Nhà rường là kiểu nhà ở truyền thống của vùng Huế: ngôi nhà khung gỗ lắp ghép bằng mộng, mái ngói dốc và thấp, các cột, kèo, xuyên được chạm khắc, thường có bố cục ba gian hai chái. Nhà rường hiếm khi đứng một mình mà nằm trong một khu vườn có cổng, tấm chắn trước nhà, sân, cây ăn quả và hàng rào chè tàu cắt xén, tạo thành kiểu nhà vườn đặc trưng của Huế.
Sống trong nhà rường hôm nay là sống trong một không gian mát, kín đáo, gắn với vườn, nhưng phải chăm ngôi nhà nhiều hơn nhà bê tông: chống ẩm trong mùa mưa dầm kéo dài, theo dõi mối mọt, chuẩn bị cho mùa lụt, và tìm cách đưa tiện nghi vào mà không làm hỏng khung gỗ.
Phần dưới đọc ngôi nhà từ khung gỗ ra khu vườn, giải thích cách nó thích nghi với khí hậu Huế, rồi đi vào nếp sống và việc giữ gìn ở góc chủ nhà. Bài không đi sâu vào nghiên cứu di sản; phần đó có các trang chuyên đề kiến trúc.
Nhà rường là gì: đọc từ bộ khung gỗ
Tên gọi nhà rường thường được giải thích từ những cây rường, tức các thanh gỗ ngang chồng lên nhau trong bộ vì kèo để đỡ mái. Cũng như nhà gỗ Bắc Bộ, ngôi nhà được chia thành gian bằng các bộ vì, nhưng nhà rường Huế có cách tạo dáng và trang trí riêng: các cấu kiện gỗ được bào trơn, chạm khắc hoa lá, có khi khảm, ở những chỗ người ngồi trong nhà nhìn thấy rõ nhất.
Điểm then chốt của nhà rường là lắp ghép bằng mộng. Các cột, kèo, xuyên, rường ăn khớp vào nhau mà hầu như không cần đinh. Nhờ vậy khung nhà có độ dẻo nhất định trước gió bão, và có thể tháo ra, thay một cấu kiện hỏng, rồi lắp lại. Cũng vì tháo lắp được mà đã có những ngôi nhà rường bị tháo dỡ, chuyển đi nơi khác, rời khỏi khu vườn gốc.
Tường bao của nhà rường, cũng như nhiều nhà khung gỗ khác, không gánh mái. Mặt trước thường là hệ cửa gỗ, các mặt còn lại là tường gạch hoặc vách gỗ. Bố cục ba gian hai chái là phổ biến; có những ngôi nhà lớn hơn với nhiều gian, hoặc có nhà phụ ghép phía sau. Gian giữa là trục chính của ngôi nhà, nơi khung gỗ được làm công phu nhất.
Khu vườn quanh nhà rường: một phần của ngôi nhà
Cổng và hàng rào chè tàu. Nhiều nhà vườn Huế có cổng nhỏ, hai bên là hàng rào chè tàu cắt xén vuông vức, xanh quanh năm. Hàng rào cây vừa ngăn khuôn viên vừa giữ được vẻ mềm mại, không cứng như tường gạch.
Tấm chắn trước sân. Sau cổng thường có một bức chắn bằng gạch hoặc cây xanh, che tầm nhìn thẳng từ ngoài ngõ vào cửa nhà. Về sinh hoạt, đó là cách giữ riêng tư cho gian nhà mở rộng cửa ra sân.
Sân, bể cạn và cây cảnh. Khoảng sân trước nhà là nơi hong phơi, ngồi chơi, đặt chậu cây, bể nước. Bề mặt sân và cây xanh làm dịu ánh sáng trước khi vào nhà.
Vườn cây ăn quả. Phía sau và hai bên là vườn cây: cây ăn quả, cây bóng mát, rau. Vườn từng là nguồn sống của nhiều gia đình, ngày nay chủ yếu cho bóng mát và không khí trong lành.
Khoảng cách với hàng xóm. Nhà rường đứng giữa vườn, không áp sát nhà bên. Gió vào được từ nhiều phía, ngôi nhà có tầm nhìn ra cây cối ở mọi hướng.
Những khu còn nhiều nhà vườn. Các vùng như Kim Long, Vỹ Dạ, Phú Mậu quanh thành phố Huế và làng cổ Phước Tích ở vùng Phong Điền cũ được biết đến với nhiều nhà rường, nhà vườn còn giữ được. Thành phố Huế nay là thành phố trực thuộc trung ương.
Ngôi nhà thích nghi với mưa dầm và lụt
Huế có mùa mưa dài, mưa dầm nhiều ngày liền, không khí ẩm, và những đợt lụt khi nước sông dâng. Nhà rường được làm để sống chung với khí hậu ấy. Mái thấp và vươn xa che mưa hắt cho tường và cửa gỗ. Nền nhà thường được nâng cao hơn sân, có bậc thềm, để nước mưa không tràn vào. Hiên trước là chỗ làm việc, hong đồ khi trời mưa mà người trong nhà vẫn khô ráo.
