Với nhà phố có sân nhỏ, cách chọn cổng thực tế nhất là xem sân còn chỗ nào trống khi cổng mở. Cổng mở cánh cần một vùng quét hình quạt phía trong sân; cổng lùa cần một đoạn tường dài ít nhất bằng lối mở để cánh nằm khi mở; cổng xếp gấp gọn thành cụm nhỏ nên hợp với mặt tiền hẹp, ít tường. Sân 2–3 m mà đã đỗ xe song song cổng thì cổng mở cánh vào trong gần như luôn vướng.
Sau chỗ chiếm mới đến chuyện dùng hằng ngày: ai mở cổng (người già, trẻ nhỏ), mở bao nhiêu lần một ngày, có cần đi bộ ra vào mà không phải mở cả cổng, nhà có muốn kín hay thoáng, và cổng phải hợp với mặt tiền ra sao. Bài so sánh ba kiểu cổng từ góc chủ nhà dùng và nhìn, không đi vào kỹ thuật gia công, vật liệu hay độ dày khung, những việc nên bàn với thợ cơ khí có kinh nghiệm.
Ba kiểu cổng chuyển động khác nhau thế nào
Cổng mở cánh quay quanh bản lề gắn vào trụ, có thể một cánh, hai cánh đều nhau, hoặc hai cánh lệch (một cánh lớn, một cánh nhỏ). Khi mở, mỗi cánh quét một cung tròn có bán kính bằng chiều rộng cánh. Cổng rộng 3 m chia hai cánh 1,5 m thì phía trong sân cần một dải trống sâu khoảng 1,5 m dọc theo cổng; chia lệch 2 m và 1 m thì cánh lớn quét sâu tới 2 m.
Cổng lùa (cổng trượt) là một hoặc vài cánh chạy trên ray ở chân, trượt ngang song song với tường rào. Nó không chiếm chiều sâu sân, nhưng cần một đoạn tường hoặc hàng rào phía trong hoặc phía ngoài để cánh nằm khi mở. Nhà phố mà mặt tiền chỉ vừa đủ chiều rộng cổng thì không có chỗ cho cánh lùa, trừ khi chia nhiều cánh lùa chồng lên nhau, khi đó mỗi lần chỉ mở được một phần.
Cổng xếp gồm nhiều nan hoặc nhiều tấm nhỏ nối với nhau, kéo trên ray, khi mở gấp lại thành một cụm hẹp sát trụ. Đây là kiểu phổ biến ở nhà phố Việt Nam vì gần như không chiếm chỗ, mở được hết bề ngang. Đổi lại, cổng xếp truyền thống thường thoáng, nhìn xuyên qua được, kêu khi kéo nếu ray bẩn hoặc khô dầu, và các khe gấp có thể kẹp tay. Một số loại cổng xếp dạng tấm kín hơn, nhưng vẫn có cấu tạo khớp gấp cần để ý khi có trẻ nhỏ.
So sánh ba kiểu cổng từ góc dùng hằng ngày
Không có kiểu nào tốt nhất cho mọi nhà. Bảng dưới so theo những gì chủ nhà cảm nhận được mỗi ngày:
| Tiêu chí | Cổng mở cánh | Cổng lùa | Cổng xếp |
|---|---|---|---|
| Chỗ chiếm trong sân | Cần vùng quét cánh trống | Không chiếm chiều sâu, cần tường để cánh nằm | Gần như không chiếm, cụm gấp nằm sát trụ |
| Mở được bao nhiêu bề ngang | Toàn bộ | Toàn bộ nếu đủ tường, không thì một phần | Gần toàn bộ, trừ phần cụm gấp |
| Độ kín, riêng tư | Kín hoặc thoáng tuỳ thiết kế cánh | Kín hoặc thoáng tuỳ thiết kế cánh | Kiểu nan truyền thống khá thoáng; kiểu tấm kín hơn |
| Tiếng ồn khi mở | Ít, nếu bản lề tốt | Có tiếng bánh xe trên ray | Thường kêu nhiều nhất nếu ray bẩn, khô dầu |
| Sức người già, trẻ nhỏ mở | Nhẹ nếu cánh không quá lớn | Cánh nặng, khởi động hơi nặng | Cần kéo dài tay, lực đều |
| Điểm cần để ý an toàn | Gió giật đóng sầm cánh | Cánh trượt quá ray nếu thiếu chặn | Khe gấp kẹp tay trẻ nhỏ |
| Hợp với mặt tiền | Nhà có sân sâu, mặt tiền cân đối | Mặt tiền có đoạn tường rào dài | Mặt tiền hẹp, sân nông, mở cửa hàng |
Đọc bảng theo thứ tự: hàng đầu loại trừ kiểu không vừa sân, các hàng sau giúp chọn giữa những kiểu còn lại. Ví dụ, sân sâu 2 m đã đỗ xe sát cổng thì cổng mở cánh vào trong bị loại ngay; còn lại cổng lùa (nếu có tường) và cổng xếp.
