Nhà có người già nên sửa theo đường đi thật của người đó mỗi ngày, không theo cảm giác chung. Cách làm gọn nhất là đi một lượt từ cổng vào tới giường, rồi từ giường tới nhà vệ sinh, tới bếp, tới chỗ ngồi quen thuộc, ghi lại ba loại điểm: chỗ dễ vấp (bậc, gờ, thảm, dây điện), chỗ thiếu sáng (đặc biệt lúc chạng vạng và ban đêm) và chỗ phải với, phải cúi, phải đứng một chân (công tắc xa, kệ cao, giày dép để dưới thấp).
Phần lớn việc sửa sau lượt rà ấy không phải đập phá: dọn lối đi, dán mép thảm, đổi bóng đèn, thêm tay vịn ở đúng chỗ, đổi cách để đồ. Những việc lớn hơn như san phẳng bậc cửa, chuyển phòng ngủ xuống tầng trệt hay làm lại nhà vệ sinh thì nên có người có chuyên môn xem trước. Bài này đưa ra một danh sách kiểm chia theo từng khu trong nhà và cách xếp thứ tự việc sửa.
Danh sách dưới đây là nguyên lý chung về không gian ở. Người già có bệnh lý riêng, dùng gậy, khung tập đi hay xe lăn thì nên hỏi thêm bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng, vì họ biết rõ người đó cần chỗ bám ở đâu, bước được bao xa.
Vì sao nên rà theo đường đi thật, không theo từng phòng
Khi nghĩ tới chuyện sửa nhà cho cha mẹ, nhiều gia đình bắt đầu từ từng phòng: làm lại nhà vệ sinh, mua giường mới, lát lại sàn. Cách nghĩ đó dễ bỏ sót đúng những chỗ nguy hiểm nhất, vì té ngã ít khi xảy ra giữa phòng mà hay xảy ra ở chỗ chuyển tiếp: bậc từ sân lên nhà, gờ cửa nhà vệ sinh, mép thảm cạnh giường, bậc đầu và bậc cuối cầu thang, chỗ sàn khô gặp sàn ướt.
Rà theo đường đi buộc người rà phải nhìn những chỗ chuyển tiếp ấy theo đúng trình tự người già trải qua. Một bà cụ trong ví dụ giả định mỗi đêm dậy hai lần đi vệ sinh: đường từ giường ra cửa phòng, qua hành lang, vào nhà vệ sinh dài chưa tới mười bước, nhưng có một tấm thảm, một ngưỡng cửa cao, một đoạn tối và một sàn ướt. Không phòng nào trong số đó “có vấn đề” nếu xét riêng, nhưng cả tuyến lại là chuỗi bốn điểm rủi ro liên tiếp.
Rà theo đường đi cũng giúp tách việc cần làm ngay khỏi việc có thể đợi. Tuyến người già đi nhiều lần mỗi ngày, nhất là tuyến ban đêm, luôn được ưu tiên trước; phòng ít dùng có thể sửa sau. Nhờ vậy số tiền và công sức có hạn dồn vào đúng chỗ tạo ra khác biệt lớn nhất.
Cách đi rà: chuẩn bị gì, đi vào lúc nào
Một lượt rà kỹ mất chừng một buổi. Nên làm theo các bước sau để không bỏ sót:
- Hỏi người già trước. Họ hay đi đâu, giờ nào, chỗ nào từng suýt trượt, chỗ nào ngại đi. Người lớn tuổi thường không kể chuyện suýt ngã nếu không được hỏi thẳng.
- Liệt kê các tuyến chính: cổng vào nhà, giường ra nhà vệ sinh, giường ra bếp, chỗ ngồi xem tivi ra nhà vệ sinh, nhà ra sân phơi hoặc sân thượng nếu người già vẫn lên đó.
- Đi rà hai lần: một lần ban ngày để nhìn bậc, sàn, đồ vướng; một lần buổi tối với đèn để như thói quen thật của nhà, để thấy chỗ tối, chỗ chói, chỗ phải mò công tắc.
