Một ngôi nhà nóng hầu như luôn có một hai nguồn nhiệt chính chứ không nóng đều mọi phía: mái (với nhà một tầng và tầng trên cùng), bức tường hứng nắng chiều, mảng kính để nắng chiếu thẳng vào, và nhiệt do chính con người, bếp, đèn, máy móc sinh ra. Biết nguồn nào lớn nhất trong nhà mình thì mới biết nên bỏ tiền vào mái, vào tường, vào cửa hay chỉ cần đổi thói quen.
Cách dò đơn giản nhất là đi một vòng quanh nhà vào giữa buổi chiều của một ngày nắng, sờ tay lên trần, lên tường, lên kính, ghi lại chỗ nào nóng bất thường, rồi lặp lại lúc chín mười giờ tối. Chỗ nóng ban chiều cho biết nắng đang đổ vào đâu; chỗ vẫn còn ấm lúc khuya cho biết phần nào của nhà đang tích nhiệt và nhả ra dần.
Bài dưới đây đi qua các đường nhiệt vào nhà, cách tự dò bằng tay và một vài dụng cụ đo phổ thông, bảng đọc dấu hiệu, và thứ tự ra quyết định sau khi đã biết nguồn. Mục tiêu là để bạn ngồi nói chuyện với thợ hoặc kiến trúc sư bằng dữ kiện của chính ngôi nhà mình, không phải bằng lời quảng cáo của một loại vật liệu.
Năm đường nhiệt đi vào một ngôi nhà
Qua mái. Mái hứng nắng gần như suốt ngày, từ khoảng chín giờ sáng tới ba bốn giờ chiều mặt trời ở cao và chiếu gần thẳng xuống. Với nhà cấp bốn, nhà mái tôn và tầng trên cùng của nhà phố, mái thường là nguồn nhiệt lớn nhất. Nhiệt từ mái xuống phòng chủ yếu bằng bức xạ: trần nóng lên rồi toả nhiệt xuống người đứng dưới, nên dù không khí trong phòng chưa quá nóng bạn vẫn thấy hầm hập trên đầu.
Qua tường hứng nắng. Tường quay về phía mặt trời buổi chiều bị nắng chiếu gần vuông góc đúng lúc không khí ngoài trời nóng nhất trong ngày. Tường gạch dày hấp thụ nhiệt chậm, nên phòng sau bức tường này thường nóng nhất vào chiều tối chứ không phải giữa trưa.
Qua kính. Nắng xuyên qua kính, rơi xuống sàn, đồ đạc, làm chúng nóng lên; nhiệt đó không thoát ngược ra qua kính dễ như lúc vào. Một ô cửa kính lớn không che, đón nắng trực tiếp, có thể làm một căn phòng nóng nhanh hơn cả một bức tường.
Qua khe hở và không khí nóng tràn vào. Cửa mở giữa trưa, ô thoáng, khe cửa cuốn để không khí ngoài trời nóng hơn tràn vào. Đây là nguồn mà chủ nhà điều khiển được hoàn toàn bằng thói quen.
Từ bên trong nhà. Bếp đang nấu, nồi cơm, tủ lạnh kê sát tường không có chỗ thoát nhiệt, đèn cũ toả nóng, máy tính chạy cả ngày, và cả người trong nhà. Một căn hộ nhỏ đông người, nấu nướng nhiều có thể nóng vì chính nó, dù mái và tường không có vấn đề gì.
Tự dò nguồn nóng trong ba ngày nắng
Không cần thiết bị đắt tiền. Chọn ba ngày nắng liên tiếp, làm theo trình tự sau và ghi vào một tờ giấy hay ghi chú điện thoại:
- Khoảng hai đến bốn giờ chiều: đi từng phòng, áp lòng bàn tay lên trần (dùng ghế vững, có người giữ), lên từng bức tường ngoài, lên mặt kính. Ghi chỗ nào nóng hơn hẳn chỗ khác.
