Một mặt tiền nhà ống rộng 4–5 m trông đẹp chủ yếu nhờ tỷ lệ, không nhờ nhiều chi tiết trang trí. Cách làm cho cân gồm ba việc: chia mặt đứng thành ba phần rõ ràng là đế (tầng trệt), thân (các tầng giữa) và đỉnh (tầng trên cùng, mái); xếp cửa sổ và cửa ban công thẳng trục theo chiều đứng; và giữ các đường ngang (mép sàn, ô văng, lan can) chạy liền để kéo khối nhà bè ra, bớt cảm giác cao gầy.
Cái khó của nhà ống là chiều rộng chỉ bằng một phần tư, thậm chí một phần năm chiều cao. Một căn bốn tầng rộng 4 m cao gần 16 m nếu để các tầng giống hệt nhau sẽ trông như một chiếc hộp dựng đứng. Ngược lại, nếu mỗi tầng một kiểu cửa, một kiểu ban công, mặt tiền thành một tấm ghép vụn. Bài này đi qua cách nhìn tỷ lệ, cách xử lý tầng trệt, các tầng giữa, tầng trên cùng, cách chọn cửa và ban công, rồi những lỗi phổ biến khi chủ nhà và thợ tự vẽ mặt tiền.
Các con số trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ cách nghĩ. Chiều cao tầng, độ vươn ban công và cao độ mái của căn nhà cụ thể phụ thuộc quy định quản lý kiến trúc nơi bạn ở và bản vẽ của kiến trúc sư, kỹ sư kết cấu.
Vì sao mặt tiền nhà ống dễ trông cao gầy và rối
Mắt người đọc một mặt đứng theo tỷ lệ giữa chiều cao và chiều rộng trước, rồi mới thấy màu, vật liệu và chi tiết. Nhà ống phố Việt thường rộng 3,5–5 m nhưng cao ba đến năm tầng, nên tỷ lệ đứng rất gắt. Khối hình chữ nhật đứng càng mảnh càng dễ gây cảm giác chênh vênh, nhất là khi hai nhà bên cạnh thấp hơn. Đây không phải lỗi của kiểu nhà mà là đặc điểm phải xử lý có chủ đích.
Nguyên nhân thứ hai là mặt tiền nhà ống phải gánh quá nhiều việc trên một diện tích nhỏ: cửa ra vào và chỗ dắt xe ở tầng trệt, cửa sổ lấy sáng, ban công phơi đồ, chỗ đặt cục nóng điều hoà, bồn cây, mái che mưa, có khi thêm một khoảng kinh doanh. Mỗi thứ được thêm vào ở một thời điểm khác nhau, do một người thợ khác nhau, nên các đường không khớp nhau. Kết quả là mặt tiền có năm sáu cao độ cửa, ba bốn kiểu lan can và vài mảng vật liệu đặt cạnh nhau mà không có lý do.
Nguyên nhân thứ ba là nhà ống đứng sát nhau thành dãy. Người đi đường nhìn mặt tiền của bạn cùng lúc với hai nhà hai bên, thường ở góc xiên chứ ít khi nhìn thẳng. Một mặt tiền cố gắng nổi bật bằng cách đổi hết cao độ, đổi màu thật gắt so với dãy phố thường trông lạc lõng hơn là đẹp. Một mặt tiền có tỷ lệ tốt, ăn khớp vài đường ngang với hàng xóm, lại trông chững chạc và bền với thời gian.
Chia mặt đứng thành ba phần: đế, thân, đỉnh
Đế là tầng trệt, nên đọc được như phần chân vững của ngôi nhà. Tầng trệt nhà ống thường cao hơn các tầng trên vì phải để xe, có khi làm cửa hàng. Đừng giấu sự khác biệt đó, hãy làm rõ nó: một vật liệu chắc hơn hoặc tối hơn một chút, một ô văng hoặc mép sàn tầng hai chạy ngang hết bề rộng nhà, cửa lớn đặt cân trong khung. Khi đế rõ, phần trên có chỗ tựa và nhà bớt cảm giác lơ lửng.
Thân là các tầng giữa, đẹp nhờ sự lặp lại. Hai hay ba tầng giữa nên dùng chung một nhịp: cùng bề rộng cửa, cùng cao độ bậu cửa, cùng kiểu lan can. Lặp lại là cách rẻ nhất để tạo trật tự. Muốn có điểm nhấn thì nhấn ở một chỗ duy nhất, ví dụ một khung bao nhô ra ôm trọn hai tầng, thay vì mỗi tầng một kiểu.