Cổng mở vào trong hay mở ra ngoài
Với cổng mở cánh, câu hỏi đầu tiên là mở về phía nào. Cổng mở ra ngoài nghĩa là cánh quét qua vỉa hè hoặc lòng hẻm, va vào người đi đường, xe đang chạy, và chiếm không gian chung mỗi lần mở. Phần lớn đô thị không khuyến khích hoặc không cho phép cánh cổng mở lấn ra không gian công cộng; quy định cụ thể khác nhau, nên hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương. Với nhà mặt phố, mặc định an toàn là cổng mở vào trong.
Mở vào trong thì phải vẽ vùng quét cánh lên mặt bằng sân trước khi đặt cổng. Lấy compa hoặc sợi dây, tâm ở vị trí bản lề, bán kính bằng chiều rộng cánh, vẽ cung tròn. Bên trong cung đó không được có xe đỗ, chậu cây, bậc thềm hay hộp đồng hồ. Nếu vùng quét chồng lên chỗ xe, có ba cách: chia cổng thành hai cánh lệch để cánh hay mở là cánh nhỏ; đổi sang cổng lùa hoặc xếp; hoặc dời chỗ đỗ xe lùi vào trong.
Một chi tiết hay bị quên là cao độ sân. Nếu sân dốc lên phía nhà, cánh cổng mở vào sẽ quét chạm mặt sân ở cuối hành trình. Thợ phải tính khe hở dưới cánh, hoặc dùng bản lề nâng cánh, hoặc chọn kiểu cổng khác. Đây là lý do nên chốt mặt sân, độ dốc, bậc thềm xong rồi mới đo cổng.
Cửa nhỏ cho người đi bộ: chi tiết làm cổng dễ dùng hơn hẳn
Một ngày, cổng nhà phố được mở cho xe vài lần nhưng mở cho người đi bộ nhiều lần hơn: ra lấy hàng, đổ rác, đón con, tiếp khách, ra chợ đầu ngõ. Mỗi lần như vậy mà phải kéo cả cánh cổng lớn thì vừa mất sức, vừa ồn, vừa mở toang nhà ra phố. Vì thế nhiều nhà làm một lối đi bộ riêng: cánh nhỏ trong cổng hai cánh lệch, một ô cửa nhỏ khoét ngay trong cánh cổng lùa hoặc cổng xếp dạng tấm, hoặc một cửa riêng cạnh cổng xe nếu mặt tiền đủ rộng.
Lối đi bộ nên rộng đủ cho một người xách đồ hoặc đẩy xe nôi đi qua, có tay nắm và khoá dùng được từ cả hai phía, và vị trí khoá ở độ cao mà người lớn tuổi với tới không phải cúi. Nếu nhà có trẻ nhỏ, khoá lối đi bộ nên đặt cao hơn tầm với của trẻ, hoặc có chốt phụ phía trên, vì cánh nhỏ nhẹ cũng là cánh trẻ dễ tự mở ra đường nhất.
