Nguyên tắc gọn nhất cho công tắc là: công tắc phải nằm ở chỗ bạn bước vào, phía tay nắm cửa, trong tầm với khi trời tối. Đi vào một phòng, tay theo phản xạ đưa lên tường cạnh mép cửa phía bên mở; nếu công tắc nằm sau cánh cửa, ở bức tường đối diện hay phải đi vài bước mới tới, bạn sẽ khó chịu với nó suốt nhiều năm.
Với lối đi có hai đầu như cầu thang, hành lang dài, phòng ngủ lớn, câu trả lời là công tắc hai chiều, thợ hay gọi là công tắc đảo chiều: một đèn được bật tắt từ hai vị trí. Lên cầu thang bật đèn ở chân, lên tới nơi tắt ở đầu, không phải quay xuống và không phải đi trong bóng tối.
Phần dưới gom các vị trí cần nghĩ tới trong nhà ở, độ cao thường gặp, cách chia nhóm đèn trên một mặt công tắc để không phải đoán, và những gì nên bàn với thợ điện trước khi đi dây.
Công tắc cạnh cửa: những chi tiết làm nên khác biệt
Đặt phía tay nắm, không phía bản lề. Cửa mở vào trong thì khi mở ra, cánh cửa che mất phần tường phía bản lề. Công tắc nằm ở đó sẽ bị khuất mỗi lần bước vào. Vì vậy chiều mở cửa phải chốt trước rồi mới chốt công tắc.
Cách mép khuôn cửa một khoảng vừa đủ. Đặt sát quá thì vướng nẹp khuôn cửa, xa quá thì tay phải mò. Thợ thường để khoảng một gang tay tính từ mép khuôn; con số cụ thể tuỳ khuôn cửa và mặt công tắc.
Bên trong hay bên ngoài phòng. Phòng ngủ, phòng làm việc đặt công tắc phía trong. Nhà vệ sinh thì nhiều nhà đặt ngoài cửa để bật đèn trước khi bước vào và tránh tay ướt chạm công tắc bên trong; cách nào hợp tuỳ thói quen nhà bạn và bố trí phòng tắm.
Tránh chỗ sẽ bị đồ che. Công tắc nằm đúng chỗ dự kiến kê tủ giày, giá treo áo hay tủ lạnh là lỗi rất thường gặp ở nhà không có bản vẽ đồ đạc.
Một cửa, một cụm công tắc. Phòng có hai cửa thì cân nhắc công tắc hai chiều cho đèn chính, để vào cửa nào cũng bật được.
Công tắc hai chiều hoạt động thế nào và dùng ở đâu
Công tắc thường chỉ có hai trạng thái nối hoặc ngắt. Công tắc hai chiều thì chuyển dòng điện giữa hai đường dây nối sang công tắc ở đầu kia; hai công tắc phối hợp với nhau nên bật ở đầu này, tắt ở đầu kia đều được, không có vị trí nào cố định là “bật” hay “tắt”. Muốn điều khiển một đèn từ ba chỗ trở lên thì thợ dùng thêm công tắc trung gian đặt giữa hai công tắc hai chiều. Đấu nối thế nào là việc của thợ điện; chủ nhà chỉ cần biết loại này có tồn tại để yêu cầu đúng.
Những chỗ nên dùng trong nhà ở: cầu thang (chân và đầu mỗi đợt thang), hành lang dài có cửa phòng ở hai đầu, phòng ngủ (cạnh cửa và đầu giường cho đèn trần), phòng khách thông bếp có lối vào từ hai phía, gara hoặc tầng trệt để xe nối với lối lên nhà.
Nhà ống nhiều tầng là nơi công tắc hai chiều đáng giá nhất. Mỗi đợt thang một đèn, bật ở dưới tắt ở trên, thì người lớn tuổi, trẻ nhỏ không phải lên xuống trong tối, và cũng không còn cảnh để đèn cầu thang sáng cả đêm vì ngại đi xuống tắt. Một số nhà kết hợp thêm đèn cảm biến ở chân bậc cho lúc nửa đêm.
Điều cần lưu ý: công tắc hai chiều cần thêm dây đi giữa hai điểm, nên phải tính từ lúc đi ống luồn. Nhà đã hoàn thiện muốn thêm thì thường phải đi nổi hoặc dùng loại công tắc không dây, mỗi cách có điểm phải hỏi thợ.
Độ cao công tắc: thói quen thi công và lý do
Không có một con số đúng cho mọi nhà. Dưới đây là các mức hay gặp và lý do chọn, để bạn bàn với thợ.
| Mức đặt | Hay gặp ở đâu | Điểm cần cân nhắc |
|---|---|---|
| Khoảng 1,2–1,4 m tính từ sàn hoàn thiện | Thói quen phổ biến ở nhà ở Việt Nam | Ngang tầm tay người lớn đứng, ít bị trẻ nhỏ nghịch; người ngồi xe lăn với hơi cao |
| Khoảng 0,9–1,1 m | Thiết kế theo hướng ai cũng dùng được | Người ngồi xe lăn, trẻ lớn, người lớn tuổi với dễ; nên thẳng hàng với tay nắm cửa cho đồng bộ |
| Ngang mặt tủ đầu giường | Công tắc đầu giường | Nằm trên giường với tới mà không phải ngồi dậy |
| Ngang mặt bàn bếp | Công tắc đèn mặt thao tác, máy hút mùi | Tránh sát bồn rửa và bếp nấu |
Dù chọn mức nào, cái quan trọng là cả nhà một độ cao thống nhất, để tay quen. Nhà có người ngồi xe lăn hay sắp đón ông bà về ở cùng nên nghiêng về mức thấp hơn ngay từ đầu.
