Nếu gia đình đang dùng hoặc sắp dùng xe máy điện, ô tô điện, chỗ sạc nên được tính ngay trên bản vẽ nhà như một không gian riêng: không nằm trên lối thoát duy nhất, có mạch điện riêng do thợ điện có chuyên môn thiết kế, thông thoáng, dễ quan sát, xa đồ dễ cháy. Sạc xe bằng một ổ cắm kéo dài vắt từ phòng khách ra chỗ để xe là thói quen nên bỏ.
Lý do là pin lithium trên xe điện tích trữ nhiều năng lượng. Hiếm khi gặp sự cố, nhưng khi pin hỏng, quá nhiệt hoặc bị va đập có thể cháy dữ dội, khó dập và sinh nhiều khói độc. Nhà ống ở Việt Nam thường để xe ngay tầng trệt, cũng là lối ra duy nhất; một đám cháy ở đó trong đêm chặn đường thoát của cả nhà. Vì vậy chuyện chỗ sạc là chuyện bố trí nhà, không chỉ là chuyện cắm điện.
Bài này nêu nguyên lý cho chủ nhà khi bàn với kiến trúc sư, thợ điện: đặt chỗ sạc ở đâu, cần chuẩn bị gì về điện, thói quen sạc an toàn. Bài không hướng dẫn tự đi dây hay tự lắp bộ sạc; việc đó phải do thợ điện có chuyên môn làm, theo hướng dẫn của nhà sản xuất xe và bộ sạc.
Nguyên lý an toàn cần nắm trước khi bàn vị trí
Sạc theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Dùng bộ sạc đi kèm xe hoặc loại nhà sản xuất chấp thuận. Hướng dẫn sử dụng của xe là tài liệu quan trọng nhất; các nguyên tắc chung trong bài này không thay được nó.
Không sạc ở lối thoát duy nhất qua đêm. Nếu chỗ để xe nằm đúng đường ra cửa và trong nhà không có lối thoát khác, tránh để xe sạc không người trông suốt đêm ở đó. Nên sạc khi có người thức trong nhà, hoặc bố trí chỗ sạc tách khỏi lối thoát.
Mạch điện riêng, có bảo vệ. Chỗ sạc nên có ổ hoặc bộ sạc lấy điện từ mạch riêng, có thiết bị bảo vệ quá tải và chống giật phù hợp, do thợ điện thiết kế. Không dùng ổ kéo dài, ổ nối nhiều tầng để sạc xe.
Thông thoáng, xa vật dễ cháy. Không để xe sạc cạnh thùng xăng, bình gas, đống thùng giấy, rèm vải, đệm cũ. Khu vực sạc nên thoáng khí để nhiệt toả đi.
Dễ quan sát và dễ ngắt điện. Chỗ sạc nằm ở nơi người trong nhà nhìn thấy được, và có công tắc hoặc aptomat ngắt nguồn ở vị trí dễ với, không phải đi qua chính chỗ đang cháy mới ngắt được.
Có phương tiện chữa cháy ban đầu phù hợp. Hỏi cơ quan phòng cháy hoặc đơn vị cung cấp thiết bị về loại bình chữa cháy phù hợp đặt gần khu để xe, và học cách dùng. Với cháy pin xe điện lớn, ưu tiên hàng đầu là thoát ra và gọi lực lượng cứu hoả.
