Hàng rào nên kín hay thoáng tuỳ vào việc bạn cần nó làm gì nhất: kín khi cần riêng tư, che tầm nhìn từ đường vào sân hay phòng khách; thoáng khi cần gió, ánh sáng và để người ngoài vẫn nhìn được vào sân, điều thật ra có lợi cho an ninh. Phần lớn nhà ở đô thị Việt Nam hợp với cách phối: phần dưới đặc để chắn bụi, che chân và xe, phần trên thoáng hoặc có cây.
Vật liệu là câu hỏi thứ hai. Tường xây bền, kín, ít chăm nhưng nặng nề và chặn gió. Song sắt nhẹ, thoáng, cần sơn chống gỉ định kỳ. Hàng rào cây đẹp và mát nhưng cần cắt tỉa đều, mất vài năm mới dày. Bài so sánh các lựa chọn từ góc chủ nhà sống cùng nó mỗi ngày, cùng những điều nên bàn với hàng xóm khi hàng rào nằm trên ranh đất.
Hàng rào làm những việc gì, và không làm được gì
Đánh dấu ranh giới. Đây là việc cơ bản nhất. Ngay cả hàng rào thấp đến đầu gối cũng cho người ngoài biết đâu là đất riêng. Với việc này, chiều cao và độ kín gần như không quan trọng.
Che tầm nhìn để có riêng tư. Muốn ngồi ở sân, mở cửa phòng khách mà không bị nhìn thẳng từ đường, phần che phải cao hơn tầm mắt người đứng ngoài và đủ đặc ở đúng vị trí cần che. Không nhất thiết che kín cả chiều dài, chỉ cần che đúng hướng nhìn vào chỗ ngồi.
Ngăn trẻ nhỏ và thú cưng chạy ra đường. Việc này cần khe đủ hẹp và không có thanh ngang dễ trèo, hơn là cần kín. Hàng rào song đứng khe hẹp làm tốt hơn tường thấp có hoa văn nhiều chỗ đặt chân.
Giảm bụi, ồn. Tường đặc chắn được phần bụi bay sát mặt đất và giảm một phần tiếng ồn khi đủ cao, đủ liền. Hàng rào cây giảm bụi tốt nhờ lá giữ lại, nhưng giảm ồn ít hơn nhiều người nghĩ, trừ khi rất dày và nhiều lớp. Đừng kỳ vọng một hàng cây mỏng làm nhà yên tĩnh.
Tạo rào cản với kẻ gian. Hàng rào làm chậm và gây khó, nhưng không chặn được người quyết tâm. Điều đáng chú ý là hàng rào quá kín, quá cao còn giúp kẻ gian khuất khỏi tầm nhìn của hàng xóm một khi đã vào được trong sân.
Kín, thoáng hay phối: so nhanh
Ba hướng chính và những gì bạn được, mất khi chọn mỗi hướng:
| Tiêu chí | Kín hoàn toàn | Thoáng (song, nan, lưới) | Phối: dưới đặc, trên thoáng hoặc cây |
|---|---|---|---|
| Riêng tư | Cao nhất | Thấp, người ngoài nhìn rõ vào sân | Khá, che được phần thấp và chỗ ngồi |
| Gió, thông thoáng sân | Chặn gió, sân dễ bí, nóng | Gió đi qua tốt | Gió đi qua phần trên |
| Ánh sáng cho tầng trệt | Giảm rõ, nhất là tường cao gần nhà | Gần như không ảnh hưởng | Ảnh hưởng ít |
| Tầm nhìn an ninh từ ngoài vào | Mất | Đầy đủ | Một phần |
| Cảm giác từ phố | Kín đáo, có thể nặng nề | Mở, thân thiện | Cân bằng |
| Chăm sóc | Ít, sơn lại theo năm | Sơn chống gỉ, lau bụi | Cắt tỉa cây hoặc sơn phần sắt |
Với nhà phố có sân trước nhỏ, kiểu phối thường hợp nhất. Với nhà có vườn rộng ở ngoại ô hay nông thôn, hàng rào thoáng kết hợp cây cho cảm giác thoáng đãng và đỡ tốn công xây. Với nhà sát đường lớn nhiều bụi, ồn, phần đặc phía dưới nên cao hơn.