Chia nhóm đèn trên một mặt công tắc để không phải đoán
Một mặt công tắc có ba, bốn nút mà không ai nhớ nút nào bật đèn nào là chuyện rất phổ biến. Vài nguyên tắc giúp tránh:
- Thứ tự nút theo thứ tự đèn trong không gian: nút gần cửa nhất điều khiển đèn gần cửa nhất, nút xa nhất điều khiển đèn sâu trong phòng.
- Nút đầu tiên luôn là đèn chung của phòng, thứ người ta cần nhất khi bước vào trong tối.
- Không gộp quá nhiều nút trên một mặt; phòng nhiều đèn thì tách hai mặt theo nhóm: một mặt cho đèn chung, một mặt cho đèn trang trí, đèn hắt.
- Quạt trần, quạt hút, bình nóng lạnh nên có công tắc riêng, đặt tách khỏi cụm đèn hoặc có kiểu nút khác để không bấm nhầm.
- Công tắc bình nóng lạnh, máy bơm nên có đèn báo trạng thái để biết đang bật.
- Nếu cần nhãn, dùng ký hiệu nhỏ, kín đáo; nhưng bố trí hợp lý thì sau vài ngày cả nhà sẽ không cần nhìn nữa.
Đầu giường, phòng tắm, ban công: những công tắc dễ bị bỏ quên
Đầu giường là chỗ đáng có công tắc nhất mà nhiều nhà bỏ qua: nằm xuống rồi mới nhớ chưa tắt đèn trần là phải dậy đi ra cửa. Một công tắc hai chiều cho đèn trần, cộng một công tắc cho đèn ngủ hoặc đèn đọc sách, giải quyết chuyện này. Giường đôi thì cân nhắc đặt ở cả hai bên.
Phòng tắm có đèn, quạt hút, đôi khi đèn sưởi và bình nóng lạnh. Các công tắc này nên nằm ở vùng khô, xa vùng nước bắn; loại thiết bị và vị trí cụ thể trong phòng tắm để thợ quyết định theo yêu cầu an toàn với nơi ẩm ướt.
Ban công, sân thượng, sân trước: công tắc đèn ngoài trời nên đặt ở phía trong nhà, cạnh cửa ra, để bật đèn trước khi bước ra. Điều này đặc biệt có ích khi về khuya hoặc khi ra ban công thu quần áo lúc trời đã tối. Chi tiết về đèn lối vào và đèn sân là một chủ đề riêng của khu sân trước.
Gầm cầu thang, kho, tủ âm tường: những chỗ nhỏ này cần một đèn và một công tắc đặt ngay cửa, hoặc loại công tắc tự bật khi mở cửa. Nhiều nhà sau khi ở mới thấy phải soi đèn điện thoại mỗi lần lấy đồ trong kho.
Nhà ống nhiều tầng: bố trí công tắc theo đường người đi
Nhà ống có đặc điểm là mọi người đều đi qua một trục duy nhất: cửa chính, phòng khách, chân thang, rồi lên từng tầng. Vì vậy cách chốt công tắc hiệu quả nhất là đi theo trục đó như một người về nhà lúc 11 giờ đêm. Mở cổng, cần bật đèn sân hoặc đèn lối vào từ phía trong; dắt xe vào, cần bật đèn tầng trệt ngay cạnh cửa; lên thang, cần bật đèn đợt thang thứ nhất ở chân và tắt ở chiếu nghỉ; lên tới tầng ngủ, đèn hành lang tầng đó bật được ở đầu thang và tắt được ở cửa phòng.
Ở chiều ngược lại, buổi sáng người xuống nhà sớm nhất cũng đi đúng đường ấy theo chiều xuống. Mỗi điểm bạn phải dừng lại, mò tìm, hoặc đi tiếp trong tối là một điểm thiếu công tắc. Ghi những điểm đó lên bản vẽ.
Hai chi tiết riêng của nhà ống: thứ nhất, tầng trệt để xe thường có đèn sáng cả đêm cho yên tâm; nên tách đèn này thành một mạch riêng với công tắc cạnh chân thang, để người ở trên đi xuống bật được mà không phải ra tận cửa. Thứ hai, sân thượng và tum thang nên có công tắc đèn ngay trong tum, trước cửa ra sân, vì đây là nơi người ta lên phơi đồ, tưới cây buổi tối mà thường chỉ có một bóng đèn gắn ngoài trời không có công tắc trong.