Khung gỗ có ưu điểm là chịu được ẩm nếu được thông thoáng và có thời gian khô lại sau mùa mưa. Gỗ ngâm nước lâu thì hỏng, nhưng gỗ ẩm rồi khô theo mùa thì có thể bền lâu, miễn là không bị bịt kín. Đây là lý do những thay đổi như bọc kín chân cột, lát gạch men sát chân cột, hay đóng trần kín thường làm nhà rường xuống cấp nhanh hơn.
Với lụt, người dân vùng Huế có kinh nghiệm riêng: kê đồ đạc quý lên cao, giữ gác hoặc giá cao trong nhà để cất đồ khi nước lên, chuẩn bị trước lương thực, nước uống và đèn. Những thói quen ấy vẫn cần giữ trong nhà rường hôm nay, vì khung gỗ và đồ gỗ là thứ chịu thiệt nhiều nhất khi ngập.
Nếp sinh hoạt trong nhà rường hôm nay
Nhiều gia đình vẫn sống trong nhà rường, có người ở cả đời, có người mới về tiếp nhận ngôi nhà của ông bà. Nếp sống trong nhà có mấy điểm riêng:
- Nhà để ngồi, vườn để làm. Gian nhà dành cho tiếp khách, ngồi uống trà, đọc sách, nghỉ trưa; việc nấu nướng, giặt giũ diễn ra ở nhà phụ phía sau hoặc bên hông.
- Cửa mở theo thời tiết. Ngày nắng mở cửa đón gió vườn, ngày mưa lạnh đóng bớt, giữ ấm trong gian.
- Chăm vườn là việc thường ngày. Cắt tỉa hàng chè tàu, quét lá, chăm cây ăn quả là nhịp sống quen thuộc, cũng là cách giữ khuôn viên thông thoáng cho ngôi nhà.
- Đồ đạc ít và gọn. Không gian gỗ đẹp nhất khi ít đồ, để thấy được khung nhà. Đồ điện tử, thiết bị hiện đại đặt ở nhà phụ hoặc gọn trong tủ.
- Ánh sáng dịu. Trong nhà khá tối so với nhà hiện đại; nhiều gia đình bổ sung đèn đứng, đèn bàn thay vì lắp đèn trần mạnh cắm vào khung gỗ.
- Mở cửa cho khách. Một số gia đình mở nhà rường, nhà vườn cho khách tham quan hoặc làm chỗ lưu trú. Việc này đi kèm trách nhiệm giữ gìn và cần hỏi quy định địa phương.
Nếp sống chậm, gắn với vườn là phần không tách rời khỏi ngôi nhà rường. Giữ được ngôi nhà mà mất khu vườn, hoặc đổi nhịp sống quá nhanh, thì ngôi nhà vẫn đứng đó nhưng không còn là chính nó.
Đưa tiện nghi vào nhà rường: nên và tránh
Những tiện nghi như nhà vệ sinh, bếp hiện đại, điều hoà, điện chiếu sáng đều có thể có, miễn là đặt đúng chỗ.
| Tiện nghi | Cách làm nên chọn | Điều nên tránh |
|---|---|---|
| Nhà vệ sinh, nhà tắm | Đặt ở nhà phụ hoặc khối xây mới tách riêng, có lối đi có mái che | Xây trong gian nhà gỗ, sát chân cột, gây ẩm và thấm |
| Bếp | Ở nhà phụ phía sau như nếp cũ, có thoát khói | Nấu bếp lửa hay bếp gas sát vách gỗ |
| Điện | Thợ có chuyên môn đi dây trong ống, nổi gọn, có cầu dao chống giật | Đóng đinh, khoan bắt dây trực tiếp vào cột, kèo chạm khắc |
| Làm mát | Quạt, mở cửa đón gió vườn, giữ hiên | Đóng kín cả gian để chạy điều hoà lâu ngày |
| Chống ẩm | Giữ thông thoáng, sân thoát nước tốt, kiểm mái | Bọc kín chân cột, sơn phủ kín toàn bộ gỗ |
| Mở rộng chỗ ở | Xây khối mới tách rời, thấp, không che nhà rường | Cơi nới bê tông áp vào nhà gỗ hoặc lên tầng trên khung gỗ |
Nguyên tắc chung là để nhà rường làm việc của nó, tức là không gian chính, mát và đẹp, còn các chức năng ồn, ướt, nóng giao cho công trình phụ. Cách làm này vừa giữ ngôi nhà bền, vừa cho gia đình đủ tiện nghi.
Giữ gìn nhà rường: những việc chủ nhà làm được
Chủ nhà không cần là thợ mộc để giữ được nhà rường, nhưng cần là người quan sát thường xuyên. Sau mỗi mùa mưa, đi một vòng xem mái có chỗ dột, chân cột có ẩm, có đường đất mối, gỗ có chỗ mềm khi ấn không. Trước mùa mưa, thông máng nước, dọn lá trên mái, kiểm ngói. Những việc này nhỏ nhưng quyết định ngôi nhà còn đứng được bao lâu.