Đỉnh là tầng trên cùng và mái, nơi được phép thay đổi. Tầng thượng thường lùi vào, có mái che, sân phơi hoặc phòng thờ, kho. Lùi tầng trên cùng vào một khoảng, làm mái hắt, mái dốc hoặc chỉ một mái đua mảnh là cách khép mặt đứng lại. Nhiều mặt tiền đẹp chỉ khác mặt tiền thường ở chỗ phần đỉnh được kết thúc gọn gàng thay vì dừng đột ngột bằng một bức tường lan can thô.
Ba phần không cần bằng nhau, nhưng cần đọc được. Với nhà bốn tầng, một cách chia hay gặp là đế một tầng, thân hai tầng, đỉnh một tầng lùi. Với nhà ba tầng, thân có thể chỉ một tầng, khi đó đường ngang giữa đế và thân càng phải dứt khoát. Đứng cách nhà khoảng hai lần chiều cao mà vẫn nhận ra ba phần là đạt.
Đường ngang là đồng minh của nhà hẹp. Mép sàn, ô văng, gờ chỉ, thanh lan can, đáy bồn cây đều là đường ngang. Khi chúng chạy liền từ mép này sang mép kia của mặt tiền, mắt bị kéo theo chiều ngang và khối nhà như rộng ra. Một đường ngang bị cắt vụn ở giữa, ví dụ ô văng chỉ che nửa cửa sổ, làm mất hiệu ứng đó.
Chọn cửa sổ và cửa ban công: kích thước, số cánh, vị trí
Cửa là mảng lớn nhất trên mặt tiền nhà ống sau tường. Cách chọn cửa quyết định gần một nửa vẻ ngoài của nhà, và cũng quyết định nhà sáng hay tối, nóng hay mát. Bảng dưới so sánh những lựa chọn hay gặp với mặt tiền rộng 4–5 m.
| Lựa chọn | Trông thế nào | Khi nào hợp | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Một ô cửa lớn gần hết bề rộng | Gọn, hiện đại, mặt tiền như một khung tranh | Phòng phía trước cần nhiều sáng, có lam hoặc ban công che nắng | Nóng nếu mặt tiền đón nắng chiều; cần lớp che và cửa an toàn cho trẻ nhỏ |
| Hai ô cửa đứng đối xứng | Trật tự, cổ điển, dễ cân | Nhà rộng từ khoảng 4,5 m, muốn tường giữa đặt cục nóng điều hoà hoặc bồn cây | Hai ô quá hẹp trông như khe; giữ phần tường giữa đủ dày để không vụn |
| Một cửa đi ra ban công và một ô cửa sổ lệch | Linh hoạt, bất đối xứng có chủ ý | Cần cửa ra ban công nhưng vẫn muốn giữ tường cho giường, tủ | Lệch phải lặp đều từ tầng này lên tầng khác, nếu không sẽ thành lộn xộn |
| Cửa kính sàn tới trần | Thoáng, sang, nhìn ra phố | Phòng khách tầng hai, mặt tiền có lam hoặc cây che | Mất riêng tư buổi tối; kính phải là loại an toàn; tốn công lau |
| Cửa sổ nhỏ, nhiều ô | Kín đáo, cổ, có phần đóng | Phòng ngủ trên đường ồn, nhà theo phong cách cổ điển Pháp | Nhà dễ tối; khung chia ô dày làm mặt tiền nặng |
Nguyên tắc chung là giữ trục: mép cửa tầng trên thẳng mép cửa tầng dưới, hoặc ít nhất tâm cửa thẳng tâm cửa. Nhà ống đẹp thường có không quá hai cỡ cửa trên toàn bộ mặt tiền, không kể cửa tầng trệt. Chiều cao bậu cửa và đỉnh cửa ở các tầng giữa nên giống nhau, để từ ngoài nhìn vào, các ô cửa xếp thành hàng chứ không nhấp nhô.
Ban công: nhô ra, thụt vào hay chỉ là lan can
Ban công là chỗ nhà ống được thở, nhưng cũng là chỗ dễ làm mặt tiền nặng nề nhất. Có ba kiểu cơ bản. Ban công nhô là sàn đưa ra khỏi mặt tường, tạo bóng đổ và chiều sâu, nhưng phần nhô ra ngoài ranh đất bị quản lý chặt, độ vươn phụ thuộc lộ giới và quy định địa phương. Ban công thụt hay lô gia là khoảng lùi vào trong lòng nhà, không lấn ra phố, tạo bóng sâu và che nắng tốt hơn, đổi lại phòng phía trong ngắn đi. Lan can kiểu Pháp là cửa đi sát sàn có lan can ngay mép tường, không có sàn ban công, gọn nhất cho nhà hẹp.
