Một sân trước sâu 2–4 m trong nhà phố vẫn chứa được cả xe, cây và lối đi nếu bạn chia sân thành làn rõ ràng: một làn cho xe, một lối cho người đi thẳng tới cửa, và cây xanh dồn lên theo chiều đứng dọc tường biên. Sân chật thường không phải vì thiếu diện tích mà vì mọi thứ được đặt tuỳ hứng, chậu cây nằm giữa đường, xe đỗ chéo, người phải lách qua yên xe mới vào được nhà.
Thứ tự làm đúng là đo trước, chia làn sau, cuối cùng mới chọn cây và đồ. Ba con số cần có là chiều sâu sân, chiều ngang thông thuỷ giữa hai tường biên, và độ chênh cao giữa mặt đường, mặt sân và nền nhà. Từ ba con số đó mới biết xe nên đỗ dọc hay ngang, cổng nên mở kiểu gì, cây đặt ở đâu không cản lối.
Bài đi từ cách đo, cách chia làn theo từng chiều sâu sân, chỗ đỗ xe, cây xanh, mặt sàn, mái che cho tới những lỗi phổ biến. Cổng, hàng rào, dốc dắt xe và đèn lối vào có bài riêng trong cùng chuyên mục; ở đây chỉ nhắc khi chúng ảnh hưởng tới cách bố trí sân.
Đo sân trước khi mua bất cứ thứ gì
Đo chiều sâu từ mép trong của cổng (hoặc ranh đất) tới bậc cửa chính, đo ở cả hai bên vì nhiều sân không vuông. Đo chiều ngang thông thuỷ, tức khoảng trống thật giữa hai tường biên, trừ đi chân cột, hộp đồng hồ điện nước, ống thoát nước mưa chạy dọc tường. Một sân trên giấy rộng 4 m có khi chỉ còn 3,6 m dùng được vì hai chân cột nhô ra.
Tiếp theo là cao độ: mặt đường cao hay thấp hơn mặt sân bao nhiêu, mặt sân thấp hơn nền nhà bao nhiêu. Con số này quyết định có cần dốc dắt xe, có cần bậc, và nước mưa sẽ chảy về đâu. Ở nhiều phố, đường được nâng cao qua nhiều lần sửa nên mặt đường đã ngang hoặc cao hơn sân, mùa mưa nước tràn vào. Biết sớm thì xử lý ngay từ lúc lát sân, đỡ phải đục lên làm lại.
Cuối cùng là kích thước những thứ phải nằm trong sân. Phần lớn xe máy phổ thông dài khoảng 1,8–1,9 m, rộng khoảng 0,65–0,75 m tính cả gương; xe đạp người lớn dài khoảng 1,7 m. Một người đi thoải mái cần lối rộng khoảng 0,8–0,9 m; đẩy xe nôi hoặc người ngồi xe lăn đi qua cần rộng hơn. Ghi các con số này lên một tờ giấy vẽ mặt bằng sân theo tỉ lệ, cắt các hình chữ nhật bằng giấy cho từng chiếc xe, thử xếp trước. Mười phút làm việc này tránh được những món đồ mua về mà không có chỗ đặt.
Chia làn theo chiều sâu sân
Sân trước nhà phố gần như luôn có hai việc chính là cất xe và đi vào nhà. Cây xanh, chỗ ngồi, chỗ phơi là phần phụ, chỉ đặt vào phần còn thừa. Cách chia gợi ý theo chiều sâu sân (giả định nhà ngang khoảng 4 m, hai xe máy):
| Chiều sâu sân | Cách đỗ xe hợp lý | Lối đi người | Chỗ cho cây xanh |
|---|---|---|---|
| Khoảng 2 m | Đỗ song song mặt tiền, sát cổng hoặc sát nhà, chiếm khoảng 0,8 m chiều sâu | Dải còn lại chạy ngang trước cửa, người đi từ cánh cổng nhỏ vào | Chậu cao, hẹp ở góc; cây leo lên tường biên hoặc giàn trên cao |
| Khoảng 3 m | Song song mặt tiền vẫn gọn nhất; nếu đỗ vuông góc thì chỉ một xe và để sát một bên | Lối thẳng từ cổng tới cửa ở bên còn lại, rộng 0,8–1 m | Một bồn cây dọc tường biên phía lối đi, sâu 30–40 cm |
| Khoảng 4 m | Đỗ vuông góc sát một tường biên, đầu xe quay ra cổng | Lối đi bên tường đối diện hoặc ở giữa | Bồn cây trước nhà, có thể thêm một ghế nhỏ hoặc chậu cây lớn |
Bảng trên là điểm xuất phát, không phải công thức. Nhà có ô tô, sân sâu nhưng ngang hẹp, hoặc nhà có cửa chính lệch về một bên đều phải tính lại. Nguyên tắc giữ nguyên là lối người đi không bao giờ phải chui qua giữa hai xe và không cắt ngang chỗ xe vừa dắt vào.