- Ghi hướng nắng: phòng nào có nắng chiếu thẳng vào sàn, chiếu vào giờ nào, kéo dài bao lâu. Đánh dấu bằng một miếng băng dính ở mép vệt nắng mỗi giờ là thấy ngay nắng đi đường nào.
- Khoảng chín mười giờ tối: sờ lại những chỗ đó. Trần hay tường vẫn còn ấm rõ khi trời đã tắt nắng là dấu hiệu khối tường, khối mái đang nhả nhiệt đã tích ban ngày.
- Đo nhiệt độ không khí: đặt một nhiệt kế điện tử loại để bàn ở giữa phòng, tránh nắng trực tiếp, đọc vào cùng giờ ở các phòng khác nhau và ở tầng khác nhau.
- Nếu có nhiệt kế hồng ngoại (loại bấm chĩa vào bề mặt để đọc nhiệt độ bề mặt), đo trần, tường, kính, sàn ở cùng giờ. Con số tuyệt đối không quan trọng bằng chênh lệch giữa các bề mặt.
- So với thói quen trong nhà: giờ nấu ăn, giờ mở cửa, giờ bật máy. Đôi khi phòng nóng nhất lại trùng đúng giờ cả nhà nấu cơm tối với cửa đóng kín.
Ba ngày là đủ để thấy một mô hình lặp lại. Chỉ một ngày thì dễ bị đánh lừa bởi một trận gió, một đám mây hay một hôm nhà có khách đông.
Bảng đọc dấu hiệu: nóng kiểu này thường do đâu
Bảng dưới gom những dấu hiệu chủ nhà hay tả, kèm nguồn nhiệt có khả năng nhất và hướng xử lý. Đây là gợi ý để khoanh vùng, không phải kết luận thay người có chuyên môn.
| Dấu hiệu bạn thấy | Nguồn nhiệt có khả năng | Hướng xử lý nên tìm hiểu |
|---|---|---|
| Trần nóng rát tay giữa trưa, phòng trên cùng hầm hập | Mái hấp thụ nắng, thiếu lớp cách nhiệt | Chống nóng mái: lớp cách nhiệt, mái che phụ, trần có khoảng không khí |
| Phòng vẫn nóng tới khuya dù ngoài trời đã mát | Khối bê tông, tường gạch tích nhiệt ban ngày | Che nắng cho khối đó từ bên ngoài, mở thoáng ban đêm |
| Một bức tường nóng hơn hẳn vào cuối chiều | Tường hứng nắng chiều | Cây, lam che, lớp sơn màu sáng phản xạ |
| Sàn có vệt nắng rất nóng, phòng nóng nhanh khi nắng vào | Cửa kính đón nắng trực tiếp | Che phía ngoài kính trước khi nắng chạm kính |
| Nóng nhất vào giờ nấu ăn hoặc khi đông người | Nhiệt sinh ra bên trong | Hút khói bếp, đổi giờ nấu, sắp lại máy móc |
| Phòng có cục nóng điều hoà gần cửa sổ thấy nóng hơn | Hơi nóng xả ra bị hút ngược vào | Dời cục nóng ra chỗ thoáng, xa cửa sổ |
Nhiều nhà có hai dấu hiệu cùng lúc, ví dụ tầng trên cùng vừa nóng mái vừa có tường hứng nắng chiều. Khi đó việc chọn làm cái nào trước phụ thuộc vào cái nào chiếm diện tích lớn hơn và cái nào đang có vấn đề khác đi kèm, chẳng hạn mái vừa nóng vừa thấm.
Nhiệt sinh ra bên trong: nguồn hay bị quên
Khi nói tới chống nóng, người ta nghĩ ngay tới mái và tường, nhưng trong nhà phố và căn hộ ở đô thị, một phần nhiệt đáng kể đến từ bên trong. Bếp gas, bếp từ khi nấu lâu, nồi hầm, lò nướng, nồi cơm điện giữ ấm cả ngày đều toả nhiệt vào phòng. Tủ lạnh và tủ đông đẩy nhiệt ra phía sau lưng tủ; kê sát tường, nhét vào hốc kín thì nhiệt đó dồn lại một góc và máy cũng chạy vất vả hơn.
