Lam che nắng mặt tiền nên chọn theo góc nắng chiếu vào mặt đó, không chỉ theo kiểu dáng. Khi nắng chiếu từ trên cao xuống, như mặt tiền chịu nắng quanh giữa trưa, lam ngang và ô văng che hiệu quả. Khi nắng chiếu xiên thấp vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, lam ngang gần như bị nắng luồn qua, còn lam đứng, lam xoay được hoặc lớp lam dày đặc mới chặn được. Gạch bông gió che nắng ở mức vừa, nhưng mạnh nhất ở chỗ tạo riêng tư và vẫn cho gió đi qua.
Với nhà ống, lớp lam thường biến mặt tiền thành mặt tiền hai lớp: lớp trong là tường và cửa thật, lớp ngoài là lam che. Cách làm này giúp phòng phía trước đỡ nóng, đỡ chói, kín đáo hơn với phố, đồng thời che bớt những thứ lộn xộn như đồ phơi, cục nóng điều hoà. Đổi lại, lam làm phòng tối đi, tích bụi, cần vệ sinh và nếu làm sai có thể cản lối thoát nạn.
Bài này giải thích nguyên lý chọn lam theo nắng, so sánh các loại lam, cách đặt lam cho đẹp mặt tiền và những điều cần lưu ý về an toàn, bảo dưỡng. Các giải pháp chống nóng tổng thể cho mái và tường nằm ở chuyên mục chống nóng.
Nắng chiếu vào mặt tiền như thế nào
Mặt trời đi từ phía đông sang phía tây, lên cao nhất quanh giữa trưa. Ở Việt Nam, vào mùa hè mặt trời giữa trưa gần như ở ngay trên đỉnh đầu, có lúc lệch về phía bắc, còn mùa đông thì lệch về phía nam và thấp hơn. Điều này dẫn tới một quy luật đơn giản đủ dùng cho chủ nhà: mặt tiền nhìn về phía tây hứng nắng chiều xiên thấp, nóng và chói nhất; mặt nhìn về phía đông hứng nắng sáng xiên thấp, dịu hơn vì không khí buổi sáng còn mát; mặt nhìn về phía nam hứng nắng cao hơn, dễ che bằng mái đua và lam ngang; mặt nhìn về phía bắc ít nắng trực tiếp nhất.
Đây là chuyện hình học của ánh nắng, không liên quan đến chuyện hợp hay không hợp với người ở. Bạn có thể kiểm tra bằng mắt: quan sát mặt tiền nhà mình vào khoảng chín giờ sáng, mười hai giờ trưa và bốn giờ chiều, xem nắng chiếu vào đâu, bóng đổ dài hay ngắn, phòng nào nóng nhất. Ghi lại vài ngày trong mùa nóng là đủ để chọn loại lam.
Một điểm hay bị bỏ sót là bóng của nhà đối diện. Nhà ống trên phố hẹp với nhà đối diện cao tầng có thể gần như không có nắng trực tiếp ở các tầng dưới, chỉ tầng trên cùng hứng nắng. Khi đó lam chỉ cần cho các tầng trên, và tầng dưới cần ưu tiên lấy sáng hơn là che.
So sánh các loại lam che nắng mặt tiền
Mỗi loại lam mạnh ở một kiểu nắng và một mục đích. Bảng dưới so sánh ở góc chủ nhà nhà phố.