Xe đỗ ở đâu để sân không bị chiếm hết
Sai lầm phổ biến nhất ở sân 2–3 m là đỗ xe vuông góc với mặt tiền như ngoài bãi gửi xe. Xe dài gần 2 m, đỗ vuông góc trong sân sâu 2 m nghĩa là bánh trước chạm bậc cửa, đuôi xe sát cánh cổng, và không còn chỗ nào cho người đi. Đỗ song song mặt tiền chỉ chiếm khoảng 0,8 m chiều sâu, phần còn lại thành lối đi rộng rãi chạy ngang trước cửa.
Ví dụ giả định: sân sâu 2,5 m, ngang 4 m, hai xe máy. Đỗ hai xe nối đuôi dọc theo cổng, mỗi xe chiếm khoảng 1,85 m, tổng 3,7 m, vừa đủ bề ngang. Phía sau xe còn dải sâu khoảng 1,7 m, đủ cho người đi, cho chậu cây sát tường nhà và cho việc mở cửa chính. Nhược điểm là xe phía trong muốn ra phải dắt xe phía ngoài trước; nếu cả nhà đi giờ khác nhau, xếp xe người đi sớm nhất ở phía cổng.
Với sân sâu từ 4 m trở lên, đỗ vuông góc sát một tường biên lại hợp lý hơn vì dắt từng xe độc lập. Quay đầu xe ra cổng để buổi sáng dắt thẳng ra, không phải xoay xe trong sân hẹp. Chỗ đỗ cố định nên đánh dấu bằng thay đổi vật liệu sàn, chẳng hạn một dải gạch khác màu, để ai về sau cũng đỗ đúng chỗ, không lấn sang lối đi. Nếu có một chiếc xe ít dùng, đặt nó ở vị trí sâu nhất, đừng để nó chắn lối của xe đi hằng ngày.
Nhà có xe điện cần tính thêm chỗ sạc. Phần an toàn điện thuộc chuyên mục tiện nghi điện; ở góc bố trí sân chỉ cần nhớ chỗ đỗ xe điện nên gần nơi có thể lắp ổ cắm riêng và có mái che mưa, không đặt ở chỗ chắn lối ra vào duy nhất của ngôi nhà.
Cây xanh trên sân hẹp: dồn lên chiều đứng
Trồng theo tường, không trồng giữa sân. Sân 2–4 m không có chỗ cho chậu tròn to đặt giữa. Bồn cây dài, hẹp chạy dọc tường biên hoặc sát chân tường nhà chiếm ít mặt sàn mà vẫn cho dải xanh liền mạch. Bồn sâu khoảng 30–40 cm là đủ cho phần lớn cây bụi nhỏ và cây leo.
Cây leo và giàn là cách được nhiều xanh nhất trên ít đất nhất. Một chậu nhỏ ở góc sân, cho cây leo lên giàn sắt mảnh sát tường hoặc lên khung phía trên cổng, phủ được cả mảng tường. Chọn cây leo theo lượng nắng thực tế; tên loài cụ thể và cách chăm có thể tham khảo các chuyên trang về hoa và cây cảnh.
Đặt cây ở mép, cao dần về phía tường. Cây thấp ở mép lối đi, cây cao sát tường, để người đi không bị lá quệt vào mặt và xe dắt qua không gãy cành. Cây có gai, cây có nhựa dễ dây bẩn tránh đặt ngay cạnh làn xe.
Tránh cây rễ khoẻ sát móng nhà và đường ống. Cây thân gỗ lớn trồng thẳng xuống đất ở sân trước hẹp có thể làm nứt mặt sân, chen vào hố ga, đường ống thoát nước. Nếu thích cây có tán, trồng trong bồn xây có đáy hoặc chậu lớn để kiểm soát rễ.