Đèn sợi đốt và đèn halogen kiểu cũ biến phần lớn điện năng thành nhiệt chứ không thành ánh sáng; thay bằng đèn LED là việc nhỏ nhưng giảm được một nguồn nóng ngay trên đầu. Máy tính để bàn, đầu thu, bộ phát mạng, sạc điện thoại cắm cả ngày mỗi thứ một ít, cộng lại trong một phòng ngủ nhỏ đóng kín cũng thành đáng kể.
Một nguồn khác hay bị bỏ qua là cục nóng điều hoà. Đặt cục nóng ngay dưới cửa sổ, trong lô gia hẹp hay khe giữa hai nhà, hơi nóng xả ra không thoát được, quẩn lại và bị hút ngược vào phòng mỗi khi mở cửa. Cục nóng của mình còn thổi thẳng vào nhà hàng xóm, và ngược lại. Kiểm tra vị trí cục nóng là việc nên làm trước khi kết luận phòng cần thêm máy lạnh công suất lớn hơn.
Cuối cùng là người. Mỗi người ngồi yên cũng toả nhiệt liên tục; một phòng khách nhỏ có tám mười người ngồi chơi buổi tối sẽ nóng lên rõ rệt. Đây không phải nguồn để sửa, nhưng nên biết để không đổ lỗi nhầm cho mái hay tường.
Đọc theo giờ: nóng buổi trưa và nóng buổi tối là hai chuyện khác nhau
Thời điểm căn phòng nóng nhất nói khá nhiều về nguồn nhiệt. Phòng nóng nhanh ngay khi nắng lên cao và dịu đi khá nhanh khi tắt nắng thường là phòng nhận nhiệt qua vật liệu mỏng, nhẹ: mái tôn không có lớp cách nhiệt, cửa kính lớn, vách nhẹ. Vật liệu mỏng nóng nhanh, nguội nhanh.
Phòng nóng muộn, nóng dai tới nửa đêm thường nằm dưới mái bê tông hoặc sau bức tường gạch dày hứng nắng. Bê tông và gạch có khối lượng lớn, hấp thụ nhiệt cả ngày rồi nhả ra từ từ sau khi mặt trời lặn. Đó là lý do nhiều gia đình thấy phòng ngủ tầng trên cùng dễ chịu lúc ba giờ chiều hơn lúc mười giờ tối, đúng giờ cần ngủ.
Hai kiểu nóng cần cách xử lý khác nhau. Với kiểu thứ nhất, một lớp cách nhiệt hoặc lớp che nắng đặt đúng chỗ cho hiệu quả thấy ngay. Với kiểu thứ hai, điều quan trọng là ngăn nắng chạm vào khối tường, khối mái ngay từ đầu, và tận dụng ban đêm để thải nhiệt ra ngoài, vì một khi khối bê tông đã nóng thì rất khó làm nó nguội nhanh.
Ghi lại giờ nóng nhất của từng phòng trong ba ngày dò nguồn sẽ giúp bạn phân biệt hai kiểu này mà không cần hiểu sâu về vật lý nhiệt.
Sau khi biết nguồn: thứ tự ra quyết định
Có kết quả dò rồi, bắt đầu từ những việc không tốn tiền hoặc tốn rất ít: đổi giờ đóng mở cửa, dời cục nóng điều hoà, kéo tủ lạnh ra khỏi hốc kín, thay đèn cũ, che tạm ô kính đón nắng bằng mành phía ngoài. Sống thử hai tuần với những thay đổi này rồi đo lại. Nhiều nhà thấy dễ chịu hơn rõ rệt mà chưa phải đụng vào mái hay tường.