Khi có hư hỏng, việc sửa nên giao cho thợ có kinh nghiệm với nhà gỗ truyền thống. Thay một cây kèo, một đoạn xuyên đúng loại gỗ, đúng mộng thì nhà vẫn giữ nguyên dáng; thay bằng cấu kiện bê tông, sắt thép hay gỗ kém chất lượng thì ngôi nhà mất dần giá trị. Nếu ngôi nhà có giá trị lịch sử hoặc nằm trong khu được bảo tồn, nên hỏi cơ quan văn hoá, quản lý xây dựng địa phương trước khi sửa.
Cuối cùng là chuyện kế thừa. Nhiều nhà rường đang được những người lớn tuổi giữ, con cháu ở xa. Ghi lại lịch sử ngôi nhà, chụp ảnh từng phần, ghi chú những lần sửa chữa, và cho con cháu cùng tham gia chăm nhà là cách để ngôi nhà có người tiếp tục giữ sau này. Một cuốn sổ ghi các lần thay ngói, xử lý mối, sửa cột, kèm tên người thợ đã làm, sẽ rất có ích cho thế hệ sau.
Những hiểu lầm hay gặp về nhà rường
“Nhà rường nào cũng là nhà cổ hàng trăm năm.” Không phải. Có những ngôi nhà rất lâu đời, nhưng cũng có nhiều nhà rường được dựng sau này theo lối cũ, hoặc dựng lại từ khung gỗ của nhà khác. Tuổi của ngôi nhà chỉ xác định được qua tư liệu gia đình, tư liệu địa phương và người có chuyên môn xem xét.
“Nhà gỗ thì không thể ở tiện nghi.” Tiện nghi hiện đại đưa vào được, như phần trên đã nói, chỉ cần đặt ở công trình phụ và đi điện nước gọn gàng. Vấn đề thường không nằm ở ngôi nhà mà ở cách làm vội vàng, đục khoét vào khung gỗ.
“Thay cột gỗ bằng cột bê tông cho bền.” Cột bê tông giả gỗ có thể đứng vững, nhưng làm thay đổi cách khung nhà làm việc, khó ăn khớp với các mộng gỗ còn lại, và làm ngôi nhà mất đi giá trị vốn có. Thay bằng gỗ đúng loại, đúng mộng là cách giữ nhà đúng nghĩa.
“Nhà rường chỉ là chuyện của người giàu.” Có những ngôi nhà rường lớn, chạm khắc công phu của các gia đình khá giả, nhưng cũng có nhiều nhà rường giản dị, ít trang trí, là nơi ở bình thường của người dân trong vùng. Kiểu nhà này gắn với cả một vùng đất, không riêng một tầng lớp nào.
Câu hỏi thường gặp
Nhà rường khác nhà ba gian Bắc Bộ ở đâu?
Cùng là nhà khung gỗ chia gian bằng vì kèo, nhưng nhà rường Huế có cách tạo dáng, chạm khắc và bố cục khu vườn riêng, gắn với khí hậu mưa dầm của miền Trung. Nhà rường thường nằm giữa nhà vườn có hàng rào cây, tấm chắn trước sân và vườn cây quanh nhà.
Nhà rường có chịu được bão không?
Khung gỗ lắp mộng có độ dẻo nhất định và mái thấp giúp giảm sức gió. Tuy nhiên nhà đã xuống cấp, mộng lỏng, gỗ mục thì dễ hư hại. Kiểm tra, gia cố trước mùa bão và cắt tỉa cây lớn quanh nhà là việc cần làm hằng năm.
Mua nhà rường cũ về dựng lại có nên không?
Đây là quyết định lớn về chi phí, kỹ thuật và cả ý nghĩa, vì ngôi nhà rời khỏi bối cảnh gốc. Nếu làm, cần thợ có kinh nghiệm tháo dựng, kiểm tra kỹ nguồn gốc và tình trạng gỗ, và tìm hiểu quy định liên quan. Bài này không bàn chuyện mua bán.
Nhà rường có nên sơn dầu bóng toàn bộ gỗ không?
Lớp phủ kín có thể làm gỗ đẹp hơn trước mắt nhưng giữ ẩm bên trong và che dấu hiệu mối. Nhiều thợ nhà cổ khuyên chỉ làm sạch, xử lý chống mối khi cần và để gỗ thở. Nên hỏi người có kinh nghiệm trước khi phủ bất cứ lớp gì.
Nhà rường có ở được quanh năm không, hay chỉ để ngắm?
Ở được quanh năm, và nhiều gia đình vẫn đang ở. Điều cần là có công trình phụ đủ tiện nghi, thói quen chăm nhà theo mùa, và chuẩn bị cho mùa mưa lụt. Ngôi nhà được ở thường bền hơn ngôi nhà bỏ trống.
Hàng rào chè tàu chăm thế nào?
Chè tàu cần cắt tỉa định kỳ để giữ dáng vuông và dày lá. Nên tưới vừa đủ, bón phân nhẹ, tỉa bỏ cành khô. Hàng rào khoẻ cũng góp phần giữ khu vườn thông thoáng, không che hết gió vào nhà.