Về hình thức, lan can là thứ người đi đường nhìn rõ nhất. Lan can đặc xây gạch che được đồ phơi nhưng làm khối nhà nặng và tối phòng. Lan can song đứng mảnh, kính an toàn hoặc kết hợp nửa đặc nửa thoáng thường cho mặt tiền nhẹ hơn. Dù chọn kiểu gì, nên thống nhất một kiểu lan can cho cả nhà. Chiều cao lan can và khoảng hở giữa các song phải đảm bảo an toàn cho trẻ nhỏ: đây là yêu cầu an toàn, không phải lựa chọn thẩm mỹ, và chi tiết thuộc về bài riêng của chuyên mục ban công.
Một mẹo cân mặt tiền là cho các ban công dùng chung một mặt phẳng: mép sàn ban công các tầng thẳng nhau, đáy ban công phẳng và sạch. Ban công tầng này nhô xa, tầng kia nhô ít, tầng nọ lại thụt vào khiến khối nhà như bị cắn vụn. Nếu cần khác biệt, khác ở tầng trên cùng là đẹp nhất, vì đó là phần đỉnh vốn được phép đổi.
Tầng trệt: cửa lớn, chỗ để xe và khoảng chuyển tiếp
Tầng trệt quyết định ấn tượng ở tầm mắt người đi đường. Ở nhà ống Việt, tầng trệt gần như luôn có cửa lớn để dắt xe máy, nhiều nhà làm cửa cuốn hoặc cửa xếp để mở rộng hết bề ngang. Cửa cuốn tiện nhưng khi đóng biến cả tầng trệt thành một tấm kim loại phẳng, có thể làm mặt tiền vô hồn vào buổi tối. Một cách xử lý là để hộp cuốn giấu trong trần hoặc sau ô văng, chọn màu cửa trùng với màu khung, và giữ một ô cửa đi nhỏ hoặc ô kính bên cạnh để nhà vẫn có gương mặt khi cửa cuốn hạ.
Cao độ tầng trệt nên đọc được như một dải. Ô văng hoặc mép sàn tầng hai chạy suốt bề rộng nhà tạo ra mái che mưa nắng cho người đứng mở khoá, đồng thời là đường ngang quan trọng nhất của mặt tiền. Nếu dãy phố đã có nhiều nhà giữ một cao độ ô văng tương đối giống nhau, làm theo cao độ đó là cách rất hiệu quả để nhà bạn ăn khớp với phố mà vẫn tự do ở các tầng trên.
Khoảng giữa mép nhà và vỉa hè, nếu có, là chỗ chuyển tiếp: bậc thềm, dốc dắt xe, một bồn cây nhỏ. Thiết kế chi tiết sân trước, cổng và lối vào thuộc chuyên mục riêng; ở góc nhìn mặt tiền chỉ cần nhớ rằng bậc, dốc và cổng là phần chân của bức tranh, nên dùng vật liệu và màu ăn với phần đế của nhà, đừng để chúng thành một bộ sưu tập riêng.
Tự kiểm tỷ lệ mặt tiền trước khi chốt bản vẽ
Chủ nhà không cần biết vẽ vẫn kiểm được tỷ lệ mặt tiền nếu có bản vẽ mặt đứng của kiến trúc sư hoặc một ảnh chụp thẳng nhà hiện trạng. Ví dụ giả định dưới đây là một căn rộng 4 m, bốn tầng, mặt tiền nhìn ra phố hai chiều.
- In hoặc mở bản vẽ mặt đứng to nhất có thể, lùi ra xa hoặc thu nhỏ màn hình cho tới khi không đọc được chi tiết. Nếu vẫn thấy rõ đế, thân, đỉnh thì khung tỷ lệ đã ổn.
- Dùng thước kẻ các đường thẳng đứng qua mép cửa từng tầng. Mép nào lệch vài chục phân mà không có lý do thì đề nghị chỉnh cho thẳng trục.
- Kẻ các đường ngang qua mép sàn, ô văng, đỉnh cửa. Đếm xem có bao nhiêu cao độ khác nhau ở cùng một tầng; càng ít càng tốt.
- Đếm số loại vật liệu và số màu chính trên mặt tiền. Nhà ống rộng 4 m hiếm khi cần quá hai vật liệu chính và ba màu kể cả màu khung cửa.
- Đặt bản vẽ cạnh ảnh chụp hai nhà hàng xóm. Tìm một hoặc hai đường ngang có thể khớp, thường là ô văng tầng trệt hoặc mép mái, và hỏi kiến trúc sư có giữ được không.
- Hỏi rõ cục nóng điều hoà, ống thoát nước mưa, đồng hồ điện, máng xối sẽ nằm ở đâu trên mặt đứng. Những thứ này không có trên bản vẽ thì sau này sẽ mọc ra ở chỗ xấu nhất.
