Nhà ống phố cổ, như ở khu phố cổ Hà Nội và đô thị cổ Hội An, là những ngôi nhà mặt tiền hẹp, kéo sâu vào trong, xen giữa là những khoảng sân trong lộ thiên, phía trước thường là nơi buôn bán, phía sau là chỗ ở. Cải tạo nhà ống phố cổ cho dễ sống mà vẫn giữ hồn nhà xoay quanh ba điều: giữ dáng mặt tiền và mái, giữ khoảng sân trong, và đưa tiện nghi vào mà không phá khung nhà.
Việc sửa nhà trong khu phố cổ luôn gắn với quy định quản lý riêng của từng nơi. Hội An được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hoá Thế giới năm 1999, nay thuộc thành phố Đà Nẵng; khu phố cổ Hà Nội cũng có quy chế quản lý riêng. Trước khi sửa bất cứ thứ gì nhìn thấy từ ngoài phố, hoặc đụng tới kết cấu, chủ nhà cần hỏi cơ quan quản lý di tích, quản lý xây dựng ở địa phương.
Phần dưới mô tả cấu trúc chung của nhà ống phố cổ ở hai nơi, so sánh hai kiểu nhà, những vấn đề khi ở hôm nay, cách cải tạo giữ hồn, và chuyện nhiều hộ cùng sống trong một ngôi nhà cũ. Bài nhìn ở góc người ở, không phải nghiên cứu di sản chuyên sâu.
Cấu trúc nhà ống phố cổ: các lớp nhà và sân trong
Ở khu phố cổ Hà Nội, quen gọi theo cách nói “ba mươi sáu phố phường”, mỗi ngôi nhà nằm trên một dải đất hẹp và sâu. Cấu trúc điển hình là nhiều lớp nhà nối tiếp từ ngoài vào trong: lớp ngoài cùng sát phố là gian bán hàng, kế đó là một khoảng sân trong lộ thiên, rồi tới lớp nhà ở, có thể thêm một sân nữa, cuối cùng là khu bếp, công trình phụ ở phía sau. Những khoảng sân trong là nơi lấy sáng, lấy gió và thoát nước mưa cho cả dải nhà.
Ngôi nhà cổ ở số 87 phố Mã Mây là một ví dụ được trùng tu và mở cho khách tham quan, giúp hình dung bố cục nhà ống truyền thống của khu phố cổ Hà Nội: gian ngoài, sân trong, nhà trong, cầu thang gỗ lên gác. Phần lớn những ngôi nhà khác đã thay đổi nhiều qua các lần cơi nới, chia hộ, xây lại.
Ở Hội An, nhà phố cổ là những ngôi nhà gỗ một hoặc hai tầng, mái ngói âm dương, mặt tiền hẹp, nhiều căn kéo dài từ con phố này sang con phố phía sau gần sông. Phía trước là cửa hàng, giữa có sân trong nhỏ, phía sau là chỗ ở và kho. Khung gỗ lắp mộng, cột, kèo, xà chạm khắc là đặc trưng dễ thấy khi bước vào những ngôi nhà còn giữ được.
Nhà ống phố cổ Hà Nội và Hội An: điểm giống và khác
Hai nơi có chung nguyên lý nhà hẹp, sâu, buôn bán ở trước, ở phía sau, nhưng mỗi nơi có những điều kiện riêng ảnh hưởng tới cách sống và cách sửa.