Phối hàng rào cho nhà phố: làm từng lớp theo việc cần
Kiểu phối dưới đặc, trên thoáng dễ làm đẹp nếu đi theo việc mà từng lớp phải gánh, thay vì chọn mẫu theo ảnh:
- Lớp chân đặc chắn nước bắn, bụi sát mặt đường và che phần bánh xe, bao tải, thùng rác trong sân. Thường chỉ cần cao tới khoảng đầu gối hoặc ngang hông; cao hơn là bắt đầu mất gió.
- Lớp giữa thoáng bằng song đứng, nan, lam nghiêng hoặc gạch thông gió, cho gió và ánh sáng đi qua. Lam nghiêng là lựa chọn hay khi cần che tầm nhìn chéo từ đường mà vẫn để gió qua.
- Lớp che riêng tư cục bộ chỉ đặt ở đúng đoạn nhìn thẳng vào chỗ ngồi hay cửa phòng khách: một tấm lam dày hơn, một khóm cây cao, một giàn cây leo. Phần còn lại giữ thoáng.
- Lớp xanh là bồn cây hẹp dọc chân phía trong hoặc cây leo bám lên song, làm mềm cả hàng rào khi nhìn từ phố lẫn từ trong nhà.
- Lớp đèn là vài điểm sáng thấp chiếu xuống chân hàng rào hoặc hắt nhẹ lên cây, giúp ban đêm hàng rào không thành một khối tối. Cách chọn đèn không chói hàng xóm có bài riêng trong chuyên mục.
Mỗi lớp có thể làm dần theo thời gian và ngân sách: xây chân và song trước, trồng cây sau, thêm đèn khi đã quen cách dùng sân. Điều nên tránh là xây kín một lần cho xong rồi sau này phải đục ra lấy gió.
Tường xây: bền nhưng dễ thành bức tường lạnh
Tường rào xây gạch trát vữa là lựa chọn quen thuộc vì bền, ít chăm, chắc chắn. Nhược điểm lớn nhất là chặn gió và ánh sáng. Nhà ống vốn chỉ có mặt tiền để lấy sáng, tường rào cao 2 m đứng cách cửa phòng khách 2–3 m sẽ làm phòng khách tối vào buổi chiều và giữ không khí nóng trong sân. Nếu cần tường đặc, cân nhắc hạ chiều cao phần đặc, hoặc khoét ô thoáng, dùng gạch thông gió cho phần trên.
Tường đặc cũng cần nghĩ về nước. Chân tường rào thường là nơi nước mưa chảy dọc, rêu mọc, sơn bong. Phần chân có thể ốp vật liệu chịu nước hoặc sơn chống thấm, và cần có lỗ hay rãnh thoát để nước trong sân không bị tường giữ lại. Đỉnh tường nên có gờ hoặc mũ để nước mưa không chảy thẳng xuống mặt tường, đỡ vệt đen loang lổ sau vài mùa mưa.
Về hình thức, tường rào đẹp khi nối với ngôn ngữ của ngôi nhà: cùng màu sơn hoặc cùng một vật liệu nhấn đã có trên mặt tiền. Một mảng tường dài trơn có thể làm mềm bằng cây leo, bồn cây chạy dọc chân, hoặc đèn hắt nhẹ vào ban đêm. Tránh trang trí tường rào bằng mảnh chai, chông nhọn trên đỉnh; vừa nguy hiểm cho người, vừa làm nhà trông như pháo đài.
