Với người cao tuổi, đường đi từ giường tới nhà vệ sinh lúc nửa đêm là tuyến đáng sửa trước nhất trong nhà. Người già vừa tỉnh giấc, mắt chưa quen tối, có thể bị choáng khi đứng dậy nhanh, lại thường đi một mình trong lúc cả nhà ngủ. Tuyến này cần bốn thứ: quãng đi ngắn và thẳng, ánh sáng dịu bật được ngay từ giường, sàn khô, phẳng, có chỗ bám, và cửa nhà vệ sinh mở ra ngoài hoặc trượt, khoá mở được từ bên ngoài.
Phần lớn những yếu tố này sửa được mà không phải xây lại nhà: đổi phòng ngủ sang phòng gần nhà vệ sinh hơn, thêm đèn đêm, dời đồ khỏi lối đi, đổi chiều mở cửa hoặc thay khoá. Việc lớn như làm thêm một nhà vệ sinh sát phòng ngủ thì nên tính khi sửa nhà, có người chuyên môn xem đường cấp thoát nước.
Bài này bàn đường đi và cấu trúc cửa, vị trí phòng. Nội thất bên trong phòng tắm cho người lớn tuổi như chọn bồn cầu, ghế tắm, vật liệu sàn thuộc chuyên mục nội thất; các vấn đề tiểu đêm, chóng mặt khi đứng dậy là chuyện sức khoẻ, cần hỏi bác sĩ.
Vì sao tuyến ban đêm là tuyến rủi ro nhất
Cùng một đoạn hành lang, ban ngày người già đi qua dễ dàng, ban đêm lại thành chỗ nguy hiểm. Có mấy lý do cộng dồn. Thứ nhất, vừa ngủ dậy, cơ thể chưa tỉnh hẳn, phản xạ chậm; nhiều người còn bị choáng thoáng qua khi chuyển từ nằm sang đứng. Thứ hai, mắt cần thời gian để quen với bóng tối, và thời gian ấy dài hơn ở người lớn tuổi. Thứ ba, người già hay vội vì buồn đi vệ sinh gấp, nên bước nhanh hơn bình thường.
Thêm vào đó là yếu tố môi trường đặc trưng của ban đêm: đèn tắt hết, đồ đạc ban ngày còn để trên sàn, cửa phòng khép hờ, nền nhà vệ sinh còn ướt sau lượt tắm buổi tối. Những thứ người khoẻ bước qua không để ý thì người già vừa tỉnh giấc có thể vấp phải.
Vì vậy, khi sửa nhà cho cha mẹ, nên coi tuyến giường – nhà vệ sinh như một hệ thống: điểm xuất phát (giường và đèn đầu giường), đường đi (lối, sàn, ánh sáng), điểm đến (cửa và bên trong nhà vệ sinh) và đường về. Mỗi phần hỏng một chút là đủ để cả tuyến trở nên rủi ro.
Cách nhìn theo hệ thống cũng giúp tránh sửa lệch. Có gia đình bỏ nhiều công làm lại nhà vệ sinh thật đẹp, sàn chống trơn, tay vịn đủ cả, nhưng đường từ giường tới đó vẫn tối và vẫn có một tấm thảm nhỏ cạnh giường. Rủi ro lúc ấy chỉ dời từ điểm đến sang điểm xuất phát, chứ chưa mất đi.
Rút ngắn quãng đi: phòng nào cho người già ngủ
Phòng gần nhà vệ sinh nhất là lựa chọn đầu tiên. Trong nhà ống, nhà vệ sinh thường nằm cuối nhà hoặc ở chiếu nghỉ cầu thang. Phòng ngủ người già nên là phòng có đường tới nhà vệ sinh không qua cầu thang, càng ít khúc quanh càng tốt.
Tránh đường đi xuyên qua phòng người khác. Đi qua phòng ngủ của con cháu lúc nửa đêm khiến người già ngại bật đèn, ngại gây tiếng động, và thường chọn đi trong tối. Một lối đi riêng, dù dài hơn một chút, đôi khi an toàn hơn.
Nhà vệ sinh riêng sát phòng là phương án tốt nhất khi sửa lớn. Nếu đằng nào cũng cải tạo, đặt một nhà vệ sinh liền phòng ngủ người già, cửa mở thẳng từ phòng, rút quãng đi đêm xuống còn vài bước. Việc này phụ thuộc đường ống, cao độ sàn và chống thấm, cần người có chuyên môn khảo sát.
Phương án tạm khi chưa sửa được. Khi nhà vệ sinh ở xa mà chưa thể đổi phòng, một số gia đình dùng ghế bô đặt cạnh giường cho ban đêm. Đây là giải pháp thực tế, nên bàn với người già một cách tế nhị và hỏi ý kiến nhân viên y tế nếu người già có bệnh lý.
Đừng để phòng ngủ trên tầng chỉ vì thói quen. Nếu người già phải xuống cầu thang mới tới nhà vệ sinh, hoặc lên cầu thang lúc nửa đêm, đó là tín hiệu nên tính chuyện chuyển phòng ngủ xuống tầng có nhà vệ sinh.