Bước cuối thường bị bỏ qua nhất, và cũng là nguồn gốc của phần lớn mặt tiền rối sau vài năm ở. Một bản vẽ mặt đứng tốt luôn có chỗ cho thiết bị kỹ thuật ngay từ đầu.
Những lỗi hay gặp với mặt tiền nhà ống hẹp
Mỗi tầng một phong cách. Tầng trệt ốp đá, tầng hai lan can sắt uốn hoa, tầng ba kính, tầng bốn mái ngói, vì mỗi lần sửa một tầng lại theo một trào lưu. Nếu không thể làm lại cả mặt tiền, hãy chọn một vật liệu hoặc một màu chạy xuyên các tầng để nối chúng.
Nhấn quá nhiều chỗ. Khung bao nhô ra, mảng ốp gỗ, tường đá, cột La Mã, đèn hắt, tất cả trên bốn mét ngang. Chọn một điểm nhấn, phần còn lại để nền.
Lan can và ban công che mất cửa. Lan can đặc cao, bồn cây to, mái che di động kéo xuống quanh năm làm mặt tiền thành một khối đặc, phòng tối. Mặt tiền đẹp cần tỷ lệ đặc và rỗng, không chỉ đặc.
Tầng trên cùng bỏ dở. Nhiều nhà xây xong tầng cuối rồi dừng bằng một tường lan can thô, sau đó lợp thêm mái tôn che sân phơi. Từ dưới đường nhìn lên, đây là phần lộ nhất. Dành một phần ngân sách cho đỉnh nhà lúc xây sẽ rẻ hơn sửa sau.
Bỏ quên thiết bị. Cục nóng điều hoà gắn ngẫu nhiên, dây điện chằng chịt, ống nước mưa chạy chéo. Những thứ nhỏ này phá tỷ lệ nhanh hơn bất cứ lựa chọn màu sắc nào.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ống rộng 4 m có nên làm mặt tiền đối xứng không?
Đối xứng giúp mặt tiền hẹp trông trật tự và chững chạc, nhất là khi có hai ô cửa đứng. Tuy vậy bất đối xứng có chủ ý cũng đẹp nếu lặp đều qua các tầng. Điều cần tránh là bất đối xứng ngẫu nhiên, mỗi tầng lệch một kiểu, vì mắt người đọc ngay ra sự thiếu kế hoạch.
Tầng trệt nên cao hơn các tầng trên bao nhiêu?
Không có con số chung cho mọi nhà. Tầng trệt thường cao hơn vì để xe, có thể kinh doanh và cần thoáng. Chiều cao cụ thể phụ thuộc quy định địa phương về cao độ tầng một và nhu cầu sử dụng, nên trao đổi với kiến trúc sư và hỏi cơ quan quản lý xây dựng nơi bạn ở.
Nhà thấp hơn hai nhà bên cạnh thì làm mặt tiền thế nào cho đỡ lọt thỏm?
Không nên cố đắp thêm tường giả cao vống lên cho bằng hàng xóm. Hãy làm phần đỉnh dứt khoát, ví dụ một mái hắt hoặc gờ chỉ đậm, giữ đường ô văng khớp với dãy phố, và dùng màu sáng vừa phải. Nhà thấp gọn gàng thường trông dễ chịu hơn nhà thấp cố tỏ ra cao.
Có nên dùng khung bao nhô ra ôm cả mặt tiền như nhiều mẫu nhà phố hiện đại?
Khung bao giúp mặt tiền có chiều sâu và che nắng một phần, nhưng phần nhô ra ngoài ranh đất bị quản lý như ban công, và khung lớn làm tăng tải, tăng chi phí. Nếu làm, hãy giữ khung mảnh, không nhồi thêm điểm nhấn khác bên trong, và hỏi quy định về độ vươn trước.
Làm sao để mặt tiền không bị lạc lõng với dãy phố?
Khớp ít nhất một đường ngang với nhà bên cạnh, giữ tỷ lệ cửa tương tự dãy phố và chọn màu cùng họ với phần lớn các nhà xung quanh. Bạn vẫn tự do ở vật liệu và chi tiết. Ăn khớp với phố không có nghĩa là sao chép, mà là nói cùng một ngôn ngữ tỷ lệ.
Mặt tiền nhà ống có cần kiến trúc sư không hay thợ vẽ là đủ?
Thợ giỏi có thể làm theo mẫu, nhưng tỷ lệ mặt đứng, chỗ đặt thiết bị và sự khớp với quy định là việc kiến trúc sư làm tốt hơn. Ngay cả khi ngân sách hạn chế, thuê vẽ riêng phương án mặt tiền vẫn đáng, vì đây là phần khó sửa nhất sau khi đã xây.