Mỗi chậu cây là một việc phải làm. Sân nhiều chậu nhỏ trông vui mắt vài tuần đầu rồi thành gánh nặng tưới, quét lá, nhấc chậu khi lau sân. Ít chậu lớn dễ chăm hơn nhiều chậu nhỏ, và nhìn cũng gọn hơn.
Mặt sàn sân: chống trơn, thoát nước, chịu được xe
Sân trước là nơi xe lăn bánh, người đi giày ướt từ ngoài mưa vào, nên mặt sàn cần nhám vừa đủ để không trượt mà vẫn quét rửa được. Gạch men bóng, đá mài bóng đẹp lúc khô nhưng trơn khi ướt, nhất là với người lớn tuổi và trẻ con chạy. Ưu tiên gạch có bề mặt nhám hoặc gạch được ghi rõ dùng cho ngoài trời, đá có mặt băm, khò lửa, hoặc bê tông xoa nhám. Nếu sân đã lát gạch bóng, có thể xử lý một phần bằng thảm chùi chân lớn ở lối đi và dải chống trơn ở mép bậc.
Mặt sân cần dốc nhẹ về một phía có chỗ thoát nước, thường là ra phía đường hoặc về một rãnh, hố thu nước đặt sát cổng. Độ dốc mặt sân phổ biến khoảng 1–2%, tức chênh 1–2 cm cho mỗi mét chiều dài: đủ để nước chảy mà mắt thường gần như không nhận ra. Sân dốc ngược về phía nhà là lỗi khó sửa nhất, vì nước mưa sẽ dồn vào bậc cửa. Khi lát lại sân, hỏi thợ trước về hướng dốc và vị trí thu nước.
Phần sàn chỗ đỗ xe chịu dầu nhớt nhỏ giọt và vết bánh xe. Gạch màu trung tính hơi sẫm, mạch gạch không quá rộng, giấu vết bẩn tốt hơn gạch trắng. Không nên dùng gạch mỏng hoặc đá xếp rời trên nền yếu ở làn xe, vì sau một thời gian bánh xe nén lún tạo vệt trũng đọng nước. Những phần như chống thấm sàn, xử lý nền lún là việc kỹ thuật, nên để thợ có chuyên môn kiểm tra.
Mái che sân trước: che xe mà không làm tối tầng trệt
Mái che giúp xe không phơi nắng mưa và người vào nhà không bị ướt, nhưng một mái che kín, thấp, bằng vật liệu tối màu biến sân thành một hang tối, kéo theo phòng khách tầng trệt thiếu sáng cả ngày. Nhà ống vốn chỉ lấy sáng từ mặt tiền và giếng trời, nên mất ánh sáng ở sân trước là mất một nửa nguồn sáng của tầng trệt.
Có mấy cách cân bằng. Dùng tấm lợp lấy sáng (loại mờ khuếch tán để không hắt nắng gắt xuống) cho một phần hoặc toàn bộ mái. Đặt mái đủ cao, ngang hoặc gần ngang mép ban công tầng hai, để ánh sáng xiên vẫn lọt vào. Hoặc chỉ che phần chỗ đỗ xe và lối từ cổng tới cửa, để hở phần còn lại cho cây. Mái che cũng cần độ dốc và máng để nước mưa không xối xuống đúng lối đi hay sang nhà hàng xóm.
Về pháp lý, mái che, mái hiên vươn ra ngoài ranh đất, che xuống vỉa hè, hay làm thay đổi mặt tiền đều có thể chịu quy định về quản lý xây dựng và kiến trúc đô thị, khác nhau giữa các khu phố. Nguyên tắc an toàn là mọi phần mái nằm trong ranh đất của mình, và hỏi cơ quan quản lý xây dựng ở địa phương trước khi làm phần nào nhô ra. Kết cấu khung, cách neo mái vào tường nên do thợ có kinh nghiệm thực hiện, vì mái che bị gió giật bật lên là chuyện xảy ra mỗi mùa bão.
Những lỗi khiến sân trước luôn chật
Biến sân thành kho. Thùng xốp, bao xi măng thừa, xe đạp hỏng, chậu cây chết khô dồn ở góc sân. Mỗi thứ chiếm một chút, cộng lại mất cả mét vuông. Sân trước nên chỉ chứa thứ dùng hằng ngày; đồ ít dùng đưa vào kho hoặc bỏ đi.
