Một ban công hay sân thượng an toàn cần qua được năm câu hỏi: lan can có đủ cao và đủ chắc không, khe hở có lọt người không, có đồ gì biến thành bậc trèo không, có vật gì có thể rơi xuống người bên dưới không, và khi có giông bão thì cái gì sẽ bay. Đó là những câu chủ nhà tự kiểm được trong nửa giờ mà không cần dụng cụ đặc biệt, và nên làm lại ít nhất mỗi năm một lần, đặc biệt trước mùa mưa bão.
Bài này đưa ra một danh sách tự kiểm theo từng phần: lan can, sàn và chân lan can, đồ đạc đặt trên ban công, vật treo và vật có thể rơi, mùa giông bão. Những con số được dùng là các mốc phổ biến trong thực hành xây dựng, giúp bạn nhận ra chỗ đáng ngờ; quy định cụ thể cho từng loại công trình nằm trong văn bản hiện hành, và mọi vấn đề về kết cấu cần kỹ sư đánh giá. An toàn riêng cho trẻ nhỏ trong cả ngôi nhà được bàn sâu ở mục nhà cho mọi lứa tuổi.
Lan can: chiều cao, khe hở và kiểu nan
Chiều cao tính từ mặt đứng được, không từ sàn bê tông. Mốc hay được nhắc trong thực hành xây dựng nhà ở là lan can ban công cao khoảng 1,1 m trở lên, tính từ mặt sàn hoàn thiện; chung cư cao tầng thường áp dụng mức cao hơn theo quy chuẩn chuyên ngành. Điều hay bị bỏ qua là chiều cao này phải tính từ chỗ một người có thể đứng lên, nên nếu sàn đã được lát nâng lên, hoặc sát lan can có bồn cây xây, bậc, ghế cố định, thì chiều cao thực tế còn lại thấp hơn nhiều.
Khe hở giữa các nan đủ hẹp để đầu trẻ không lọt qua. Mốc phổ biến trong nhiều tiêu chuẩn là khe hở không vượt quá khoảng 10 cm. Hãy kiểm cả khe giữa chân lan can và mặt sàn, khe giữa lan can và tường, vì đó là những chỗ thợ hay để rộng. Lan can kính phải là kính an toàn, không có khe hở lớn ở mép.
Nan đứng tốt hơn nan ngang. Lan can có thanh ngang hoặc hoa văn uốn ngang tạo thành bậc thang tự nhiên cho trẻ trèo. Nếu nhà đang có lan can kiểu này, có thể bọc thêm tấm chắn hoặc lưới chắc chắn phía trong; việc gia cố nên do thợ làm, không buộc tạm bằng dây.
Đủ chắc khi có người tựa vào. Đứng dọc lan can, dùng tay đẩy và kéo mạnh ở nhiều điểm. Lan can rung, lắc, kêu cót két, hoặc trụ lan can có vết nứt quanh chân, rỉ sét bong lớp, mối hàn nứt là những dấu hiệu cần thợ hoặc kỹ sư xem ngay. Ban công đông người tựa cùng lúc, như khi xem pháo hoa, là lúc lan can yếu dễ gặp sự cố.
Sàn ban công và chân lan can: chỗ ít ai nhìn
Phần lớn hư hỏng nguy hiểm của ban công bắt đầu ở chỗ ít người nhìn: mép sàn đua, chân trụ lan can và mặt dưới của ban công. Hãy nhìn từ dưới lên, từ đường hoặc từ tầng dưới, xem mặt dưới ban công có vết nứt chạy dài, mảng vữa bong rơi, vệt rỉ sét màu nâu loang ra từ bê tông không. Vệt rỉ sét trên bê tông thường có nghĩa là cốt thép bên trong đang bị ăn mòn, thép gỉ nở ra làm bê tông nứt và bong. Đây là tín hiệu cần kỹ sư kết cấu đánh giá, không phải việc trát vá bề mặt.
Trên mặt sàn, chú ý chân trụ lan can. Nước đọng quanh chân trụ lâu ngày làm chỗ liên kết giữa trụ và sàn hỏng dần. Nếu chân trụ có vết nứt hình vòng, có rỉ sét chảy ra, hoặc gạch quanh chân bị bong, hãy báo thợ. Sàn ban công có chỗ võng, lún hay nghe rỗng khi gõ ở mép ngoài cũng là dấu hiệu nên được kiểm tra.
Ban công nhà cũ, nhất là nhà xây đã lâu, sàn đua mỏng, từng bị thấm nhiều mùa mưa, nên được kỹ sư xem định kỳ. Đừng đặt thêm đồ nặng như bồn cây xây, bể cá, tủ đồ lên ban công cũ khi chưa biết khả năng chịu tải của nó. Với sân thượng, hãy nhìn tường chắn mái, lan can sân thượng và các khung giàn, mái che đã dựng thêm: chân khung có chắc, bu lông có rỉ, tấm lợp có lỏng không.
