Nếu chỉ muốn làm vài món “thông minh” cho nhà ở, thứ tự hợp lý với đa số gia đình là: đèn và công tắc ở những chỗ bất tiện trước, ổ cắm hẹn giờ cho vài thiết bị có lịch cố định sau, rèm tự động khi có cửa kính lớn hoặc cửa khó với. Mỗi món nên giải một phiền toái cụ thể mà nhà bạn đang gặp, chứ không phải vì nó có trong gói “nhà thông minh trọn bộ”.
Điều quan trọng nhất cần biết trước khi mua: phần lớn các món này cần chuẩn bị điện từ lúc xây sửa. Rèm tự động cần nguồn điện ở đầu thanh rèm; nhiều loại công tắc thông minh cần dây trung tính trong hộp công tắc. Nhà chưa chừa sẵn thì vẫn làm được, nhưng lựa chọn hẹp hơn hoặc phải đi dây thêm.
Bài này so ba nhóm thiết bị theo lợi ích thật, độ phiền khi lắp và rủi ro, kèm danh sách việc nên chừa sẵn khi sửa nhà. Phần kỹ thuật sâu như chuẩn kết nối, bộ điều khiển trung tâm, kịch bản tự động phức tạp thuộc về mảng nhà thông minh chuyên sâu, ở đây chỉ nhắc tới khi cần.
So sánh nhanh ba nhóm thiết bị
Bảng dưới đánh giá theo góc chủ nhà dùng hằng ngày, không theo thông số kỹ thuật.
| Nhóm | Giải quyết phiền gì | Cần chuẩn bị gì | Điểm cần cẩn thận |
|---|---|---|---|
| Công tắc thông minh | Bật tắt đèn từ xa, hẹn giờ đèn, tắt hết đèn khi ra khỏi nhà | Hộp công tắc thường cần dây trung tính; thợ điện lắp | Mất mạng vẫn phải bấm tay được; người lớn tuổi phải dùng quen |
| Ổ cắm hẹn giờ, ổ cắm thông minh | Bật tắt thiết bị theo giờ: đèn trang trí, máy lọc không khí, quạt, máy bơm nhỏ | Gần như không cần gì, cắm vào ổ có sẵn | Không dùng cho thiết bị công suất lớn vượt mức chịu tải ghi trên ổ |
| Rèm tự động | Mở rèm cửa kính lớn, cửa cao khó với, đóng rèm chống nắng theo giờ | Nguồn điện ở đầu thanh rèm, hoặc chọn loại pin sạc | Đo đạc, ray và động cơ phải do người làm rèm lắp; vướng tay trẻ |
Nếu chỉ chọn một món để bắt đầu, ổ cắm hẹn giờ là cách rẻ và ít rủi ro nhất để biết gia đình bạn có thật sự dùng tới tự động hoá hay không.
Công tắc thông minh: đáng nhất ở đâu
Công tắc thông minh thay thế công tắc tường thông thường, cho phép bật tắt bằng tay như cũ và thêm điều khiển qua điện thoại, giọng nói hoặc lịch hẹn giờ. Lợi ích rõ nhất ở những đèn mà bạn hay phải đi xa để bật tắt: đèn sân, đèn ban công, đèn tầng trệt để xe, đèn sân thượng; và ở tình huống cả nhà ra ngoài, muốn tắt hết đèn bằng một nút hoặc bật vài đèn buổi tối cho giống có người ở nhà.
Điểm kỹ thuật chủ nhà cần biết: công tắc thông minh cần nguồn điện để tự nuôi mạch điện tử bên trong. Nhiều loại lấy nguồn qua dây trung tính trong hộp công tắc; trong khi cách đi dây truyền thống ở nhiều nhà Việt chỉ đưa dây pha xuống công tắc. Nhà đang xây sửa thì dặn thợ đưa dây trung tính tới tất cả các hộp công tắc, chi phí thêm nhỏ mà mở đường cho mọi lựa chọn sau này. Nhà đã hoàn thiện thì có loại không cần dây trung tính, nhưng đôi khi gây đèn LED chập chờn hoặc sáng mờ khi tắt; thợ điện sẽ đánh giá.
Nguyên tắc không được bỏ: công tắc thông minh vẫn phải bấm tay được khi mất mạng internet. Một ngôi nhà mà mỗi lần nhà mạng gặp sự cố là không bật được đèn thì không thông minh. Khi chọn, hỏi rõ chế độ hoạt động khi mất kết nối. Phần cấu hình mạng và chuẩn kết nối chi tiết nên tìm đọc ở các bài chuyên sâu về nhà thông minh.
Ổ cắm hẹn giờ và ổ cắm thông minh: dùng cho cái gì
Hẹn giờ bằng cơ là đủ cho lịch cố định. Ổ hẹn giờ dạng núm vặn hoặc nút gạt, không cần mạng, đặt lịch bật tắt hằng ngày. Hợp cho đèn bể cá, máy bơm nước tưới cây, đèn trang trí ban công, máy lọc không khí chạy trước giờ đi ngủ.