| Loại lam | Che tốt nhất | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Lam ngang, ô văng | Nắng cao (khoảng giữa trưa) | Vẫn nhìn ra được, không cản tầm mắt, che mưa hắt | Gần như vô hiệu với nắng xiên thấp sáng sớm, chiều muộn |
| Lam đứng cố định | Nắng xiên từ hai bên | Tạo nhịp đứng đẹp, che tầm nhìn từ góc xiên, tăng riêng tư | Che nắng xiên thẳng trước mặt chưa trọn; làm mặt tiền hẹp trông cao hơn |
| Lam xoay hoặc lam trượt | Mọi góc nắng nếu điều chỉnh đúng | Linh hoạt theo giờ và mùa, mở ra khi cần sáng | Cơ cấu phức tạp, cần bảo dưỡng, kẹt nếu bụi bẩn |
| Gạch bông gió, gạch thông gió | Che một phần ở mọi góc | Riêng tư, thông gió tốt, vẻ địa phương ấm áp | Nặng, giảm sáng nhiều, bám bụi, khó lau |
| Tấm đục lỗ kim loại | Che một phần ở mọi góc | Mảnh, nhẹ, tạo hoa văn bóng đổ | Nóng lên khi nắng, có thể ồn khi mưa; nhìn ra phố bị mờ |
| Mành tre, mành nhựa cuốn | Theo vị trí thả | Rẻ, linh hoạt, thay dễ | Kém bền ngoài trời, trông tạm nếu không có khung |
Với mặt tiền hứng nắng chiều, nhiều nhà kết hợp: ô văng hoặc mái đua cho nắng cao, cộng một lớp lam đứng dày hoặc lam xoay cho nắng xiên. Chỉ dùng lam ngang cho mặt tiền nắng chiều là lỗi khá phổ biến: lam đẹp nhưng nắng bốn giờ chiều vẫn rọi thẳng vào phòng.
Lam đứng và lam ngang trên mặt tiền hẹp
Ngoài chuyện che nắng, hướng của lam quyết định mặt tiền trông ra sao. Lam đứng nhấn chiều cao: trên nhà ống vốn đã cao gầy, lam đứng phủ kín mặt tiền có thể làm nhà trông càng mảnh hơn. Cách cân lại là ngắt lam đứng theo từng tầng bằng một mép sàn hay ô văng ngang rõ ràng, hoặc chỉ dùng lam đứng cho hai tầng giữa còn tầng trên cùng để mở. Lam ngang kéo nhà bè ra, hợp với mặt tiền hẹp về mặt thị giác, nhưng như đã nói, chỉ che được nắng cao.
Khoảng cách và bề dày lam quan trọng không kém hướng. Lam đứng mảnh, thưa cho cảm giác nhẹ nhưng che ít; lam dày, sát nhau che nhiều nhưng làm phòng tối và mặt tiền nặng. Một cách làm hay gặp là để lam thưa ở phần tầm mắt khi ngồi trong phòng, dày hơn ở phần trên và dưới. Lam cũng nên cách tường và cửa một khoảng đủ để không khí lưu thông và người có thể với tay hoặc dùng dụng cụ lau phía trong.
Vật liệu lam phổ biến là nhôm sơn tĩnh điện, thép mạ và sơn, gỗ nhựa, bê tông đúc sẵn và gạch. Lam kim loại mảnh nhẹ, ít tải cho kết cấu; lam bê tông và gạch nặng, cho bóng đổ sâu và mát mắt, nhưng phải được tính tải và liên kết. Chọn vật liệu nào thì cũng hỏi thợ về chân đế, khoảng cách bulông, khả năng chịu gió bão và cách thay một thanh hỏng.
Gạch bông gió: riêng tư và gió trời, đổi lại là sáng
Gạch bông gió, còn gọi là gạch thông gió hay gạch hoa gió, là các khối gạch, xi măng hoặc gốm có lỗ rỗng xếp thành mảng tường thoáng. Ở nhiều đô thị Việt Nam, đặc biệt các nhà xây vài chục năm trước, mảng bông gió là một phần quen thuộc của mặt tiền và cầu thang. Hiện nay nhiều nhà phố mới dùng lại gạch bông gió cho lớp mặt tiền thứ hai, vì nó cho riêng tư, gió đi qua được và tạo hoa văn bóng đổ đẹp lúc có nắng.