- Đi chậm, mang dép người già hay mang, thử dừng ở từng cửa, thử với tay lên kệ, cúi xuống ngăn dưới, xem có chỗ nào phải đứng một chân hoặc xoay người gấp.
- Ghi lại bằng ảnh và một dòng mô tả cho mỗi điểm, đánh dấu tuyến nào và lúc nào trong ngày.
- Nếu được, mời người già đi cùng và quan sát họ bám vào đâu: mép bàn, tay nắm tủ, khung cửa. Chỗ họ đang bám theo phản xạ chính là chỗ cần một điểm tựa chắc chắn.
Danh sách ghi được sau lượt rà thường dài hơn dự kiến. Đừng nản: một nửa số điểm thường xử lý được trong một hai ngày bằng việc dọn dẹp và thay đổi thói quen.
Từ cổng tới cửa chính
Phần ngoài nhà có danh mục riêng về sân trước và lối vào, ở đây chỉ nêu những điểm liên quan trực tiếp tới người già đi lại hằng ngày:
- Lối từ cổng vào có bậc thềm cao, không đều hoặc không có chỗ bám không? Bậc thềm là nơi người già phải dồn sức lên một chân.
- Mặt sân có rêu, đọng nước sau mưa, gạch bóng dễ trơn khi ướt không? Đoạn trơn nhất thường là chỗ mái che nhỏ giọt xuống.
- Chỗ để xe máy có lấn vào lối đi buộc người già phải lách người, nghiêng vai không?
- Có đủ sáng ở cổng và bậc thềm lúc chạng vạng, khi người già đi chợ chiều hay đi tập thể dục về không?
- Cửa chính có ngưỡng cửa cao, cửa nặng phải đẩy bằng cả người, ổ khoá khó tra chìa trong tối không?
- Ngay trong cửa có chỗ ngồi để thay giày dép và chỗ để giày ngang tầm, không phải cúi sát đất không?
Những việc như làm dốc dắt xe, đổi vật liệu sân hay làm lại bậc thềm thuộc nhóm sửa sân trước, nên tính cùng lúc với cách bố trí xe và cổng để làm một lần cho gọn.
Tầng trệt: phòng khách, bếp và lối đi chung
Tầng trệt là nơi người già ở lâu nhất trong ngày. Bảng dưới gom các điểm hay gặp và cách xử lý từ nhẹ tới nặng:
| Chỗ kiểm | Dấu hiệu rủi ro | Xử lý nhẹ trước | Khi cần sửa lớn |
|---|---|---|---|
| Lối đi giữa các phòng | Đồ đạc lấn lối, dây điện vắt ngang, đồ chơi trẻ con để dưới sàn | Dọn một lối thông thoáng, gom dây sát tường | Bố trí lại đồ lớn, thêm ổ cắm đúng chỗ để khỏi kéo dây |
| Chênh cốt sàn | Phòng này cao hơn phòng kia một gờ nhỏ, khó nhìn thấy | Dán băng màu tương phản ở mép gờ | San phẳng hoặc làm vát bằng thợ có kinh nghiệm |
| Thảm, tấm lót | Mép cong, trượt khi giẫm, thảm nhỏ rải rác | Bỏ bớt thảm nhỏ, dán đáy chống trượt | Dùng sàn không cần trải thảm |
| Ghế ngồi quen thuộc | Ghế thấp, mềm lún, không tay vịn, khó đứng dậy | Kê ghế có tay vịn, độ cao vừa | Đổi chỗ ngồi gần nhà vệ sinh hơn |
| Bếp | Đồ dùng hằng ngày để trên cao hoặc sát đất | Dời đồ hay dùng về tầm từ hông tới vai | Sửa tủ bếp theo nhu cầu (xem chuyên mục bếp) |
| Công tắc đèn | Phải đi qua chỗ tối mới bật được đèn | Thêm đèn ngủ cắm ổ ở lối đi | Thêm công tắc ở đầu và cuối lối đi |
Mục bếp ở đây chỉ nêu nguyên tắc tầm với. An toàn khi đứng bếp cho người cao tuổi là một chủ đề riêng, nên đọc thêm ở chuyên mục về bếp trước khi sửa tủ bếp hay đổi bếp nấu.