Một điểm nữa là bậc ở chân cổng. Ô cửa khoét trong cánh cổng thường có phần khung dưới cao lên, phải bước qua. Với người lớn tuổi, đó là chỗ dễ vấp. Khi đặt làm, hỏi thợ cách hạ khung dưới hoặc thay bằng dạng ít gờ nhất có thể, và chiếu sáng rõ khu vực chân cổng.
Cổng là một phần của mặt tiền
Nhìn từ phố, cổng chiếm gần hết chiều ngang tầng trệt của nhà phố, nên một chiếc cổng không hợp có thể làm hỏng cả mặt tiền đã được tính kỹ. Mặt tiền là nội dung của chuyên mục riêng; ở đây chỉ nêu mấy nguyên tắc nối cổng với nhà. Thứ nhất, chiều cao cổng tương xứng với tầng trệt: cổng quá cao, kín đặc biến mặt tiền thành bức tường, nhà trông như kho; cổng quá thấp so với trụ lại trông chắp vá.
Thứ hai, nhịp nan cổng nối với nhịp mặt tiền. Mặt tiền đã có lam đứng thì cổng nan đứng cùng nhịp trông liền mạch; mặt tiền nhiều đường ngang thì cổng nan ngang hợp hơn. Hoa văn uốn lượn cầu kỳ thường chỉ hợp với nhà có ngôn ngữ trang trí tương ứng, đặt cạnh mặt tiền tối giản sẽ lệch tông. Thứ ba, màu cổng thường đẹp nhất khi lặp lại một màu đã có trên nhà, như màu khung cửa sổ, lan can ban công, thay vì một màu mới.
Độ kín của cổng cũng ảnh hưởng tới hình ảnh: cổng thoáng cho người đi đường nhìn thấy sân, cây, ánh đèn bên trong, nhà trông có sức sống; cổng kín đặc trông an toàn nhưng lạnh. Nhiều nhà chọn cách giữa: phần dưới kín để che xe và sân, phần trên nan thoáng để gió và ánh sáng đi qua. Cách chọn mức kín hay thoáng chi tiết hơn được bàn trong bài về hàng rào cùng chuyên mục.
An toàn và giữ cổng chạy êm
Chặn cánh lùa ở cuối ray. Cổng lùa cần chặn chắc ở hai đầu hành trình để cánh không trượt khỏi ray hay đổ ra ngoài khi bị đẩy mạnh. Cánh cổng lớn bị đổ là tai nạn nghiêm trọng, nhất là với trẻ con chơi gần cổng. Kiểm tra định kỳ phần dẫn hướng phía trên và chặn cuối.
Giữ cánh mở cố định khi có gió. Cổng mở cánh để mở mà không có móc giữ, gió giật có thể đóng sầm vào người đang dắt xe. Một chốt giữ cánh dưới sàn hoặc móc vào tường là chi tiết nhỏ nhưng nên có.
Che khe kẹp tay ở cổng xếp. Khe giữa các nan khi gấp là chỗ trẻ hay thò tay. Dạy trẻ không chơi ở cổng, người lớn kéo cổng thì nhìn xuống, và cân nhắc kiểu cổng xếp có khe nhỏ khi nhà có trẻ.
Ray sạch, cổng nhẹ. Ray đáy đọng cát, lá, sỏi là nguyên nhân chính làm cổng lùa, cổng xếp nặng và kêu. Quét ray mỗi tuần, tra dầu bánh xe theo hướng dẫn của thợ, và đảm bảo ray có khe thoát nước để không đọng sau mưa.
Cổng tự động cần cơ cấu dừng khi vướng. Nếu lắp động cơ mở cổng, phần chọn và lắp đặt nên giao cho người có chuyên môn, và yêu cầu có chức năng dừng hoặc đảo chiều khi gặp vật cản. Chi tiết tiện nghi điện được bàn ở chuyên mục riêng.
Quy trình chọn cổng trong một buổi
Gom lại thành trình tự làm được trong một buổi trước khi gọi thợ:
- Vẽ mặt bằng sân theo tỉ lệ, đánh dấu chỗ đỗ xe, lối đi, bậc thềm, hộp đồng hồ, chậu cây cố định.