Ổ cắm thông minh khi cần bật tắt từ xa. Ví dụ đang đi làm nhớ ra quên tắt bàn là, bật máy lọc không khí trước khi về, tắt hẳn tivi và đầu thu để khỏi tốn điện chờ. Một số loại còn đo điện năng tiêu thụ của thiết bị, giúp biết thiết bị nào ngốn điện.
Đọc kỹ mức chịu tải. Mỗi ổ ghi dòng điện hoặc công suất tối đa trên thân. Thiết bị sinh nhiệt công suất lớn như lò sưởi, ấm đun, bàn là, bình nóng lạnh, điều hoà chỉ dùng ổ được thiết kế cho mức đó, hoặc tốt hơn là để thợ điện lắp thiết bị điều khiển chuyên dụng.
Thiết bị không nên tự bật khi không có người. Bàn là, máy sấy tóc, bếp điện, máy sưởi có dây điện trở không nên đặt lịch tự bật khi không có ai ở nhà. Hẹn giờ tắt thì an toàn hơn hẹn giờ bật.
Không cắm nối tiếp. Không cắm ổ thông minh vào ổ kéo dài rồi lại cắm thêm ổ kéo dài khác. Mỗi khâu nối thêm là thêm một điểm tiếp xúc có thể nóng.
Rèm tự động: khi nào thật sự đáng
Rèm tự động đáng tiền nhất ở cửa kính lớn, cửa cao hai tầng, cửa sổ phía sau đồ đạc khó với, và ở nhà hay vắng chủ trong ngày, muốn đóng rèm chống nắng buổi chiều hướng tây. Với cửa sổ nhỏ trong phòng ngủ, kéo tay vẫn nhanh hơn mở điện thoại.
Có hai cách cấp nguồn: động cơ dùng điện lưới, cần một điểm điện ở đầu thanh rèm, thường giấu trong hộp rèm; và động cơ pin sạc, không cần đi dây nhưng phải sạc định kỳ. Nhà đang xây sửa nên chừa điểm điện ở đầu tất cả các hộp rèm cửa lớn, kể cả khi chưa định lắp động cơ ngay; chừa sau khi đã sơn trần, đóng hộp rèm là việc khó.
Rèm tự động liên quan nhiều tới đo đạc, ray, trọng lượng vải, nên việc lắp nên giao cho người làm rèm có kinh nghiệm với động cơ, phần điện giao cho thợ điện. Chọn kiểu rèm, chất vải, màu là chuyện trang trí nội thất, không bàn ở đây.
Lưu ý an toàn với trẻ nhỏ: rèm có dây kéo dạng vòng là nguy cơ quấn cổ đã được nhiều tổ chức an toàn trẻ em cảnh báo. Rèm động cơ bỏ được dây kéo, đây là một lợi ích phụ đáng kể với nhà có trẻ.
Những thứ nên chừa sẵn khi xây sửa, dù chưa làm nhà thông minh
Phần lớn chi phí tự động hoá sau này không nằm ở thiết bị mà ở chuyện thiếu điện, thiếu dây ở đúng chỗ. Danh sách dưới đây là những việc rẻ khi tường còn thô:
- Dây trung tính tới mọi hộp công tắc.
- Hộp công tắc sâu hơn loại thường một chút để còn chỗ cho công tắc có mạch điện tử.
- Điểm điện ở đầu mỗi hộp rèm cửa lớn.
- Điểm điện và cổng mạng ở vị trí có thể đặt camera, chuông cửa có hình.
- Ống luồn trống đi từ khu tủ mạng lên các tầng để kéo thêm dây sau này.
- Điểm điện cho bộ điều khiển bình nóng lạnh, máy bơm nếu muốn hẹn giờ về sau, do thợ thiết kế.
- Một vị trí đặt thiết bị mạng trung tâm, có thông gió, có ổ điện.
Những thứ này không ép bạn phải làm nhà thông minh, chỉ giữ cửa mở. Chủ nhà đưa danh sách cho thợ điện; việc đi dây, đấu nối là của thợ có chuyên môn.
Ví dụ giả định: ba món cho một nhà ống bốn người
Hình dung một gia đình ở nhà ống ba tầng, bố mẹ đi làm cả ngày, ông bà ở nhà, hai con đi học; đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách chọn. Phiền toái lớn nhất của nhà này là: tối nào cũng có người quên tắt đèn sân thượng; cửa kính phòng khách hướng tây làm phòng nóng hầm vào buổi chiều khi không ai ở nhà kéo rèm; và máy lọc không khí phòng ông bà hay bị bật cả ngày.
Lời giải không cần một hệ thống lớn. Đèn sân thượng và đèn ban công thay bằng công tắc thông minh, hẹn tắt lúc nửa đêm và bật lại được từ điện thoại; công tắc vẫn bấm tay bình thường cho ông bà. Rèm cửa kính phòng khách lắp động cơ, hẹn đóng vào đầu giờ chiều, mở lại lúc chiều muộn; vì khi sửa nhà đã chừa điểm điện trong hộp rèm nên không phải đi dây thêm. Máy lọc không khí cắm qua một ổ hẹn giờ cơ, chạy buổi tối và đêm.
