Một gia đình chuẩn bị tốt cho mất điện thường có ba thứ: đèn sạc khẩn cấp ở cầu thang và mỗi tầng, nguồn dự phòng nhỏ cho modem và bộ phát wifi, và một kế hoạch đơn giản cả nhà đều biết: đèn ở đâu, ai ngắt thiết bị nào, có điện lại thì làm gì. Không cần máy phát điện lớn hay hệ lưu trữ đắt tiền để vượt qua những lần mất điện thông thường vài giờ.
Điều nguy hiểm nhất khi mất điện ở nhà phố, nhà ống không phải là nóng hay mất mạng, mà là đi lại trong tối trên cầu thang dốc và dùng nguồn sáng, nguồn điện tạm không an toàn: nến đặt cạnh rèm, máy phát chạy trong nhà, dây điện tạm kéo bừa. Phần lớn sự cố trong những lần mất điện đến từ đó.
Bài này gợi ý những gì nên có trong nhà, sắp đặt ở đâu, cách dùng an toàn, và những việc chỉ thợ điện mới nên làm như nối nguồn dự phòng vào điện nhà. Chuyện bảo quản thực phẩm trong tủ lạnh khi mất điện là một chủ đề riêng của gian bếp.
Những gợi ý dưới đây đặc biệt hợp với gia đình ở vùng hay mất điện vào mùa nắng nóng hoặc mùa mưa bão, gia đình có người già, trẻ nhỏ, người làm việc tại nhà, và những ngôi nhà nhiều tầng mà cầu thang không có cửa sổ lấy sáng. Nhà nào cũng nên có ít nhất phần đèn khẩn cấp và kế hoạch chung; các phần khác tuỳ mức độ mất điện ở nơi bạn sống.
Những thứ nên có và đặt ở đâu
Bảng gợi ý cho một nhà ống ba bốn tầng. Nhà nhỏ hơn thì giảm bớt, nhưng đèn cầu thang là thứ không nên thiếu.
| Thứ cần có | Đặt ở đâu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đèn sạc khẩn cấp tự sáng khi mất điện | Chân và đầu cầu thang, hành lang mỗi tầng | Loại cắm ổ thường trực, mất điện tự bật; kiểm tra pin định kỳ |
| Đèn pin hoặc đèn đội đầu | Đầu giường mỗi phòng, ngăn kéo cố định ở tầng trệt | Để cùng một chỗ, ai cũng biết; đèn đội đầu rảnh tay khi bế trẻ, xách đồ |
| Đèn sạc dạng đèn bàn hoặc đèn treo | Phòng sinh hoạt chung | Ánh sáng toả rộng cho cả nhà ngồi |
| Sạc dự phòng cho điện thoại | Luôn nạp đầy, để ở chỗ quen | Điện thoại là đầu mối liên lạc và nguồn thông tin |
| Bộ lưu điện nhỏ cho modem, bộ phát wifi | Cạnh tủ mạng | Giữ mạng trong nhà sống thêm một thời gian khi mất điện |
| Quạt sạc hoặc quạt dùng pin | Phòng người già, trẻ nhỏ | Đặc biệt quan trọng khi mất điện mùa nóng |
| Bảng ghi ngắn: aptomat tổng ở đâu, số điện lực, ai làm gì | Dán gần tủ điện | Ghi bằng chữ to, ai trong nhà cũng đọc được |
Đèn sạc thường trực là thứ đáng nhất trong danh sách: không cần ai bật, mất điện là sáng, nên cầu thang không bao giờ tối hoàn toàn. Cứ vài tháng rút phích ra thử một lần để chắc pin còn giữ.
Bộ lưu điện cho mạng: giữ liên lạc khi mất điện
Khi mất điện, nhiều người ngạc nhiên vì mất luôn mạng internet trong nhà dù điện thoại vẫn còn pin. Lý do là modem và bộ phát wifi cần điện. Một bộ lưu điện nhỏ, thường gọi là UPS, đặt giữa ổ điện và thiết bị mạng, sẽ cấp điện tạm từ ắc quy bên trong khi điện lưới mất. Vì modem và bộ phát tiêu thụ ít điện so với các thiết bị gia dụng khác, một bộ lưu điện nhỏ có thể giữ chúng chạy được một khoảng thời gian đáng kể; thời gian cụ thể tuỳ dung lượng bộ lưu và số thiết bị, nên hỏi người bán dựa trên công suất thiết bị của bạn.
Cần biết một giới hạn: nếu thiết bị của nhà mạng ngoài đường phố cũng mất điện, có lưu điện trong nhà cũng không có mạng. Khi đó mạng di động trên điện thoại là đường dự phòng. Dù vậy, với mất điện cục bộ trong nhà hoặc trong khu nhỏ, bộ lưu điện cho mạng rất hữu ích, nhất là với gia đình có người làm việc tại nhà hay có camera an ninh nối mạng.