- Đo bề ngang lối mở cần cho xe lớn nhất trong nhà, cộng thêm khoảng dư để dắt xe không chạm trụ.
- Vẽ vùng quét nếu là cổng mở cánh; đo đoạn tường cho cánh nằm nếu là cổng lùa. Loại các kiểu không vừa.
- Hỏi từng người trong nhà: ai mở cổng nhiều nhất, có cần cửa đi bộ, có trẻ nhỏ hay người lớn tuổi không.
- Chọn mức kín hay thoáng, chụp ảnh mặt tiền và phác cổng lên ảnh để xem tổng thể.
- Mang các con số, ảnh và yêu cầu cho thợ cơ khí; để thợ tư vấn vật liệu, kết cấu trụ, bản lề, ray phù hợp.
Đi theo thứ tự này, bạn đến gặp thợ với yêu cầu rõ ràng về cách dùng, còn thợ lo phần kỹ thuật. Đặt hàng trước rồi mới nghĩ cách dùng là con đường quen thuộc dẫn tới chiếc cổng đẹp nhưng nhà ai cũng ngại mở.
Câu hỏi thường gặp
Mặt tiền 4 m nên làm cổng xếp hay cổng lùa?
Nếu mặt tiền gần như dành toàn bộ cho lối mở và không có đoạn tường dài, cổng xếp gọn hơn. Nếu nhà có đoạn tường rào dài phía bên, hoặc chấp nhận chỉ mở một phần bề ngang cho xe máy, cổng lùa nhiều cánh cũng dùng được và thường kín, êm hơn. Đo thực tế tường bên trước khi chọn.
Cổng mở cánh hai cánh đều hay lệch thì tiện hơn?
Hai cánh lệch tiện hơn cho đa số nhà phố: hằng ngày chỉ mở cánh nhỏ cho người đi và xe máy, cánh lớn chỉ mở khi cần đưa đồ to hay ô tô vào. Cánh nhỏ quét ít diện tích sân, nhẹ tay hơn cho người lớn tuổi, và ít khi đập vào xe đỗ trong sân.
Cổng xếp kêu to khi kéo phải làm sao?
Phần lớn do ray đáy bẩn, khô, hoặc bánh xe mòn. Quét sạch cát và lá trong ray, lau khô rồi tra dầu bôi trơn phù hợp theo hướng dẫn của thợ. Nếu vẫn kêu, có thể bánh xe đã mòn hoặc ray bị cong, nên nhờ thợ cơ khí kiểm tra và thay thế.
Có nên làm cổng kín hoàn toàn cho an toàn?
Cổng kín che được sân và xe khỏi tầm nhìn, nhưng cũng che luôn người đang đứng trong sân khỏi mắt hàng xóm và người qua đường, điều không hẳn có lợi cho an ninh. Cổng kín còn chặn gió, làm sân bí và nóng. Nhiều nhà chọn phần dưới kín, phần trên thoáng để cân bằng.
Nhà có trẻ nhỏ thì kiểu cổng nào an toàn hơn?
Kiểu nào cũng an toàn được nếu chú ý đúng chỗ: cổng lùa phải có chặn cuối ray chắc chắn, cổng mở cánh có móc giữ cánh, cổng xếp chọn khe nhỏ và dạy trẻ không chơi ở cổng. Quan trọng hơn kiểu cổng là khoá đặt cao ngoài tầm với của trẻ và người lớn luôn đóng cổng sau khi ra vào.
Thay cổng có ảnh hưởng tới trụ cổng và tường rào không?
Có thể. Cổng nặng hơn hoặc kiểu chuyển động khác tạo lực khác lên trụ, móng trụ và đoạn tường gắn ray. Trước khi thay, nhờ thợ có kinh nghiệm kiểm tra trụ có đủ chắc không, có cần gia cố hay đổ lại móng, đừng chỉ thay cánh rồi gắn tạm vào trụ cũ.