Nếu nguồn chính là mái hoặc tường, bước tiếp theo là tìm hiểu các lớp chống nóng phù hợp với loại mái, loại tường của nhà mình, như các bài khác trong chuyên mục này phân tích. Khi đó hãy mang theo ghi chép của bạn: phòng nào nóng, giờ nào, trần hay tường nóng, ảnh chụp vệt nắng. Thợ hay kiến trúc sư có dữ kiện cụ thể sẽ tư vấn sát hơn nhiều so với nghe một câu chung chung là nhà nóng.
Hai trường hợp nên mời người có chuyên môn xem trực tiếp trước khi làm gì lớn: mái đang có dấu hiệu thấm, vì chống nóng và chống thấm mái nên tính chung một lần; và định đặt thêm vật nặng lên mái như bồn cây, mái che phụ, lớp gạch chống nóng, vì cần người tính tải trọng kết cấu. Mọi việc phải leo lên mái để kiểm tra hay thi công nên để thợ có đồ bảo hộ, dây an toàn làm.
Một lưu ý cuối: đừng để một loại vật liệu được quảng cáo là giải pháp chống nóng cho mọi nhà quyết định thay bạn. Cùng một tấm cách nhiệt, đặt trên mái của ngôi nhà nóng vì mái thì hiệu quả, đặt cho ngôi nhà nóng vì cửa kính hướng chiều thì gần như không thay đổi gì.
Câu hỏi thường gặp
Có cần thuê người đo nhiệt chuyên nghiệp không hay tự dò là đủ?
Với nhà ở thông thường, tự dò bằng tay, nhiệt kế để bàn và quan sát vệt nắng trong vài ngày là đủ để khoanh vùng nguồn nóng chính. Đo chuyên nghiệp, ví dụ chụp ảnh nhiệt, hữu ích khi nhà lớn, có nhiều lớp vật liệu khó đoán, hoặc khi bạn sắp đầu tư cải tạo lớn và muốn so trước sau một cách chính xác.
Sơn trần nhà màu trắng bên trong có làm phòng mát hơn không?
Hầu như không đáng kể. Màu trắng có tác dụng phản xạ nắng khi nó nằm ở mặt ngoài, nơi nắng chiếu vào. Lớp sơn bên trong trần không bị nắng chiếu nên không chặn được nhiệt đi xuống. Trần trắng chỉ làm phòng sáng hơn và trông thoáng hơn.
Vì sao nhà hàng xóm cùng dãy không nóng bằng nhà mình?
Các nhà cùng dãy có thể khác nhau ở loại mái, lớp cách nhiệt, số cửa kính, cây che, vị trí cục nóng điều hoà và thói quen đóng mở cửa. Nhà ở giữa dãy được hai nhà bên che tường, nhà đầu hồi hứng thêm một mặt tường. Hỏi thăm hàng xóm họ đã làm gì cũng là một nguồn thông tin tốt.
Nhà nóng có ảnh hưởng tới sức khoẻ người già và trẻ nhỏ không?
Người cao tuổi, trẻ nhỏ và người có bệnh mạn tính chịu nóng kém hơn người trẻ khoẻ. Nếu trong nhà có những người này, nên cho họ ngủ ở phòng mát nhất, theo dõi dấu hiệu mệt lả, chóng mặt, khát nhiều, và hỏi ý kiến nhân viên y tế khi có biểu hiện bất thường trong những đợt nắng nóng kéo dài.
Đã lắp điều hoà rồi có cần quan tâm nguồn nóng nữa không?
Có. Điều hoà phải lấy nhiệt ra khỏi phòng; nhiệt vào càng nhiều thì máy càng chạy lâu, tốn điện, ồn hơn và phòng vẫn có chỗ hầm do trần hay tường toả nhiệt. Giảm nhiệt từ nguồn giúp máy chạy nhẹ hơn và phòng dễ chịu đều hơn.
Nên dò nguồn nóng vào mùa nào trong năm?
Tốt nhất là vào những tuần nắng gắt nhất, vì khi đó chênh lệch giữa các bề mặt rõ nhất. Tuy vậy, nếu định cải tạo thì nên dò từ mùa nắng năm nay để kịp lên kế hoạch và thi công vào mùa khô, trước khi nắng nóng năm sau tới.