| Khía cạnh | Phố cổ Hà Nội | Phố cổ Hội An |
|---|---|---|
| Mật độ ở | Rất đông, nhiều nhà chia cho nhiều hộ | Thưa hơn, nhiều nhà dành cho kinh doanh, du lịch |
| Vật liệu chính | Gạch, gỗ, nhiều phần đã thay bằng bê tông | Khung gỗ, mái ngói âm dương, tường gạch |
| Chiều cao | Một đến hai tầng gốc, nhiều nhà đã cơi nới lên cao | Một đến hai tầng, giữ khá đồng đều |
| Thách thức khí hậu | Nồm ẩm mùa xuân, nóng mùa hè | Lụt theo mùa khi nước sông lên |
| Sân trong | Nhiều nơi bị lấp, lợp mái để lấy chỗ | Còn giữ nhiều hơn ở các nhà cổ |
| Quản lý | Quy chế quản lý khu phố cổ | Quy định quản lý của khu di sản thế giới |
Điểm chung quan trọng nhất là cả hai đều dựa vào sân trong để ngôi nhà sáng và thở. Khi sân trong bị lấp, nhà ống phố cổ trở nên tối, bí và ẩm, đúng như nhà ống hiện đại không có giếng trời. Chuyện lấy sáng và thông gió cho nhà ống nói chung có chuyên mục riêng trình bày kỹ.
Những vấn đề khi ở trong nhà phố cổ hôm nay
Sống trong một ngôi nhà vài trăm năm hay vài chục năm tuổi giữa phố cổ là trải nghiệm đặc biệt, nhưng cũng đi kèm những khó khăn quen thuộc:
- Chật và đông. Ở phố cổ Hà Nội, nhiều ngôi nhà vốn cho một gia đình nay có nhiều hộ cùng ở, mỗi hộ chỉ vài chục mét vuông, chung lối đi, chung bếp hoặc vệ sinh.
- Thiếu sáng, thiếu gió. Sân trong bị lợp mái, xây phòng; cửa sổ bị bít; cầu thang gỗ tối.
- Ẩm và mối mọt. Khung gỗ, sàn gỗ, cầu thang gỗ trong môi trường ẩm dễ bị mục, mối. Mái ngói cũ dễ dột.
- Điện nước cũ, chắp vá. Dây điện đi chồng nhiều đời, đường ống nước rò rỉ trong tường, rủi ro cháy cao trong khu nhà san sát.
- Lụt ở Hội An. Nước lên theo mùa, cư dân quen kê đồ lên cao, đưa hàng hoá lên gác, lau dọn sau khi nước rút.
- Ồn và đông khách. Phố cổ là điểm du lịch, buổi tối và cuối tuần đông người, tầng trệt sát phố ồn ào.
- Quy định chặt khi sửa. Không tự ý thay đổi mặt tiền, chiều cao, mái; nhiều việc cần xin ý kiến cơ quan quản lý.
Những khó khăn này không làm mất đi giá trị của việc sống trong phố cổ, nhưng đòi hỏi chủ nhà kiên nhẫn và cẩn trọng hơn khi sửa sang, thay vì xử lý nhanh bằng cách xây mới, lấp sân.
Cải tạo giữ hồn: thứ tự nên theo
Mỗi ngôi nhà một hoàn cảnh, nhưng thứ tự dưới đây giúp đưa tiện nghi vào mà không làm mất những thứ không thay được:
- Hỏi quy định trước tiên. Liên hệ cơ quan quản lý khu phố cổ hoặc khu di sản để biết ngôi nhà thuộc diện nào, được sửa những gì, cần thủ tục gì.
- Khảo sát cùng người có chuyên môn. Kiến trúc sư, kỹ sư hiểu nhà cũ xem kết cấu gỗ, gạch, mái, ghi lại các chi tiết nguyên bản.
- Ưu tiên an toàn: điện và kết cấu. Thay hệ điện cũ bằng hệ mới đi trong ống, có cầu dao chống giật; gia cố những chỗ gỗ mục, tường nứt. Ở khu nhà san sát, an toàn cháy nổ là việc của cả dãy phố.
- Trả lại sân trong. Nếu sân đã bị lợp kín, cân nhắc mở lại hoặc thay mái kín bằng mái lấy sáng có thể mở, để ánh sáng và gió quay về.
- Đưa khu ướt vào đúng chỗ. Nhà vệ sinh, nhà tắm, bếp đặt ở phía sau hoặc cạnh sân trong, có chống thấm và thoát nước tốt, không đặt trên sàn gỗ.