Chọn vị trí sạc trong các kiểu nhà phổ biến
Không có vị trí hoàn hảo cho mọi nhà; bảng dưới gợi ý hướng suy nghĩ khi bàn với kiến trúc sư.
| Kiểu nhà | Vị trí nên cân nhắc | Điều cần tránh |
|---|---|---|
| Nhà ống, xe để tầng trệt | Góc sâu tầng trệt nhưng không chắn đường từ chân thang ra cửa; nếu có sân trước, sạc ở sân trước có mái che | Xe sạc kê ngay chân cầu thang hoặc trước cửa chính ban đêm |
| Nhà có sân trước hoặc khoảng lùi | Khu sân có mái che, tách khỏi tường nhà, gần cổng | Sạc dưới mái tôn sát cửa sổ phòng ngủ |
| Nhà có gara riêng | Trong gara, tường gara và cửa thông vào nhà nên được tư vấn về khả năng chống cháy | Gara chứa thêm đồ dễ cháy, cửa thông vào nhà luôn mở |
| Nhà vườn, nhà có sân rộng | Nhà xe riêng tách khỏi nhà chính | Đi dây tạm trên mặt đất từ nhà ra |
| Căn hộ chung cư | Theo quy định và khu sạc của toà nhà | Mang pin, xe lên căn hộ sạc trái quy định toà nhà |
Với nhà ống chật, bài toán khó nhất là tầng trệt vừa là chỗ để xe, vừa là phòng khách, vừa là lối thoát. Khi thiết kế mới hoặc cải tạo lớn, hỏi kiến trúc sư về lối thoát thứ hai, ví dụ qua sân thượng, ban công có thang thoát hiểm, hoặc lối ra phía sau, vì nó có ích cho mọi loại sự cố chứ không riêng xe điện. Chi tiết về phòng cháy cho nhà ống là một chủ đề riêng; ở đây chỉ nhắc rằng chỗ sạc xe phải được đặt trong bức tranh đó.
Xe máy điện, xe đạp điện: những chuyện thường ngày
Xe máy điện, xe đạp điện là loại phổ biến nhất trong các gia đình Việt và cũng là loại hay bị sạc tuỳ tiện nhất: cắm vào ổ phòng khách, kéo dây qua cửa, để sạc cả đêm khi mọi người đã ngủ. Với loại xe này, chỗ sạc tốt nhất thường là một ổ cắm riêng do thợ lắp, đặt ở chỗ để xe, ngang tầm tay, có che chắn khỏi nước mưa hắt nếu ở gần cửa.
Một số mẫu xe cho phép tháo pin mang đi sạc. Tiện, nhưng không có nghĩa là sạc ở đâu cũng được: không sạc pin trên giường, sofa, cạnh rèm, trong phòng ngủ khi đang ngủ, hay trên lối đi. Đặt pin trên bề mặt cứng, không cháy, thoáng, ở chỗ có người quan sát.
Các thói quen nhiều nhà sản xuất khuyên: để pin nguội một lúc sau khi chạy rồi mới sạc; không sạc khi pin, bộ sạc hoặc dây có dấu hiệu bất thường như phồng, nứt, nóng chảy, có mùi khét; rút sạc khi đã đầy theo hướng dẫn của xe; không dùng bộ sạc trôi nổi không rõ thông số. Xe bị ngập nước, bị va đập mạnh thì đưa đi kiểm tra trước khi sạc lại.
Những thói quen này áp dụng cho cả xe của người giúp việc, người thuê trọ trong nhà. Nhắc chung một lần, dán quy ước gọn ở chỗ để xe bằng hình vẽ đơn giản, thường hiệu quả hơn nhắc riêng từng người.
Ô tô điện: phần chủ nhà nên chuẩn bị, phần phải để thợ
Ô tô điện sạc tại nhà thường dùng bộ sạc treo tường, công suất lớn hơn nhiều so với một thiết bị gia dụng thông thường và chạy liên tục nhiều giờ. Vì vậy đây gần như luôn là việc cần thợ điện có chuyên môn khảo sát: nguồn điện hiện có của nhà có đủ không, có cần nâng công suất đăng ký với điện lực không, đường dây từ tủ điện tới chỗ sạc đi thế nào, thiết bị bảo vệ chọn loại gì, có cần tiếp địa riêng không.