Cầu thang và các tầng trên
Với nhà ống nhiều tầng, cầu thang thường là chỗ lo nhất. Khi rà, kiểm từng điểm sau:
- Có tay vịn liên tục từ bậc đầu tới bậc cuối không, có ở cả hai bên không? Nhiều nhà chỉ có lan can một bên, đoạn chiếu nghỉ lại đứt quãng.
- Các bậc có cao đều nhau không? Một bậc lệch vài phân so với những bậc khác, nhất là bậc đầu hoặc bậc cuối, là chỗ hay hụt chân.
- Mũi bậc có nhìn rõ không, hay cả dãy bậc cùng một màu bóng khiến khó phân biệt bậc này với bậc kia khi nhìn xuống?
- Công tắc đèn cầu thang có bật được ở cả đầu trên và đầu dưới không?
- Có đồ để trên bậc thang, như chậu cây, túi đồ chờ mang lên, giày dép không?
- Người già còn cần lên tầng mỗi ngày không, hay đã đến lúc nên tính chuyện chuyển phòng ngủ xuống tầng trệt?
Câu hỏi cuối là câu quan trọng nhất. Cầu thang an toàn đến đâu vẫn là nơi tốn sức; nếu người già lên xuống nhiều lần trong ngày chỉ để ngủ và đi vệ sinh, đưa sinh hoạt chính xuống tầng trệt thường giảm rủi ro nhiều hơn mọi cải tiến cho cầu thang.
Nhà vệ sinh và chỗ tắm
Nhà vệ sinh là nơi sàn ướt, không gian chật và người dùng thường đi một mình, nên cần rà kỹ. Danh mục nội thất phòng tắm có bài riêng; ở đây kiểm các điểm liên quan đến đường đi và cấu trúc:
- Nhà vệ sinh gần nhất cách giường bao xa, có phải đi qua cầu thang hoặc qua phòng người khác không?
- Có bậc hoặc gờ ở cửa nhà vệ sinh không? Nhiều nhà làm cao lên một gờ để nước khỏi tràn ra, vô tình tạo chỗ vấp.
- Cửa mở vào trong hay ra ngoài? Cửa mở vào trong sẽ khó mở từ bên ngoài nếu người bên trong ngã chắn sau cánh cửa.
- Khoá cửa có mở được từ bên ngoài khi cần không?
- Có chỗ bám chắc cạnh bồn cầu và trong khu tắm không, hay người già đang bám vào giá treo khăn, bồn rửa?
- Sàn ướt có trơn không, nước có thoát nhanh hay đọng lại thành vũng?
Giá treo khăn, kệ kính và bồn rửa không được thiết kế để chịu sức nặng một người dồn vào. Thấy người già đang bám vào những thứ ấy là tín hiệu cần lắp tay vịn đúng loại, bắt vào tường đủ chắc.
Phòng ngủ và quanh giường
Phòng ngủ là điểm xuất phát của tuyến đi đêm, nên đáng rà kỹ dù không gian quen thuộc:
- Từ giường có bật được đèn mà không phải đứng dậy đi trong tối không?
- Giường có quá thấp khiến đứng lên khó, hay quá cao khiến chân không chạm đất khi ngồi mép giường?
- Lối từ giường ra cửa có thông, rộng và không có thảm nhỏ không?
- Đồ hay dùng ban đêm, như cốc nước, kính, điện thoại, thuốc, có trong tầm tay không?
- Phòng có đủ thông thoáng, không quá nóng hay quá lạnh, có cửa sổ để đón sáng ban ngày không?
- Có cách nào để người già gọi được người nhà từ giường, chẳng hạn một chiếc chuông không dây, không?
- Rèm và cửa sổ có đóng mở được dễ dàng, không phải trèo lên ghế hay với qua đầu giường không?