Bộ lưu điện cũng bảo vệ thiết bị mạng trước những lần điện chập chờn, mất rồi có lại liên tục. Bộ lưu điện dùng ắc quy, cần đặt nơi thoáng, khô, không bị nắng chiếu, và thay ắc quy theo khuyến cáo của nhà sản xuất khi thấy thời gian lưu giảm rõ.
Không cắm thiết bị công suất lớn như máy sấy tóc, ấm đun, bàn là vào bộ lưu điện dành cho mạng. Ổn áp và bộ lưu điện cho cả nhà là chuyện khác hẳn, cần thợ điện tư vấn.
Khi mất điện: làm gì theo thứ tự
Kế hoạch đơn giản cả nhà cùng biết giúp mọi người bình tĩnh, nhất là khi mất điện ban đêm.
- Đứng yên chờ mắt quen tối hoặc chờ đèn khẩn cấp sáng, không vội chạy lên xuống cầu thang.
- Lấy đèn pin ở chỗ quen, không dùng nến nếu có thể. Nếu buộc phải dùng nến, đặt trên đế chắc, xa rèm, giấy, chăn, ngoài tầm với trẻ và thú cưng, và không để cháy khi không có người.
- Xem nhà hàng xóm có điện không. Nếu chỉ nhà mình mất, có thể aptomat đã nhảy; xem tủ điện nhưng không bật lại liên tục nếu nó nhảy ngay. Nếu nhảy lặp lại, gọi thợ điện.
- Rút phích hoặc tắt các thiết bị công suất lớn như điều hoà, bình nóng lạnh, bếp điện, máy bơm, để khi có điện lại chúng không cùng khởi động một lúc.
- Để lại một bóng đèn bật công tắc để biết khi nào có điện lại.
- Hạn chế mở tủ lạnh, tủ đông.
- Kiểm tra người già, trẻ nhỏ, người cần thiết bị y tế dùng điện trong nhà; nếu có người phụ thuộc thiết bị y tế, cần kế hoạch riêng bàn với nhân viên y tế từ trước.
Khi có điện lại, bật lại thiết bị lớn lần lượt, cách nhau vài phút, thay vì bật tất cả cùng lúc.
Máy phát điện gia đình: an toàn trước, tiện sau
Ở những nơi mất điện thường xuyên hoặc kéo dài, nhiều gia đình dùng máy phát điện chạy xăng hoặc dầu. Điều quan trọng nhất cần nhớ: máy phát chạy bằng nhiên liệu tạo ra khí CO, loại khí không màu, không mùi, có thể gây ngộ độc chết người. Tuyệt đối không chạy máy phát trong nhà, trong gara đóng cửa, gầm cầu thang, tầng trệt để xe kín, hay sát cửa sổ, cửa ra vào. Máy phải đặt ngoài trời thoáng, khí thải hướng ra xa nhà mình và nhà hàng xóm.
Điều thứ hai: không tự cắm máy phát vào ổ cắm trong nhà để “đẩy điện ngược” cho cả nhà. Cách làm này có thể đưa điện ngược ra lưới, gây nguy hiểm chết người cho thợ điện lực đang sửa đường dây, và gây cháy thiết bị khi điện lưới có lại. Muốn dùng máy phát cấp cho mạch điện nhà, phải để thợ điện có chuyên môn lắp thiết bị chuyển nguồn đúng cách. Không có thiết bị đó thì chỉ cắm trực tiếp từng thiết bị cần thiết vào ổ của máy phát bằng dây đủ tải.
Điều thứ ba: nhiên liệu cất ở nơi thoáng, xa nguồn nhiệt, ngoài khu sinh hoạt, đúng loại can chứa. Tiếp nhiên liệu khi máy đã tắt và nguội.
Với nhà ống trong phố đông, không có chỗ ngoài trời đủ thoáng và an toàn, máy phát có thể không phải lựa chọn phù hợp. Đèn sạc, quạt sạc, bộ lưu điện nhỏ là những giải pháp an toàn hơn cho đa số gia đình thành phố. Các hệ lưu trữ điện cho cả nhà, kể cả kết hợp điện mặt trời, cần thiết kế và lắp đặt chuyên nghiệp.
Thang máy gia đình, cửa cuốn, bơm nước: những thứ phụ thuộc điện
Thang máy gia đình. Nhiều thang có bộ cứu hộ khi mất điện, đưa cabin về tầng gần nhất và mở cửa. Hỏi đơn vị lắp đặt thang nhà bạn có chức năng này không, kiểm tra định kỳ, và dặn người lớn tuổi, trẻ nhỏ cách bấm chuông báo hay gọi người nếu bị kẹt. Khi đang mất điện hoặc điện chập chờn, ưu tiên đi cầu thang bộ.