- Sửa chi tiết bằng vật liệu tương thích. Thay gỗ bằng gỗ, ngói bằng ngói cùng loại, giữ cửa gỗ, cầu thang gỗ, gạch lát cũ khi còn sửa được.
- Cuối cùng mới đến trang trí. Màu sơn, biển hiệu, đèn mặt tiền theo quy định chung của khu phố.
Nguyên tắc xuyên suốt là ưu tiên những thay đổi đảo ngược được: vách ngăn nhẹ, đồ đạc rời, hệ điện đi nổi gọn gàng. Những gì đã đục bỏ trong một ngôi nhà cổ thì rất khó lấy lại.
Nhiều hộ chung một ngôi nhà: thoả thuận trước khi sửa
Ở phố cổ Hà Nội, cảnh nhiều hộ cùng sống trong một ngôi nhà ống là phổ biến. Mỗi hộ giữ một phần: hộ ngoài mặt phố, hộ ở giữa, hộ phía sau, hộ trên gác. Lối đi, sân trong, cầu thang, mái thường là phần dùng chung. Sửa sang trong hoàn cảnh này khó hơn nhiều so với nhà một chủ, vì một quyết định của hộ này ảnh hưởng ngay tới hộ khác.
Những việc như sửa mái, chống thấm sân trong, thay đường ống chung, đi lại hệ điện cho cả nhà chỉ hiệu quả khi các hộ cùng làm. Cách làm thường giúp mọi chuyện suôn sẻ là: các hộ ngồi lại cùng khảo sát hiện trạng, thống nhất những việc chung cần làm trước, chia kinh phí theo cách cả nhà thấy công bằng, cử người liên hệ thợ và theo dõi, ghi lại thoả thuận bằng văn bản.
Mỗi hộ khi sửa phần riêng của mình nên báo trước cho các hộ khác, không chiếm thêm phần sân chung, không đục tường chung, không cơi nới làm tối phần của người khác. Tình trạng sở hữu ở nhiều ngôi nhà phố cổ khá phức tạp, có nhà thuộc sở hữu nhà nước cho thuê, có nhà sở hữu tư nhân chia nhiều chủ; những việc liên quan tới quyền sở hữu nên hỏi cơ quan có thẩm quyền.
Sống dễ chịu mỗi ngày trong nhà phố cổ
Ngoài những việc sửa lớn, có nhiều thói quen nhỏ giúp ngôi nhà phố cổ dễ ở hơn ngay. Thứ nhất là giữ sân trong thông thoáng: bớt đồ cất ở sân, không phơi kín cả khoảng trời, đặt vài chậu cây vừa phải để có màu xanh mà không cản sáng. Thứ hai là bớt đồ: nhà hẹp, nhiều hộ, đồ đạc tích luỹ qua nhiều năm làm lối đi chật, cầu thang tối, và là chỗ cho ẩm mốc, côn trùng ẩn náu.
Thứ ba là sắp giờ sinh hoạt theo nhịp phố. Phố cổ đông khách vào buổi tối và cuối tuần; phòng ngủ đặt ở lớp nhà phía trong, xa mặt phố, giúp nghỉ ngơi tốt hơn. Thứ tư là chống nồm ẩm theo mùa ở Hà Nội: đóng cửa vào những ngày nồm, mở cửa lại khi trời hanh, dùng máy hút ẩm ở những phòng kín. Chuyện nồm ẩm và nấm mốc tường có chuyên mục chống nóng, chống thấm bàn kỹ.
Cuối cùng là quan hệ với hàng xóm cùng dãy. Nhà phố cổ san sát, chung tường, chung mái, chung cả rủi ro cháy nổ. Một dãy phố mà các nhà cùng giữ lối thoát thông thoáng, cùng để ý điện đóm, cùng báo nhau khi thấy dột, nứt là một dãy phố an toàn và dễ sống hơn nhiều.