Điều cần biết là mảng bông gió giảm ánh sáng khá nhiều. Một lớp bông gió phủ kín mặt tiền có thể khiến phòng phía sau tối cả ngày, phải bật đèn. Nếu phòng phía trước là phòng khách hay phòng làm việc, nên để bông gió ở một phần mặt tiền, hoặc tách khỏi cửa một khoảng tạo thành ban công đệm để ánh sáng còn len vào từ trên và hai bên.
Về kỹ thuật, mảng bông gió cao nhiều tầng là một bức tường mỏng, nhiều lỗ, chịu gió. Nó cần khung, giằng hoặc liên kết với kết cấu chính theo tính toán của kỹ sư, không thể xếp chồng như xếp gạch trang trí sân vườn. Mặt trong các lỗ bông gió bám bụi và mạng nhện, nên tính trước cách vệ sinh, nhất là ở phố đông xe. Nếu nhà có trẻ nhỏ hay trèo, lỗ bông gió không được thành bậc chân để trèo qua lan can.
Mặt tiền hai lớp: khoảng đệm giữa lam và cửa dùng vào việc gì
Khi lớp lam đặt cách cửa một khoảng, giữa hai lớp hình thành một khoảng đệm, có thể chỉ rộng bằng một bậu cửa, có thể rộng thành một ban công. Khoảng đệm này là chỗ không khí nóng bị chặn lại trước khi chạm vào kính, là chỗ đặt chậu cây, phơi vài món đồ nhỏ, giấu cục nóng điều hoà. Nó cũng làm mặt tiền có chiều sâu: ban ngày lớp lam đọc như một tấm màn, ban đêm đèn trong nhà hắt ra qua khe lam thành một mặt tiền khác hẳn.
Để khoảng đệm hoạt động, cần ba điều. Thứ nhất, không khí phải thoát được lên trên hoặc ra hai bên, nếu không khoảng đệm thành một túi nhiệt kẹp giữa lam và kính. Thứ hai, sàn khoảng đệm phải thoát nước mưa hắt qua khe lam, có độ dốc ra ngoài hoặc về ống thu. Thứ ba, người trong nhà phải bước ra hoặc với tay ra được để lau kính, tưới cây và kiểm tra thiết bị.
Một lưu ý về cảm giác ở: lớp lam dày sát cửa phòng ngủ làm phòng kín đáo và dịu sáng, nhiều người thích; nhưng ở phòng khách hay phòng làm việc, lam quá dày khiến ban ngày cũng phải bật đèn. Hãy nghĩ tới phòng phía sau lam trước khi chọn độ dày, chứ không chỉ nhìn mặt tiền từ ngoài phố.
An toàn, thoát nạn và bảo dưỡng: phần ít ai nói
Lam không được biến mặt tiền thành chiếc lồng kín. Khi cháy, cửa sổ và ban công mặt tiền có thể là lối thoát hoặc lối tiếp cận cứu nạn. Một lớp lam cố định, khung sắt kín bịt toàn bộ mặt tiền sẽ cắt đường đó. Nên có ít nhất một ô lam mở được từ bên trong, không khoá cố định, ở tầng có người ngủ.
Lam phải chịu được gió bão. Thanh lam lỏng vít rơi từ trên cao xuống phố nguy hiểm như mảng ốp. Hỏi rõ cách liên kết, và sau mỗi mùa mưa bão kiểm tra những thanh rung, kêu lạch cạch.
Lam tích bụi và nhện. Mặt trên lam ngang, khe giữa lam đứng, lỗ bông gió đều giữ bụi. Chọn khoảng hở đủ rộng để lau, hoặc chọn bề mặt nhẵn dễ xịt nước.
Chim và côn trùng. Khoảng hở giữa lam và tường có thể thành chỗ chim làm tổ. Lưới chắn mảnh ở mép trên giúp hạn chế mà không làm hỏng vẻ ngoài.