Sân thượng: những rủi ro riêng cần để ý
Tường chắn mái thấp hoặc không có lan can. Nhiều sân thượng nhà phố chỉ có tường chắn thấp vì ban đầu không định cho người lên thường xuyên. Khi sân thượng được biến thành chỗ phơi đồ, ngồi chơi hay trồng cây, phần bao quanh phải được nâng lên hoặc làm thêm lan can đủ cao, nhất là khi nhà có trẻ.
Cửa lên sân thượng không có khoá trẻ không mở được. Sân thượng là nơi trẻ nhỏ không nên lên một mình. Cửa từ cầu thang hoặc tum thang lên sân thượng nên có chốt ở độ cao người lớn mới với tới, và người lớn cần thống nhất luôn đóng cửa sau khi xuống.
Thiếu ánh sáng ban đêm. Người lên sân thượng buổi tối để thu đồ, tắt máy bơm, kiểm bồn nước hay vấp vào chậu cây, ống nước, bậc chênh. Một đèn đủ sáng gần cửa lên và dọc lối đi giảm đáng kể nguy cơ ngã.
Mái tôn, mái kính, bồn nước là chỗ không nên trèo. Mái tôn ướt rất trơn, mái kính và tấm lấy sáng không chịu được người đứng lên. Việc kiểm tra bồn nước, vệ sinh máng trên mái nên có thang chắc, có người giữ, hoặc giao cho thợ có dụng cụ an toàn.
Đồ đặt trên ban công: thứ gì biến thành bậc trèo
Lan can đủ cao cũng mất tác dụng nếu ngay cạnh nó có một thứ để bước lên. Đi một vòng ban công và tự hỏi: một đứa trẻ có thể trèo lên thứ này rồi nghiêng qua lan can không?
- Ghế, đôn, ghế đẩu, bàn nhỏ đặt sát lan can, kể cả ghế nhựa nhẹ trẻ tự kéo được.
- Chậu cây cỡ lớn, bồn cây xây, kệ cây nhiều tầng sát chân lan can.
- Thùng đựng đồ, thùng nước, bình gas dự trữ, xô chậu úp ngược.
- Cục nóng điều hoà đặt trên sàn sát lan can, máy giặt kê gần mép.
- Giá phơi đồ có thanh ngang đặt sát lan can.
- Đồ chơi lớn của trẻ như xe đẩy, nhà bóng, cầu trượt nhựa mang ra ban công.
Nguyên tắc dễ nhớ là giữ một dải sàn sát lan can chỉ dành cho đồ thấp, nặng, không trèo được, và mọi thứ đủ cao đủ chắc để đứng lên phải lùi vào sát tường nhà. Cửa ra ban công nên có chốt ở độ cao trẻ chưa với tới, để ban công không bao giờ là nơi trẻ ra một mình.
Vật có thể rơi xuống đường: danh sách kiểm
Vật rơi từ ban công, sân thượng là mối nguy cho người đi đường và hàng xóm bên dưới, và người để vật rơi phải chịu trách nhiệm. Những thứ hay rơi nhất:
| Vật | Vì sao rơi | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Chậu cây treo ngoài lan can | Móc gỉ, gió lay, tưới làm nặng thêm | Đưa chậu vào phía trong lan can; nếu treo, dùng giá chắc gắn phía trong |
| Chậu đặt trên mặt bệ, gờ tường | Gió, mèo, va chạm khi tưới | Không đặt chậu trên gờ, bệ hẹp phía ngoài |
| Đồ phơi, móc áo, kẹp | Gió cuốn | Phơi phía trong lan can, dùng kẹp chắc |
| Tấm che, bạt, mành | Dây buộc mục, gió giật | Kiểm dây, có chỗ tháo nhanh, cuộn lại khi có giông |
| Mảng vữa, gạch ốp mặt ngoài | Thấm nước, lão hoá | Nhìn từ dưới lên định kỳ, báo thợ khi thấy bong |
| Đồ chơi, đồ vật trẻ ném xuống | Trẻ tò mò | Lưới chắn mắt nhỏ phía trong lan can khi nhà có trẻ |
Ở nhà phố mặt đường, ban công ngay trên vỉa hè và lòng đường, nên một chậu cây nhỏ rơi cũng có thể gây tai nạn nghiêm trọng. Ở chung cư, nhiều nội quy cấm treo chậu và phơi đồ ra ngoài lan can chính vì lý do này.
Mùa giông bão: những gì phải làm trước
Dời vào trong hoặc buộc chắc mọi thứ nhẹ. Ghế nhựa, chậu nhỏ, giá phơi gập, tấm che dựng tạm đều có thể bị gió cuốn đi. Trước khi có tin giông bão, mang vào nhà hoặc buộc vào điểm cố định chắc chắn.