Những điều nên tránh khi cải tạo nhà phố cổ
Lấp sân trong để lấy thêm phòng. Được thêm vài mét vuông nhưng cả ngôi nhà tối, bí, ẩm, và mất đi cấu trúc làm nên nhà ống phố cổ.
Thay khung gỗ bằng bê tông. Bê tông có thể chắc hơn trước mắt, nhưng làm mất giá trị ngôi nhà và có thể không được phép ở khu di sản. Gỗ hỏng thì thay gỗ.
Cơi nới thêm tầng trên mái cũ. Ngoài chuyện quy định, tầng mới đặt lên tường và khung cũ có thể gây quá tải, nứt, lún, ảnh hưởng cả nhà hàng xóm chung tường.
Ốp gạch men, đá bóng kín mặt tiền. Làm mất vẻ cũ của mặt phố, giữ ẩm trong tường và thường không đúng quy định quản lý khu phố cổ.
Đi điện chắp vá theo nhu cầu kinh doanh. Cửa hàng ở tầng trệt thường cần nhiều thiết bị điện. Câu nối tạm, quá tải trong nhà gỗ san sát là nguy cơ cháy lan cả dãy phố. Nên nhờ thợ điện có chuyên môn tính tải và đi dây đúng.
Sửa vội trước mùa du lịch. Sửa gấp thường bỏ qua khảo sát, dùng vật liệu sai, rồi phải sửa lại. Lên kế hoạch sớm, làm theo giai đoạn vào mùa vắng khách là cách làm nhiều chủ nhà ở phố cổ chọn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ống phố cổ có được tự ý sửa bên trong không?
Sửa nhỏ bên trong như sơn tường, thay đồ đạc thường dễ hơn, nhưng thay đổi kết cấu, mái, sân trong hay bất kỳ phần nào nhìn thấy từ phố thường phải theo quy định quản lý khu phố cổ. Nên hỏi cơ quan quản lý trước khi làm để tránh phải khôi phục lại.
Vì sao nhà ống phố cổ có sân trong ở giữa nhà?
Nhà hẹp, sâu, hai bên áp sát nhà hàng xóm nên chỉ có thể lấy sáng, lấy gió và thoát nước mưa qua những khoảng trống lộ thiên ở giữa. Sân trong cũng là chỗ sinh hoạt, phơi đồ, trồng cây, tách lớp buôn bán phía trước với lớp ở phía sau.
Nhà cổ ở Hội An chống lụt thế nào?
Cư dân Hội An quen sống chung với lụt: kê đồ đạc, hàng hoá lên cao, dùng gác để cất đồ khi nước lên, chọn vật liệu chịu nước ở tầng dưới, lau dọn và phơi khô nhà ngay sau khi nước rút. Kinh nghiệm này nên hỏi trực tiếp người dân địa phương.
Có thể cho thuê tầng trệt nhà phố cổ để kinh doanh không?
Nhiều gia đình làm vậy, nhưng cần thoả thuận rõ với người thuê về giờ giấc, lối đi riêng cho người nhà, tải điện, và việc không được tự ý thay đổi mặt tiền, kết cấu. Biển hiệu và hình thức cửa hàng cũng phải theo quy định của khu phố.
Ngôi nhà phố cổ đã bị cơi nới nhiều có khôi phục lại được không?
Có thể khôi phục một phần, tuỳ hiện trạng và điều kiện. Thường bắt đầu từ việc gỡ những phần cơi nới làm tối và nặng nhà, mở lại sân trong, sửa mặt tiền theo dáng cũ. Cần kiến trúc sư hiểu nhà cũ và ý kiến cơ quan quản lý.
Ở phố cổ có nên lắp điều hoà không?
Có thể, nhưng nên đặt cục nóng ở chỗ khuất như mái sau hoặc sân trong phía sau, không treo lên mặt tiền, và để thợ có chuyên môn tính tải điện. Mở lại sân trong và giữ thông gió cũng giúp giảm nhu cầu chạy điều hoà.