Ánh sáng cho tuyến đêm: dịu, thấp và bật được ngay
Ánh sáng ban đêm khác ánh sáng ban ngày ở chỗ phải đủ để đi mà không làm tỉnh hẳn, không làm chói mắt. Các nguyên tắc nên theo:
- Bật được từ giường. Đèn đầu giường hoặc công tắc trong tầm tay khi đang nằm, để người già không phải bước xuống trong tối rồi mới mò công tắc.
- Đèn thấp chiếu xuống sàn dọc lối đi, để thấy rõ mặt sàn và mép cửa mà không rọi thẳng vào mắt.
- Ánh sáng màu ấm, cường độ vừa cho ban đêm, khác với đèn trần trắng gắt ban ngày.
- Không có đoạn tối giữa tuyến. Đèn ở phòng ngủ, lối đi và trong nhà vệ sinh nên liền mạch, không có khúc phải đi mò.
- Đèn trong nhà vệ sinh bật được từ bên ngoài cửa, hoặc có một đèn đêm sẵn bên trong, để người già không phải bước vào chỗ tối, sàn có thể còn ướt.
- Đèn tự bật theo chuyển động là một lựa chọn tiện; cách chọn loại, vị trí lắp và đi dây thuộc phần tiện nghi điện, nên để thợ điện có chuyên môn thực hiện.
Một cách kiểm tra đơn giản: tắt hết đèn như thói quen buổi tối của nhà, rồi tự đi từ giường tới nhà vệ sinh, chỉ dùng những đèn người già sẽ thật sự bật. Chỗ nào phải đưa tay dò tường là chỗ cần thêm ánh sáng.
Cửa nhà vệ sinh: vì sao nên mở ra ngoài hoặc dùng cửa trượt
Nhiều nhà ở Việt Nam làm cửa nhà vệ sinh mở vào trong để cánh cửa không chiếm lối đi bên ngoài. Với người già, kiểu cửa này có một rủi ro ít ai nghĩ tới: nếu người bên trong ngã và nằm ngay sau cánh cửa, người nhà không đẩy cửa vào được, mất thời gian quý giá để cứu giúp. Nhà vệ sinh lại thường chật, khả năng người ngã nằm chắn cửa không nhỏ.
Cửa mở ra ngoài tránh được tình huống ấy, nhưng cần chừa chỗ để cánh cửa quay mà không đập vào người đi ngoài hành lang. Cửa trượt là lựa chọn khác, không chiếm chỗ quay cánh, mở được cả khi có người nằm bên trong; điều cần chú ý là ray dưới không nhô lên khỏi mặt sàn thành chỗ vấp, tay nắm đủ to để nắm chắc.
Khoá cửa cũng quan trọng không kém. Người già vẫn cần sự riêng tư, nhưng khoá nên là loại mở được từ bên ngoài trong tình huống khẩn cấp, như khoá có rãnh xoay bằng đồng xu hoặc chìa dự phòng để ở chỗ cả nhà biết. Tay nắm dạng gạt dễ dùng hơn núm tròn với bàn tay yếu hoặc đau khớp. Việc đổi chiều mở cửa có thể cần sửa khung, nên nhờ thợ xem tường và khung hiện có trước khi quyết.
Sàn và điểm tựa dọc tuyến
Từ góc đường đi, các điểm cần kiểm dọc tuyến giường – nhà vệ sinh:
- Lối đi không có thảm nhỏ, dây điện, đồ để tạm. Thói quen dọn lối trước khi đi ngủ nên thành việc cố định của cả nhà.
- Không có gờ ở cửa nhà vệ sinh, hoặc nếu có thì được đánh dấu rõ và có chỗ bám ngay cạnh.
- Khu khô ngay cửa vào, khu ướt ở trong cùng, để người già bước vào chạm chỗ khô trước.
- Tay vịn hoặc điểm bám chắc ở những chỗ người già phải đổi tư thế: cạnh giường khi đứng dậy, cửa nhà vệ sinh, cạnh bồn cầu.
- Nếu lối đi dài, một tay vịn chạy dọc tường hành lang giúp người già đi vững hơn lúc vừa tỉnh dậy.
- Chỗ ngồi nghỉ, như một chiếc ghế chắc ở giữa tuyến dài, với người hay choáng khi đứng.
Chọn loại tay vịn, chiều cao lắp và vật liệu chống trơn bên trong phòng tắm có bài riêng ở phần nội thất. Từ góc không gian nhà, điều quan trọng là tường ở những vị trí ấy đủ chắc để bắt tay vịn; tường thạch cao, tường mỏng cần gia cố trước.
Gọi được người nhà khi cần
Một tuyến đêm an toàn còn cần lối thoát khi có chuyện: người già ngã, choáng, hoặc không tự đứng dậy được. Trong nhà ống nhiều tầng, con cháu ngủ ở tầng trên, tiếng gọi từ nhà vệ sinh tầng trệt rất khó nghe thấy, nhất là khi quạt, điều hoà đang chạy.