Song sắt, nan và lưới: thoáng nhưng cần chăm
Hàng rào song sắt, nan nhôm, lưới thép trên chân tường thấp là cách phổ biến để vừa có ranh giới vừa giữ thoáng. Ưu điểm là gió, ánh sáng, tầm nhìn đều đi qua; sân và mặt tiền trông rộng hơn thực tế. Hàng rào thoáng cũng là phông nền tốt cho cây: cây leo bám lên song sắt, hoặc bụi cây trồng phía trong nhìn qua khe tạo lớp xanh nhiều tầng.
Chỗ cần chăm là gỉ sét, nhất là ở vùng ven biển và ở các mối hàn, chân song tiếp xúc với nền ẩm. Kiểm tra mỗi mùa khô, cạo chỗ gỉ và sơn dặm ngay khi còn nhỏ; để lan rộng mới xử lý thì tốn hơn nhiều. Phần kỹ thuật sơn lại sắt gỉ, chọn vật liệu chống gỉ thuộc chuyên môn của thợ sơn và thợ cơ khí. Ở góc chủ nhà, chỉ cần nhớ kiểm tra định kỳ và đừng để cây leo phủ kín che mất chỗ gỉ.
Khi có trẻ nhỏ, để ý khoảng cách giữa các song và thanh ngang. Khe giữa hai song đủ rộng để trẻ chui đầu qua là nguy hiểm; thanh ngang thấp, hoa văn uốn có chỗ đặt chân giúp trẻ trèo qua. Song đứng, khe hẹp, thanh ngang chỉ ở đỉnh và chân là kiểu an toàn hơn. Đầu song nhọn trên đỉnh hàng rào cũng là rủi ro khi trẻ trèo hoặc người vấp ngã; đầu tròn hoặc có thanh ngang phủ trên đỉnh an toàn hơn.
Hàng rào cây: đẹp, mát nhưng cần thời gian và kéo cắt
Hàng rào cây xanh là lựa chọn được ưa ở nhà vườn và nhà có sân rộng. Ở nhiều vùng Việt Nam, chè tàu, ắc ó, dâm bụt, hoa giấy, tre cảnh là những cây quen thuộc trồng thành hàng rào. Ưu điểm là mát, đẹp, giữ bụi, che tầm nhìn mềm mại, và tạo chỗ cho chim, bướm. Hàng rào cây cũng ít tạo cảm giác ngăn cách với hàng xóm hơn tường xây.
Cái giá phải trả là thời gian và công chăm. Cây trồng mới cần một đến vài năm mới đủ dày tuỳ loài và cách chăm, và trong lúc đó vẫn cần một hàng rào tạm như lưới hay song thưa. Hàng rào cây phải cắt tỉa đều để giữ dáng, thường vài lần mỗi năm; bỏ cắt một mùa là cây vươn cao, thưa chân, che lối đi. Lá rụng, cành cắt cần thu gom. Cây có gai như hoa giấy chắn người rất tốt nhưng gây khó khi cắt tỉa và nguy hiểm cho trẻ.
Ba điều nên quyết định trước khi trồng: bề dày hàng rào bạn chấp nhận mất khỏi sân (hàng rào cây thường dày vài chục phân trở lên), lượng nắng ở dải đất đó vì phần lớn cây hàng rào cần nắng để dày lá, và ai sẽ cắt tỉa. Tên giống cây cụ thể, cách bón, cách nhân giống có thể tham khảo các chuyên trang về cây cảnh. Ở dải đất hẹp, khuất nắng giữa hai nhà, song thưa kèm cây leo trong chậu thường thực tế hơn hàng rào cây trồng thẳng xuống đất.
Hàng rào trên ranh đất: những điều nên thoả thuận với hàng xóm
Hàng rào chung ranh giới là nguồn va chạm quen thuộc giữa hai nhà. Trước khi xây hay trồng, nên xác định ranh đất chính xác theo giấy tờ đất, và nếu còn mơ hồ thì nói chuyện với hàng xóm, hoặc nhờ đo đạc, trước khi đổ móng. Hàng rào xây lệch vài phân sang đất người khác có thể thành tranh chấp kéo dài nhiều năm.