Phần chủ nhà nên làm từ lúc xây sửa: chừa vị trí cho bộ sạc ở gara hoặc chỗ đỗ xe, gần đầu xe hoặc chỗ cổng sạc của xe; chừa ống luồn đủ lớn từ tủ điện tới vị trí đó, kể cả khi chưa mua xe; và báo cho người thiết kế điện biết nhu cầu này để họ tính công suất tổng của nhà.
Chi tiết về loại bộ sạc, công suất, chuẩn đầu sạc, cách tính tiền điện mỗi lần sạc nằm ở các bài chuyên về ô tô điện. Ở góc nhà ở, điểm mấu chốt là: đừng để tới lúc nhận xe mới tính chuyện sạc, khi đó đường dây thường phải đi nổi qua những chỗ không đẹp và không tối ưu.
Với căn hộ chung cư, việc lắp bộ sạc riêng ở chỗ đỗ xe phụ thuộc quy định của toà nhà và ban quản lý; người ở không tự kéo điện từ căn hộ xuống hầm.
Dấu hiệu phải dừng sạc và việc nên làm
Những dấu hiệu sau không phải lúc nào cũng là sự cố nghiêm trọng, nhưng đều là lý do để dừng và kiểm tra.
| Dấu hiệu | Nên làm |
|---|---|
| Pin hoặc bộ sạc nóng bất thường khi chạm vào | Ngắt nguồn điện ở công tắc hoặc aptomat, để nguội nơi thoáng, đưa đi kiểm tra |
| Có mùi khét, mùi nhựa cháy | Ngắt nguồn ngay nếu an toàn, không chạm vào pin, mở cửa thông gió, theo dõi |
| Vỏ pin phồng, nứt, rỉ chất lỏng | Không sạc tiếp, đặt xa người và vật dễ cháy, liên hệ nơi bảo hành |
| Ổ cắm, phích cắm nóng, đổi màu | Ngừng dùng ổ đó, gọi thợ điện kiểm tra |
| Aptomat nhảy khi cắm sạc | Không bật lại liên tục, gọi thợ điện tìm nguyên nhân |
| Có khói hoặc lửa từ pin | Không cố dập bằng tay, đưa mọi người ra ngoài, gọi lực lượng cứu hoả |
Thứ tự ưu tiên luôn là an toàn của người trước, tài sản sau. Pin lithium cháy có thể bùng lại sau khi tưởng đã tắt, nên việc xử lý cần lực lượng chuyên nghiệp.
Hiểu lầm hay gặp về sạc xe điện ở nhà
Một số niềm tin phổ biến khiến người ta chủ quan hoặc lo sai chỗ.
| Hiểu lầm | Nên hiểu thế nào |
|---|---|
| Xe mới, pin mới thì sạc ở đâu cũng được | Pin mới vẫn có thể gặp sự cố do lỗi sản xuất, va đập hay bộ sạc không phù hợp. Vị trí sạc an toàn là thói quen, không phụ thuộc tuổi pin. |
| Bộ sạc nào cắm vừa là dùng được | Bộ sạc phải đúng thông số pin của xe. Bộ sạc trôi nổi có thể sạc quá mức hoặc thiếu cơ chế bảo vệ. |
| Có aptomat rồi thì không lo cháy | Aptomat bảo vệ đường dây khi quá tải hay chạm chập, không ngăn được sự cố bên trong pin. Vị trí sạc và việc quan sát vẫn quan trọng. |
| Sạc đầy rồi để cắm tiếp cũng không sao | Xe hiện nay thường có mạch quản lý pin, nhưng nhiều nhà sản xuất vẫn khuyên rút sạc khi đã đầy. Làm theo hướng dẫn của xe. |
| Cháy pin thì dội nước là tắt | Cháy pin lithium khó dập và có thể bùng lại. Người trong nhà không nên cố dập đám cháy lớn; ưu tiên thoát ra và gọi lực lượng cứu hoả. |
| Xe để ngoài trời mưa thì không nên sạc | Xe điện được thiết kế chịu mưa ở mức nhất định, nhưng ổ cắm, phích cắm, bộ sạc thì phải khô ráo, có che chắn. Ổ ngoài trời phải là loại chịu nước. |
Những điểm trên là nguyên lý chung. Với mỗi mẫu xe, hướng dẫn của nhà sản xuất là căn cứ cuối cùng.