Lấn ra vỉa hè vì sân không đủ. Đỗ xe, kê bậc, đặt chậu cây ra vỉa hè là cách nới sân phổ biến nhưng không nên. Vỉa hè là không gian chung, phần lớn đô thị quy định hạn chế hoặc cấm sử dụng vào mục đích riêng, và người đi bộ bị đẩy xuống lòng đường. Bố trí trong ranh đất của mình là nguyên tắc.
Cổng mở vào đập trúng xe. Cổng mở cánh vào trong cần một vùng quét trống. Nhiều nhà mua cổng hai cánh lớn rồi mới phát hiện cánh cổng mở ra đúng chỗ xe đỗ. Chọn kiểu cổng sau khi đã chia làn sân, không phải trước.
Nền sân thấp hơn mặt đường. Đường được nâng, sân giữ nguyên, mỗi trận mưa lớn nước tràn vào. Sửa bằng cách nâng nền sân, làm gờ chắn ở cổng kết hợp rãnh thu nước, hoặc cả hai; nên hỏi thợ đo cao độ trước khi quyết định.
Không chừa chỗ cho việc vặt hằng ngày. Người giao hàng đứng ở đâu, túi rác để đâu chờ xe thu gom, áo mưa ướt treo ở đâu. Không có chỗ, những thứ đó sẽ tự chiếm lối đi. Một móc treo gần cửa và một góc nhỏ có nắp cho rác giải quyết phần lớn chuyện này.
Câu hỏi thường gặp
Sân trước chỉ sâu khoảng 1,5 m thì có để được xe máy không?
Được nếu đỗ song song mặt tiền, vì xe chỉ chiếm khoảng 0,8 m chiều sâu. Phần còn lại khoảng 0,7 m là lối đi khá chật nhưng dùng được. Lúc này nên chọn cổng lùa hoặc cổng xếp để không mất vùng quét cánh, và bỏ ý định đặt chậu cây dưới sàn, chuyển sang cây treo hoặc cây leo trên giàn.
Có nên lát cỏ nhân tạo cho sân trước nhà phố không?
Với sân trước có xe ra vào hằng ngày thì không phải lựa chọn tốt: bánh xe làm cỏ nhân tạo xẹp và mòn nhanh, dầu nhớt thấm vào khó làm sạch, và mặt cỏ giữ bụi. Nếu thích màu xanh, dùng cỏ nhân tạo cho một dải nhỏ không có xe đi qua, hoặc trồng cây thật trong bồn dọc tường.
Làm mái che sân trước có cần xin phép không?
Tuỳ quy định từng địa phương và từng loại công trình, cũng như việc mái có vươn ra ngoài ranh đất hay làm thay đổi mặt tiền hay không. Cách chắc chắn là hỏi bộ phận quản lý xây dựng ở phường, xã nơi có nhà trước khi làm, và giữ mọi phần mái trong ranh đất của mình.
Sân trước nên lát gạch màu sáng hay màu tối?
Màu sáng làm sân trông rộng và phản sáng vào nhà nhưng lộ vết bánh xe, dầu nhớt. Màu tối giấu bẩn nhưng hấp nắng, nóng chân vào buổi trưa. Nhiều nhà chọn trung tính hơi sẫm cho làn xe và tông sáng hơn cho lối đi, vừa phân làn, vừa cân bằng việc giữ sạch.
Nhà có ô tô thì sân trước cần sâu bao nhiêu?
Ô tô con phổ thông dài khoảng 4–4,7 m, nên sân cần sâu hơn chiều dài xe thêm một khoảng để đóng cổng và đi lại; nhà phố sân dưới 5 m thường khó đỗ ô tô trọn trong sân. Số đo chính xác phụ thuộc mẫu xe, kiểu cổng và độ dốc lối vào, nên đo xe thật trước khi thiết kế.
Có nên đặt máy giặt ở sân trước không?
Nên tránh. Sân trước là bộ mặt ngôi nhà và là lối đi, máy giặt ở đây vừa lộ ra phố, vừa chiếm chỗ, vừa cần thoát nước riêng. Nếu nhà có khoảng lùi phía sau, sân thượng hay lô gia thì đó là chỗ hợp lý hơn cho giặt phơi.