Có hai cách làm: mỗi nhà xây trong phần đất của mình, hoặc thoả thuận làm chung trên ranh và chia chi phí, công chăm. Cách thứ hai tiết kiệm diện tích nhưng cần thoả thuận rõ, tốt nhất bằng văn bản đơn giản có chữ ký hai bên: ai sửa khi hỏng, sơn màu gì mặt phía nhà nào, cây cắt tỉa thế nào. Những điều này nghe thừa nhưng giúp tránh khó chịu khi một bên muốn đổi.
Về chiều cao, vật liệu, độ thoáng, một số khu đô thị, khu dân cư có quy chế riêng về hàng rào để giữ cảnh quan chung; nhà trong khu như vậy nên đọc quy chế trước. Ngoài ra, cân nhắc ảnh hưởng tới nhà bên cạnh: hàng rào cao che mất cửa sổ, ánh sáng của họ; cây hàng rào vươn cành, rụng lá sang sân hàng xóm; nước mưa từ hàng rào chảy sang đất người khác. Hỏi trước một câu thường đỡ hơn giải thích sau.
Câu hỏi thường gặp
Hàng rào trước nhà nên cao bao nhiêu là vừa?
Không có một con số chung cho mọi nhà; một số khu dân cư có quy chế về chiều cao. Về cảm giác, phần đặc thấp hơn tầm mắt người đứng ngoài giữ được sự thân thiện, phần che cao hơn tầm mắt chỉ cần ở chỗ muốn riêng tư. Kiểm tra quy chế khu ở trước khi quyết định.
Hàng rào cây có ngăn được trộm không?
Hàng rào cây dày, có gai làm chậm người muốn vào, nhưng không thay được cổng, khoá và đèn chiếu sáng tốt. Hàng rào cây cao, rậm còn có thể che chỗ cho người đứng nấp. Giữ hàng cây gọn, không quá cao ở gần cổng và cửa sổ để vẫn có tầm nhìn từ đường.
Nhà phố có sân nhỏ có nên trồng hàng rào cây không?
Thường không thực tế nếu sân dưới 3 m, vì hàng cây chiếm vài chục phân bề ngang và cần nắng mới dày. Song sắt thoáng kết hợp vài chậu cây leo hay bồn cây hẹp dọc chân hàng rào cho hiệu ứng xanh tương tự mà chiếm ít chỗ hơn.
Có nên dùng tôn hoặc tấm che kín gắn lên hàng rào song sắt cho riêng tư?
Che tạm thì được, nhưng tôn kín hấp nóng, chặn gió, kêu khi mưa và trông tạm bợ từ phố. Nếu cần riêng tư, cân nhắc lam nghiêng cho gió đi qua, tấm đục lỗ, hoặc che chỉ một đoạn đúng hướng nhìn vào chỗ ngồi thay vì che kín cả hàng rào.
Hàng rào thoáng có làm nhà kém an toàn hơn tường kín?
Không hẳn. Hàng rào thoáng cho hàng xóm, người đi đường nhìn thấy sân, nên người lạ đứng trong sân dễ bị chú ý. Tường kín thì ngược lại, kẻ gian vào được sẽ khuất mắt. An toàn phụ thuộc nhiều vào cổng, khoá, đèn và sự để ý của hàng xóm.
Hai nhà có thể dùng chung một bức tường rào không?
Có thể nếu hai bên thoả thuận rõ. Nên ghi lại ranh đất, ai chịu phần chi phí nào, ai sửa chữa khi hỏng và việc thay đổi sau này cần hai bên đồng ý. Ranh đất chưa rõ thì nên đo đạc trước, và khi có vướng mắc pháp lý nên hỏi cơ quan quản lý đất đai địa phương.