Lỗi công tắc hay gặp sau khi dọn vào ở
Nhiều lỗi trong số này sửa được bằng công tắc không dây hoặc đi dây nổi; tốt nhất vẫn là tránh từ lúc đi ống.
| Lỗi | Hệ quả | Cách tránh hoặc sửa |
|---|---|---|
| Công tắc nằm sau cánh cửa | Phải đóng cửa lại mới bật được đèn | Chốt chiều mở cửa trước, đặt công tắc phía tay nắm |
| Đèn cầu thang chỉ bật được ở một đầu | Đi trong tối hoặc để đèn sáng cả đêm | Công tắc hai chiều cho mỗi đợt thang |
| Đèn trần phòng ngủ chỉ tắt ở cửa | Nằm rồi phải dậy tắt đèn | Thêm công tắc hai chiều ở đầu giường |
| Một mặt nhiều nút không theo thứ tự | Bấm thử từng nút mỗi lần | Xếp nút theo vị trí đèn, nút đầu là đèn chung |
| Công tắc bị tủ, kệ che | Phải thò tay vào khe | Kê đồ trên bản vẽ trước khi chốt điện |
| Đèn ban công không có công tắc trong nhà | Phải mở cửa ra ngoài tối mới bật được | Đặt công tắc ở phía trong cạnh cửa ra |
Nếu sửa sau khi đã ở, thợ sẽ cân nhắc phương án đi dây nổi trong nẹp hoặc công tắc không dây tuỳ mạch hiện có. Chủ nhà không tự tháo mặt công tắc để đấu thêm dây khi chưa có người có chuyên môn kiểm tra.
Trình tự chốt công tắc với thợ điện
Chốt công tắc nên làm cùng lúc với chốt ổ cắm và vị trí đèn, trên một bản mặt bằng có kê đồ.
- Chốt chiều mở của tất cả các cửa đi, cửa tủ âm tường.
- Đánh dấu vị trí đèn trên mặt bằng trần: đèn chung, đèn tác vụ, đèn hắt, đèn ngoài trời.
- Đi theo lối đi thật trong nhà, từ cổng vào, lên từng tầng, vào từng phòng, đánh dấu chỗ tay sẽ tìm công tắc.
- Ghi rõ đèn nào cần điều khiển từ hai hoặc ba nơi.
- Đưa thợ xem và hỏi phương án đi dây, số dây cần thêm cho các điểm hai chiều.
- Trước khi trát tường, đi lại một vòng xem các hộp âm có đúng vị trí, đúng độ cao đã chốt không, rồi chụp ảnh lưu.
Phần nối dây, chọn thiết bị và kiểm tra an toàn là của thợ điện có chuyên môn. Chủ nhà không tự đấu công tắc hai chiều hay sửa mạch đang có điện.
Câu hỏi thường gặp
Công tắc hai chiều và công tắc đảo chiều có phải là một không?
Trong cách nói của thợ ở Việt Nam, hai tên này thường chỉ cùng một loại: công tắc chuyển mạch dùng theo cặp để bật tắt một đèn từ hai chỗ. Khi đặt hàng hay dặn thợ, mô tả rõ mục đích là bật tắt từ hai vị trí để tránh hiểu nhầm.
Nhà đã ở rồi, muốn có công tắc hai chiều cho cầu thang thì sao?
Có hai hướng: thợ đi thêm dây nổi trong nẹp giữa hai điểm, hoặc dùng loại công tắc điều khiển không dây đặt ở đầu kia. Cách không dây đỡ đục phá nhưng phụ thuộc pin hoặc kết nối; thợ sẽ tư vấn theo mạch hiện có.
Có nên dùng công tắc cảm ứng mặt kính thay cho công tắc bấm?
Công tắc cảm ứng nhìn phẳng, dễ lau, nhưng cảm giác bấm khác, có thể nhạy với tay ướt và một số loại cần dây trung tính. Người lớn tuổi đôi khi thích công tắc bấm có cảm giác rõ hơn. Nên thử trực tiếp trước khi lắp cả nhà.
Công tắc nên có đèn báo vị trí trong bóng tối không?
Công tắc có đèn nhỏ phát sáng giúp tìm thấy trong tối, rất hợp với phòng ngủ, hành lang và cầu thang. Nếu ai trong nhà khó ngủ khi có điểm sáng, chọn loại đèn báo dịu hoặc tránh đặt loại này đối diện giường.
Có cần công tắc tổng tắt cả tầng khi ra khỏi nhà?
Một số nhà thích có công tắc tắt toàn bộ đèn của một tầng đặt ở cửa ra. Việc này cần thợ thiết kế mạch từ đầu hoặc dùng giải pháp nhà thông minh. Lưu ý không gộp vào đó các thiết bị cần chạy liên tục như tủ lạnh, bộ phát wifi.
Công tắc trong phòng ngủ trẻ nhỏ đặt thế nào?
Nhiều nhà đặt công tắc đèn chính ở độ cao trẻ với tới khi đã đủ lớn để tự bật đèn đi vệ sinh ban đêm, đồng thời đặt công tắc quạt, điều hoà cao hơn. Ổ cắm thấp trong phòng trẻ nên có nắp che an toàn.