Ba món, ba phiền toái được giải, không ai trong nhà phải học thêm ứng dụng nào ngoài người quản lý. Nếu sau vài tháng cả nhà thấy tiện, mới tính tiếp sang các món khác.
Khi nào chưa nên làm
Có những tình huống làm thêm tự động hoá chỉ thêm phiền.
| Tình huống | Vì sao | Nên làm gì thay |
|---|---|---|
| Nhà thuê, sắp chuyển | Thiết bị gắn tường khó mang theo, chủ nhà có thể không đồng ý | Dùng ổ cắm hẹn giờ, đèn cắm ổ, đèn chạy pin |
| Mạng wifi trong nhà chập chờn | Thiết bị thông minh hay mất kết nối, trở thành món đồ phiền | Sửa mạng trước, phủ sóng đều các tầng |
| Người lớn tuổi không quen điện thoại | Đèn phải bật qua ứng dụng là cản trở | Giữ công tắc tay quen thuộc làm chính, tự động hoá chỉ là phụ |
| Mua cả bộ trọn gói khi chưa rõ nhu cầu | Nhiều món không bao giờ dùng | Bắt đầu từ một hai phiền toái cụ thể |
| Mua thiết bị nhiều hãng, nhiều ứng dụng | Mỗi món một ứng dụng, khó quản lý | Ưu tiên ít hệ, hỏi kỹ khả năng tương thích |
Quyền riêng tư và tài khoản: phần ít ai nghĩ tới
Thiết bị thông minh nào kết nối internet cũng gắn với một tài khoản và thường gửi dữ liệu về máy chủ của nhà sản xuất: giờ bạn bật đèn, lúc nhà vắng người, điện năng tiêu thụ. Với đèn, ổ cắm, rèm thì rủi ro không lớn bằng camera, nhưng vẫn nên làm vài việc cơ bản: dùng mật khẩu riêng cho tài khoản thiết bị, bật xác thực hai lớp nếu có, cập nhật phần mềm thiết bị, và khi bán nhà hoặc chuyển đi thì gỡ thiết bị khỏi tài khoản.
Trong gia đình, nên có ít nhất hai người biết cách quản lý tài khoản, để khi người cài đặt đi công tác hay đổi điện thoại thì cả nhà không bị khoá ngoài chính đèn của mình. Ghi lại thông tin thiết bị, nơi lắp, ai quản lý, cất cùng chỗ với giấy tờ nhà. Phần bảo mật nhà thông minh ở mức sâu hơn, như tách mạng riêng cho thiết bị, nên tìm đọc ở các bài chuyên về chủ đề này.
Câu hỏi thường gặp
Nhà không có dây trung tính ở công tắc thì có lắp công tắc thông minh được không?
Có loại thiết kế cho trường hợp này, nhưng với một số đèn LED công suất nhỏ có thể gây chập chờn hoặc sáng mờ khi tắt. Thợ điện có thể kéo thêm dây trung tính nếu đường ống cho phép. Nên hỏi thợ trước khi mua thiết bị.
Ổ cắm hẹn giờ cơ và ổ cắm thông minh khác nhau thế nào?
Ổ hẹn giờ cơ chạy theo lịch cài sẵn, không cần mạng, ít hỏng vặt. Ổ thông minh cần wifi, điều khiển được từ xa, đo được điện năng, đổi lịch qua điện thoại. Thiết bị có lịch cố định thì ổ cơ là đủ.
Có nên dùng loa trợ lý giọng nói để điều khiển đèn?
Tiện cho lúc tay bận hoặc cho người khó đi lại, nhưng loa luôn lắng nghe từ khoá nên cần cân nhắc quyền riêng tư, đặc biệt trong phòng ngủ. Nếu dùng, đặt ở phòng sinh hoạt chung và tìm hiểu cài đặt lưu giọng nói.
Mất điện rồi có điện lại thì thiết bị thông minh có tự bật không?
Tuỳ thiết bị và cài đặt: có loại nhớ trạng thái cũ, có loại mặc định tắt hoặc bật. Với ổ cắm điều khiển bàn là, máy sưởi, nên cài để thiết bị tắt sau khi có điện lại. Kiểm tra mục cài đặt khi mới lắp.
Rèm tự động có chạy được khi mất điện không?
Rèm dùng điện lưới sẽ đứng khi mất điện; nhiều loại cho kéo tay khi cần nhưng nặng hơn rèm thường. Rèm pin sạc vẫn chạy khi mất điện. Cửa thoát hiểm không nên chỉ phụ thuộc rèm điều khiển điện.
Bắt đầu nhà thông minh có cần thuê công ty thiết kế không?
Với vài công tắc, ổ cắm, rèm thì không cần; thợ điện có kinh nghiệm và người làm rèm là đủ. Khi muốn tích hợp nhiều hệ, an ninh, âm thanh, điều hoà vào chung một chỗ thì mới cần người thiết kế chuyên về nhà thông minh.