Chi tiết chọn giường, tủ và cách bày phòng ngủ cho người lớn tuổi thuộc phần nội thất. Từ góc không gian nhà, điều cần quyết là phòng ngủ ấy nằm ở đâu so với nhà vệ sinh và cầu thang.
Sau khi rà xong: xếp thứ tự việc sửa
Ưu tiên một: tuyến ban đêm. Đường từ giường tới nhà vệ sinh được sửa trước mọi thứ khác: đèn, lối đi thông, sàn khô, bỏ gờ, thêm chỗ bám. Đây là tuyến đi khi người già vừa tỉnh giấc, mắt chưa quen tối, huyết áp có thể chưa ổn.
Ưu tiên hai: những việc rẻ mà hiệu quả. Dọn lối đi, bỏ thảm nhỏ, gom dây điện, thay bóng đèn sáng hơn, dời đồ về tầm với. Làm được ngay trong tuần, gần như không tốn kém.
Ưu tiên ba: điểm tựa cố định. Tay vịn ở cầu thang, cạnh bồn cầu, ở bậc thềm. Việc này cần khoan bắt vào tường hoặc sàn chắc chắn, nên nhờ thợ có kinh nghiệm.
Ưu tiên bốn: thay đổi cấu trúc. San phẳng chênh cốt, làm lại nhà vệ sinh, chuyển phòng ngủ xuống tầng trệt. Đây là việc lớn, nên bàn với cả nhà và người có chuyên môn, và tính luôn nhu cầu trong năm, mười năm tới.
Rà lại sau mỗi thay đổi sức khoẻ. Sau một đợt ốm, một lần nằm viện hay khi người già bắt đầu dùng gậy, nhu cầu đã khác. Danh sách kiểm nên được đi lại, không phải làm một lần là xong.
Câu hỏi thường gặp
Nên rà nhà khi nào, đợi người già yếu rồi mới làm có muộn không?
Tốt nhất là rà ngay khi cha mẹ còn khoẻ, vì lúc đó dễ thuyết phục thay đổi thói quen và sửa từ từ. Đợi sau một lần ngã mới làm thì vừa gấp, vừa phải sửa trong lúc người già đang cần nghỉ ngơi.
Người già không muốn thay đổi đồ đạc quen thuộc thì làm sao?
Bắt đầu từ những thay đổi ít xáo trộn nhất như thêm đèn, gom dây, dán mép thảm, và giải thích bằng chuyện cụ thể thay vì nói chung chung về tuổi tác. Nên để người già chọn cách làm khi có nhiều phương án tương đương.
Có cần thuê người chuyên môn đến rà nhà không?
Không bắt buộc với việc rà cơ bản, gia đình tự làm được. Khi người già có bệnh lý ảnh hưởng đến đi lại, đã từng ngã, hoặc dùng dụng cụ hỗ trợ, nên hỏi thêm chuyên viên phục hồi chức năng để biết cần điểm tựa ở đâu và cao bao nhiêu.
Nhà thuê thì có làm được những việc trong danh sách không?
Phần lớn việc ưu tiên một và hai không cần khoan đục: đèn cắm ổ, dọn lối, bỏ thảm, đổi chỗ để đồ. Tay vịn và sửa sàn thì cần hỏi chủ nhà trước, ghi rõ thoả thuận về việc tháo trả khi dọn đi.
Nhà có cả trẻ nhỏ thì danh sách kiểm có khác không?
Nhiều điểm trùng nhau như lối đi thông, đủ sáng, cầu thang có tay vịn. Trẻ nhỏ cần thêm các điểm chặn ở cửa sổ, cầu thang, bể nước và cửa ra sân thượng; nên rà riêng một lượt theo tầm nhìn và tầm leo của trẻ.
Bao lâu nên rà lại một lần?
Không có lịch cố định. Hợp lý là rà lại mỗi năm một lần và rà ngay sau khi sức khoẻ người già thay đổi, sau khi sửa nhà hoặc sắp xếp lại đồ đạc lớn, vì thay đổi nhỏ cũng có thể tạo ra chỗ vấp mới.