Lam ở phần vươn ra phố. Lam gắn ở mép ban công nhô ra là một phần của ban công, chịu cùng giới hạn về độ vươn. Đừng để lớp lam ngoài cùng thò ra quá phần được phép.
Chọn lam cho nhà mình trong năm bước
Quy trình sau giúp chủ nhà đi từ quan sát đến quyết định, trước khi gặp kiến trúc sư hoặc thợ.
- Quan sát nắng mặt tiền ở ba thời điểm trong ngày, vài ngày trong mùa nóng, ghi tầng nào và phòng nào bị nắng chiếu vào.
- Xác định mục tiêu chính của từng tầng: che nắng, riêng tư, che đồ phơi hay trang trí. Một tầng có thể chỉ cần một mục tiêu.
- Chọn kiểu lam theo góc nắng: ô văng và lam ngang cho nắng cao, lam đứng dày hoặc lam xoay cho nắng xiên, bông gió cho riêng tư.
- Chọn vật liệu theo trọng lượng và khả năng bảo dưỡng, ưu tiên vật liệu nhẹ ở trên cao.
- Đặt yêu cầu cho thợ hoặc kiến trúc sư: một ô mở được để thoát nạn, liên kết chịu gió, khoảng hở để lau, không vượt phần được phép vươn ra.
Ví dụ giả định: nhà ống bốn tầng mặt tiền hứng nắng chiều, tầng trệt bán hàng, tầng hai phòng khách, tầng ba phòng ngủ, tầng bốn sân phơi. Lời giải hợp lý có thể là ô văng sâu ở tầng trệt, lam xoay ở tầng hai để mở ban ngày, lam đứng dày ở tầng ba có một ô mở được, và bông gió ở tầng bốn che đồ phơi.
Câu hỏi thường gặp
Lam che nắng có làm nhà tối không?
Có, mức độ tuỳ độ dày và khoảng cách lam. Lam ngang ít ảnh hưởng tầm nhìn và ánh sáng tán xạ; lam đứng dày và bông gió làm tối rõ hơn. Lam xoay giải quyết được mâu thuẫn này vì mở ra khi trời râm, đóng lại khi nắng gắt.
Mặt tiền nắng chiều nên dùng lam gì?
Nắng chiều chiếu xiên thấp nên lam ngang và ô văng không che đủ. Lam đứng dày, lam xoay hoặc kết hợp ô văng với một lớp lam đứng là hướng hợp lý. Cây xanh phía trước cũng giúp, nếu có chỗ trồng.
Gạch bông gió có chắc không?
Từng viên chắc, nhưng mảng bông gió cao chịu gió như một bức tường mỏng nhiều lỗ. Mảng cao nhiều tầng cần khung, giằng hoặc liên kết với kết cấu chính theo tính toán của kỹ sư. Đừng xếp bông gió kiểu trang trí lên cao mà không có liên kết.
Có cần xin phép khi lắp lam mặt tiền không?
Tuỳ việc lam có thay đổi kiến trúc mặt ngoài tiếp giáp đường phố ở khu có quy chế quản lý kiến trúc hay không, và có vươn ra ngoài ranh đất hay không. Hãy hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương trước khi làm, nhất là với lớp lam phủ cả mặt tiền.
Lam gỗ nhựa hay lam nhôm bền hơn?
Nhôm sơn tĩnh điện thường ổn định hình dạng, nhẹ và ít phai; gỗ nhựa cho vẻ ấm nhưng ngả màu và giãn nở nhiều hơn theo nhiệt. Độ bền thật phụ thuộc sản phẩm và cách lắp, nên xem công trình đã lắp vài năm thay vì chỉ xem mẫu mới.
Lam có giúp chống ồn không?
Lam thoáng gần như không cản tiếng ồn đường phố, vì âm thanh đi qua khe hở. Để chống ồn cần cửa kín, kính phù hợp và chỗ ngủ đặt xa mặt phố. Lam chủ yếu giải quyết nắng, chói và riêng tư.