Cuộn mành, bạt và lưới. Một tấm bạt hay lưới căng kín hứng gió như cánh buồm, có thể giật bung cả khung và khung đó rơi xuống. Cuộn lại và buộc chặt, hoặc tháo hẳn.
Kiểm khung mái che, giàn cây. Mái che sân thượng, giàn cây leo, khung đỡ lưới cần được kiểm bu lông, chân neo trước mùa bão. Tấm lợp lỏng là thứ hay bay nhất.
Dọn thoát nước. Mưa bão đi kèm lượng nước lớn trong thời gian ngắn. Phễu thu tắc lúc đó có thể khiến nước dâng tràn vào nhà hoặc làm sân thượng thành bể chứa tạm, tăng tải trọng lên sàn.
Không ra ban công, sân thượng khi gió mạnh. Đây là việc đơn giản nhất mà nhiều người vẫn làm sai, ra cố giữ tấm bạt hay thu đồ khi gió đã lớn. Nếu chưa kịp dọn, chấp nhận mất đồ còn hơn đứng trên cao giữa gió giật.
Khi nào phải mời kỹ sư hoặc thợ chuyên môn
Danh sách tự kiểm giúp bạn phát hiện vấn đề, không giúp bạn đánh giá mức nghiêm trọng của vấn đề kết cấu. Hãy mời kỹ sư kết cấu khi thấy một trong các dấu hiệu: vết nứt chạy dọc chân ban công chỗ tiếp giáp với tường nhà; mặt dưới ban công có rỉ sét chảy ra từ bê tông hoặc bê tông bong lộ thép; sàn ban công võng thấy được bằng mắt; lan can lắc rõ dù đã siết lại; hoặc khi bạn định đặt thêm thứ nặng lên ban công, sân thượng như bồn cây xây, bể nước, mái che kiên cố.
Với lan can bị rỉ sét, lỏng chân, khe hở quá lớn, thợ cơ khí có kinh nghiệm có thể gia cố hoặc thay mới; hãy nói rõ với họ về chiều cao, khe hở và kiểu nan bạn cần, thay vì chỉ yêu cầu làm cho đẹp. Ở chung cư, lan can và mặt ngoài thường thuộc phần chung hoặc chịu sự quản lý của toà nhà; mọi thay đổi cần báo ban quản lý, và những hư hỏng về kết cấu nên được báo ngay để toà nhà xử lý.
Điều quan trọng nhất là không trì hoãn. Hư hỏng ở ban công thường tiến triển chậm và âm thầm qua nhiều mùa mưa, rồi bộc lộ đột ngột. Một lần kiểm tra mỗi năm, ghi lại bằng ảnh để so sánh, là cách đơn giản nhất để thấy được sự thay đổi trước khi nó thành sự cố.
Câu hỏi thường gặp
Lan can ban công nhà ở nên cao bao nhiêu?
Mốc phổ biến trong thực hành xây dựng nhà ở là khoảng 1,1 m trở lên tính từ mặt sàn hoàn thiện, nhà cao tầng thường cao hơn theo quy chuẩn chuyên ngành. Quy định cụ thể cho công trình của bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi người thiết kế. Nhớ tính từ chỗ có thể đứng lên, không chỉ từ sàn.
Khe hở giữa các nan lan can bao nhiêu là an toàn cho trẻ?
Mốc phổ biến là không quá khoảng 10 cm, để đầu và thân trẻ nhỏ không lọt qua. Kiểm cả khe dưới chân lan can và khe sát tường. Nếu khe rộng hơn, có thể lắp thêm tấm chắn hoặc lưới chắc phía trong.
Treo chậu cây ra ngoài lan can có nguy hiểm không?
Có. Chậu treo ngoài lan can có thể rơi khi móc gỉ, gió lay hoặc khi tưới làm nặng thêm, gây nguy hiểm cho người bên dưới. Nên đặt hoặc treo chậu phía trong lan can, bằng giá đỡ chắc.
Vệt rỉ sét dưới mặt ban công có đáng lo không?
Đáng lưu ý. Vệt rỉ màu nâu chảy ra từ bê tông thường cho thấy cốt thép bên trong đang bị ăn mòn, có thể làm bê tông nứt và bong. Nên mời kỹ sư kết cấu đánh giá thay vì chỉ trát vá bề mặt.
Ban công nhà cũ có nên đặt bồn cây xây không?
Không nên khi chưa biết khả năng chịu tải của ban công. Bồn xây và đất ướt rất nặng, lại thường đè lên lớp chống thấm. Nếu muốn làm, hãy hỏi kỹ sư kết cấu trước và ưu tiên chậu nhẹ, giá thể nhẹ.
Bao lâu nên kiểm tra an toàn ban công một lần?
Ít nhất mỗi năm một lần, tốt nhất trước mùa mưa bão, và sau mỗi trận bão lớn. Chụp ảnh lan can, chân trụ, mặt dưới ban công để so sánh qua các năm, nhờ vậy dễ nhận ra hư hỏng đang tiến triển.