Cửa cuốn. Cửa cuốn điện thường có cách mở bằng tay khi mất điện, thường là kéo xích hoặc dùng tay quay. Cả nhà nên biết cách mở, chỗ để dụng cụ, vì đây có thể là lối ra duy nhất của nhà ống. Hỏi đơn vị lắp cửa hướng dẫn và thử một lần khi có điện.
Máy bơm nước. Nhà dùng bơm đẩy nước lên bồn mái sẽ chỉ còn lượng nước trong bồn. Mùa mưa bão, tích nước dự trữ trước khi có dự báo mất điện.
Khoá cửa điện tử, chuông cửa có hình. Khoá điện tử thường chạy pin hoặc có pin dự phòng; biết cách mở bằng chìa cơ hoặc nguồn khẩn cấp. Thay pin khi có cảnh báo pin yếu, đừng chờ hết hẳn.
Camera an ninh. Mất điện thì camera và đầu ghi tắt, trừ khi có lưu điện. Nếu an ninh lúc mất điện quan trọng với nhà bạn, cân nhắc lưu điện cho đầu ghi và thiết bị mạng.
Có điện lại và chuẩn bị cho mùa mưa bão
Lúc có điện lại là lúc dễ có sự cố thiết bị: điện có thể chập chờn vài lần trước khi ổn định. Chờ một lúc rồi mới bật lại điều hoà, tủ lạnh nếu đã rút, bình nóng lạnh và máy bơm, bật từng thứ một. Thiết bị điện tử đắt tiền nên cắm qua ổ có bảo vệ phù hợp, theo tư vấn của thợ.
Nếu mất điện do mưa bão, ngập nước, không tự bật lại điện khi tầng trệt hoặc ổ cắm, tủ điện từng bị ngập. Nước làm hỏng cách điện và có thể gây điện giật. Ngắt aptomat tổng trước khi nước lên nếu làm được an toàn, và để thợ điện kiểm tra trước khi đóng điện lại. Thiết bị từng ngâm nước cũng nên được kiểm tra trước khi dùng.
Trước mùa mưa bão, nên rà lại một lượt: đèn sạc còn giữ pin không, sạc dự phòng đã đầy chưa, đèn pin có pin mới, bảng ghi ở tủ điện còn đúng không, mọi người đã biết cách mở cửa cuốn bằng tay chưa. Một buổi tối thử tắt aptomat tổng một lúc, xem cả nhà xoay xở thế nào, là cách tốt để phát hiện chỗ thiếu.
Khi xây hoặc sửa nhà, có thể bàn với thợ điện chia mạch sao cho đèn cầu thang, thiết bị mạng và vài ổ cắm quan trọng nằm trên một nhóm riêng, dễ cấp nguồn dự phòng sau này. Đây là việc thiết kế điện, chủ nhà chỉ cần nêu nhu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Đèn sạc khẩn cấp tự sáng khi mất điện có tốn điện không?
Đèn cắm thường trực để nạp pin, lượng điện tiêu thụ khi chờ rất nhỏ. Lợi ích là cầu thang và hành lang luôn có ánh sáng ngay khi mất điện, không cần ai bật. Nên thử định kỳ vì pin sẽ giảm dung lượng theo năm.
Bộ lưu điện cho modem giữ được bao lâu?
Tuỳ dung lượng bộ lưu và công suất của modem, bộ phát wifi. Vì các thiết bị mạng tiêu thụ ít điện, thời gian giữ thường dài hơn nhiều so với khi cấp cho máy tính. Nên hỏi người bán dựa trên công suất thiết bị cụ thể của bạn.
Có nên dùng nến khi mất điện không?
Nên ưu tiên đèn pin, đèn sạc. Nến là nguyên nhân cháy nhà khá phổ biến trong những lần mất điện. Nếu buộc phải dùng, đặt trên đế chắc, xa vật dễ cháy, ngoài tầm với của trẻ và thú cưng, không để nến cháy khi đi ngủ.
Mất điện mà chỉ nhà mình mất thì làm gì?
Xem tủ điện có aptomat nào nhảy không. Bật lại một lần; nếu nhảy ngay hoặc nhảy lặp lại thì đừng cố bật, có thể có chạm chập hoặc rò điện, cần gọi thợ điện. Nếu aptomat không nhảy, liên hệ điện lực khu vực.
Có thể chạy máy phát điện ở ban công không?
Ban công sát cửa phòng, cửa sổ, nhất là ban công có mái che hoặc lưới, vẫn có thể đưa khí CO vào nhà. Máy phát cần chỗ ngoài trời thật thoáng, xa cửa. Nhà phố chật thường không đáp ứng được điều kiện này.
Nhà có người dùng máy thở, máy tạo oxy thì chuẩn bị thế nào?
Cần kế hoạch riêng bàn với bác sĩ, nhân viên y tế và đơn vị cung cấp thiết bị: nguồn dự phòng phù hợp, thời gian thiết bị chạy được, nơi có thể đưa người bệnh tới khi mất điện kéo dài. Không tự chế nguồn điện cho thiết bị y tế.