Danh sách việc cần bàn khi xây hoặc sửa nhà
Đưa danh sách này cho kiến trúc sư và thợ điện, để họ đưa vào phương án:
- Gia đình có bao nhiêu xe điện, loại gì, dự kiến thêm xe trong vài năm tới không.
- Vị trí để và sạc từng xe, có nằm trên lối thoát không, có phương án lối thoát thứ hai không.
- Mạch điện riêng cho khu sạc, thiết bị bảo vệ, vị trí công tắc hoặc aptomat ngắt nguồn dễ với.
- Ống luồn chờ cho bộ sạc ô tô điện nếu có kế hoạch mua xe.
- Thông gió cho khu để xe, vật liệu tường và trần khu đó.
- Thiết bị báo khói hoặc báo cháy ở khu để xe và cầu thang, loại do đơn vị chuyên môn tư vấn.
- Chỗ đặt phương tiện chữa cháy ban đầu, cách xa khu sạc vừa đủ để lấy được khi có sự cố.
Chủ nhà nắm nhu cầu và thói quen; người thiết kế và thợ điện chịu trách nhiệm phần kỹ thuật. Chi tiết quy định phòng cháy cho nhà ở, nhà kết hợp kinh doanh nên đối chiếu văn bản hiện hành và hỏi cơ quan có thẩm quyền.
Câu hỏi thường gặp
Có được sạc xe máy điện qua đêm không?
Nhiều người vẫn làm, nhưng nếu chỗ sạc nằm trên lối thoát duy nhất của nhà thì không nên để xe sạc không người trông suốt đêm. Sạc khi có người thức, hoặc bố trí chỗ sạc tách khỏi lối thoát, và luôn làm theo hướng dẫn của nhà sản xuất xe.
Dùng ổ cắm kéo dài để sạc xe có sao không?
Không nên. Sạc xe kéo dòng điện liên tục trong nhiều giờ; ổ kéo dài, nhất là loại mỏng hoặc đã cũ, dễ nóng ở chỗ tiếp xúc. Nhờ thợ lắp một ổ cố định trên mạch riêng ở chỗ để xe sẽ an toàn hơn.
Sạc pin xe ngay sau khi vừa chạy về có hại không?
Nhiều nhà sản xuất khuyên để pin nguội một thời gian trước khi sạc, vì pin đang nóng mà sạc ngay làm nhiệt độ tăng thêm. Thời gian cụ thể xem hướng dẫn của xe bạn đang dùng.
Nhà chưa có ô tô điện có cần chuẩn bị gì không?
Nếu đang xây hoặc sửa lớn, chừa một ống luồn từ tủ điện tới chỗ đỗ xe và báo cho người thiết kế điện tính dư công suất là đủ. Chi phí nhỏ, mà khi cần lắp bộ sạc sẽ không phải đục phá.
Có nên sạc xe trong nhà hay ngoài sân?
Nếu có sân trước hoặc khoảng lùi có mái che, sạc ngoài sân, tách khỏi tường nhà và cửa sổ phòng ngủ thường an toàn hơn sạc trong nhà. Ổ cắm ngoài trời phải là loại chịu nước, có bảo vệ chống giật, do thợ lắp.
Bình chữa cháy loại nào dùng được cho xe điện?
Không phải loại bình nào cũng phù hợp với mọi đám cháy. Nên hỏi cơ quan phòng cháy hoặc đơn vị cung cấp thiết bị có chuyên môn. Với đám cháy pin lớn, ưu tiên là đưa mọi người thoát ra và gọi lực lượng cứu hoả, không cố dập một mình.