Giải pháp đơn giản nhất là một chuông gọi không dây: nút bấm đặt ở đầu giường và trong nhà vệ sinh, ở độ cao với tới được cả khi đang ngồi hoặc đã ngã xuống sàn; chuông đặt ở phòng người nhà ngủ. Một số gia đình dùng điện thoại hoặc thiết bị đeo tay có nút khẩn cấp; điều quan trọng là người già quen dùng và thiết bị luôn được sạc.
Bố trí phòng cũng giúp: phòng người chăm sóc chính nên gần phòng người già, cửa có thể để hé để nghe tiếng động. Cách chọn và lắp thiết bị cụ thể thuộc phần tiện nghi điện, nhà thông minh; ở đây chỉ nêu nguyên tắc là tuyến đêm phải có cách báo cho người khác biết, không chỉ có đèn và tay vịn.
Thử lại tuyến đêm sau khi sửa
Sau khi đã sửa, nên thử lại một cách có hệ thống thay vì tin rằng mọi thứ đã ổn:
- Tối hôm đó tắt đèn như mọi ngày, để người già tự đi tuyến đêm một lần trong lúc có người theo sát phía sau.
- Hỏi ngay sau đó: đoạn nào còn tối, chỗ nào phải bám, chỗ nào ngại bước.
- Thử đóng cửa nhà vệ sinh từ bên trong rồi mở từ bên ngoài bằng chìa hoặc rãnh dự phòng.
- Bấm thử chuông gọi từ trong nhà vệ sinh và xem người nhà ở phòng khác có nghe được không.
- Thử đi tuyến đêm với đúng đôi dép người già hay mang và trong lúc sàn nhà vệ sinh còn ẩm sau lượt tắm tối, vì đó là điều kiện thật chứ không phải sàn vừa lau khô.
- Kiểm sau một tuần xem thói quen dọn lối buổi tối có được giữ không, đèn đêm có ai tắt đi vì chói không, chuông gọi còn để đúng chỗ hay đã bị dời đi khi lau dọn.
Những điều chỉnh nhỏ sau lần thử thường quyết định tuyến đêm có thật sự an toàn hay chỉ an toàn trên giấy. Hay gặp nhất là đèn đêm đặt quá cao rọi vào mắt, nút chuông bị che sau khăn tắm, hoặc một món đồ mới mua để tạm ở hành lang rồi nằm luôn ở đó.
Khi sức khoẻ người già thay đổi, chẳng hạn sau một đợt ốm phải nằm lâu hay khi bắt đầu dùng gậy, nên lặp lại toàn bộ lượt thử này. Tuyến đêm phù hợp với một người còn đi vững có thể không còn phù hợp khi họ cần bám vào một điểm tựa ở mỗi bước.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để đèn nhà vệ sinh sáng cả đêm không?
Không cần để đèn chính sáng cả đêm vì gây chói và khó ngủ cho người ở gần. Một đèn đêm dịu trong nhà vệ sinh, hoặc đèn tự bật khi có người, vừa đủ để thấy sàn mà vẫn giữ được giấc ngủ cho cả nhà.
Cửa nhà vệ sinh hiện mở vào trong, đổi chiều có phức tạp không?
Tuỳ khung cửa và không gian bên ngoài. Có khi chỉ cần đảo bản lề và khung, có khi phải sửa tường hoặc chuyển sang cửa trượt. Nên nhờ thợ cửa xem thực tế; đây là việc không nên tự làm nếu khung gắn chặt vào tường.
Người già muốn khoá cửa khi đi vệ sinh có nên cấm không?
Không nên cấm, vì riêng tư là nhu cầu chính đáng. Cách hợp lý là dùng khoá mở được từ bên ngoài khi khẩn cấp, cho cả nhà biết cách mở, và thoả thuận người già trả lời khi được gọi.
Dùng ghế bô cạnh giường có làm người già tự ái không?
Có thể có, nên cách nói rất quan trọng. Trình bày như một giải pháp cho ban đêm, những ngày mệt, chứ không phải thay hẳn nhà vệ sinh; để người già tự chọn vị trí đặt và cách che chắn cho kín đáo.
Nhà vệ sinh ở chiếu nghỉ cầu thang thì làm sao cho an toàn?
Đây là vị trí khó vì người già phải lên hoặc xuống vài bậc lúc nửa đêm. Nên có tay vịn hai bên đoạn bậc ấy, đèn chiếu mặt bậc bật được từ phòng ngủ, và tính phương án lâu dài là chuyển phòng ngủ hoặc thêm nhà vệ sinh cùng tầng.
Bao lâu nên kiểm lại chuông gọi và đèn đêm?
Nên kiểm khoảng mỗi tháng một lần: bấm thử chuông, xem pin, xem đèn còn sáng đều. Thiết bị hỏng âm thầm là rủi ro lớn vì người nhà tưởng vẫn đang được bảo vệ.
