Sân thượng nhà phố chỉ thành chỗ thư giãn khi giải được ba chuyện theo đúng thứ tự: bóng mát trước, mặt sàn sau, chỗ ngồi và ánh sáng cuối cùng. Một sân thượng chưa có bóng mát thì ban ngày nắng như rang, bàn ghế đẹp tới đâu cũng chỉ dùng được sau khi trời tối. Một mặt sàn nóng rát, đọng nước hay trơn trượt thì không ai muốn ra. Khi hai thứ đó ổn, chỗ ngồi đặt đúng hướng gió và một hệ đèn dịu sẽ biến sân thượng thành căn phòng ngoài trời được dùng mỗi ngày.
Nhiều nhà phố có sân thượng rộng nhưng bỏ không, chỉ dùng để phơi đồ và đặt bồn nước. Bài này đi qua cách chia khu sân thượng, các kiểu bóng mát và ưu nhược điểm, mặt sàn ngoài trời ở góc độ chủ nhà, chỗ ngồi và ánh sáng, cùng những việc phải hỏi kỹ sư trước khi đặt thêm thứ nặng. Chuyện chọn bàn ghế ngoài trời cụ thể thuộc mảng nội thất, còn chống nóng cho phòng ngay dưới sân thượng được bàn ở mục chống nóng.
Bắt đầu bằng việc chia khu, không bắt đầu bằng mua đồ
Sân thượng nhà phố thường phải gánh nhiều việc: phơi đồ, đặt bồn nước, máy nước nóng năng lượng mặt trời, cục nóng điều hoà, có khi thêm vài chậu cây và một chỗ thờ cúng hay kho nhỏ trong tum thang. Muốn có chỗ thư giãn, việc đầu tiên là vẽ sân thượng ra giấy và khoanh vùng những thứ không dời được: bồn nước và chân đỡ, tấm thu năng lượng, cục nóng, phễu thu nước, cửa tum thang. Phần còn lại mới là diện tích bạn có.
Sau đó chia phần còn lại thành ba khu: khu kỹ thuật và phơi đồ, khu ngồi, khu cây xanh. Khu kỹ thuật và phơi nên gần cửa tum thang để mang đồ giặt lên tiện, và nằm ở phía ít được nhìn thấy từ chỗ ngồi. Khu ngồi nên ở phía có tầm nhìn đẹp nhất, bầu trời, mái phố, tán cây, và đón gió mát nhất vào buổi chiều tối, thời điểm sân thượng được dùng nhiều nhất. Khu cây xanh làm vách mềm giữa hai khu kia và làm khung cho chỗ ngồi.
Một sân thượng nhà ống bốn năm mét ngang thường không đủ cho ba khu tách bạch, nên các khu có thể chồng lên nhau theo thời gian: buổi sáng giàn phơi kéo ra, buổi tối thu vào để lấy chỗ ngồi. Điều quan trọng là luôn giữ lối đi thông từ cửa tum tới phễu thu, bồn nước và mép lan can, để việc kiểm tra, sửa chữa và thoát hiểm không bị cản. Lối này cũng là đường đi của người lớn tuổi lên phơi đồ mỗi sáng, nên càng phẳng, càng ít vật cản càng tốt.
Bóng mát: các kiểu che và khi nào hợp
Bóng mát là thứ quyết định sân thượng được dùng ban ngày hay không. Mỗi kiểu che có cách làm việc riêng với nắng, gió và mưa.
| Kiểu che | Nắng | Mưa | Gió và cảm giác |
|---|---|---|---|
| Giàn gỗ hoặc khung thép thưa, không lợp | Che một phần, bóng loang lổ | Không che | Rất thoáng; đẹp khi cây leo phủ dần |
| Giàn có lưới che nắng hoặc bạt căng | Che khá tốt | Che mưa nhỏ nếu bạt kín | Thoáng, nhưng phải tháo hoặc cuộn khi giông |
| Mái che cố định tấm lợp mờ | Che tốt | Che tốt | Có thể hầm nóng nếu thấp và kín; cần thông gió dưới mái |
| Ô dù lớn đứng độc lập | Che một vùng nhỏ | Che mưa nhẹ | Linh hoạt, gập lại khi gió lớn; cần chân đế nặng |
| Cây trong bồn lớn | Che dần theo năm | Không che | Mát nhất nhờ hơi ẩm lá; nặng, phải hỏi kỹ sư |
Với sân thượng dùng chủ yếu buổi chiều tối, một giàn thưa có cây leo hoặc lưới che nắng thường dễ chịu hơn mái kín, vì giữ được gió và bầu trời. Mái kín hợp khi muốn dùng sân thượng cả lúc mưa, nhưng cần cao đủ và hở các phía để nhiệt không bị nhốt dưới mái. Mọi khung giàn, mái che dựng trên sân thượng đều phải neo chắc và tính tới gió bão; chân khung đặt lên sàn cần phương án không làm thủng lớp chống thấm.
Mặt sàn sân thượng: nóng, trơn và thoát nước
Sàn bê tông, gạch sẫm màu nóng rát vào buổi chiều. Mặt sàn hứng nắng cả ngày tích nhiệt và toả ra vào chiều tối, đúng lúc bạn muốn ngồi. Lớp sàn sáng màu, hoặc một lớp sàn kê trên chân đế có khe thoáng bên dưới, nguội nhanh hơn. Đây cũng là lý do bóng mát nên làm trước, vì sàn được che thì không còn nóng như vậy.
Chống trơn quan trọng hơn chống bẩn. Sân thượng ướt sau mưa, sau khi tưới cây, có rêu ở chỗ ít nắng. Gạch bóng ngoài trời là nguyên nhân hay gặp của những cú ngã. Chọn bề mặt có độ nhám, và dọn rêu ở chân tường, dưới chậu cây định kỳ.
Sàn gỗ ngoài trời phải để nước chảy bên dưới. Sàn gỗ hay gỗ nhựa ngoài trời nên lắp trên hệ chân đế, có khe giữa các thanh, không dán trực tiếp lên sàn bê tông. Vị trí phễu thu phải có nắp mở được để dọn. Nếu lát phủ kín mà không tính thoát nước, nước sẽ đọng dưới sàn gỗ và làm hỏng lớp chống thấm âm thầm.
Không nâng sàn khi chưa biết chuyện chống thấm và tải trọng. Đổ thêm một lớp vữa, cán nền, lát gạch đè lên sàn cũ làm tăng tải trọng và thay đổi độ dốc thoát nước. Nếu sàn cũ cần làm lại, đó là dịp xử lý luôn chống thấm, nên do thợ có chuyên môn làm theo một phương án rõ ràng.
Chỗ ngồi: đúng hướng gió, đúng tầm nhìn, cất được khi mưa
Chỗ ngồi trên sân thượng nên được đặt sau khi bạn đã lên đó vào nhiều buổi chiều tối khác nhau và để ý gió thổi từ đâu. Ở nhiều đô thị Việt Nam, gió chiều tối mùa hè là thứ quý nhất của sân thượng; một chỗ ngồi đón gió nhưng khuất nắng chiều sẽ được dùng thường xuyên hơn hẳn chỗ ngồi đặt theo cảm tính. Tránh đặt chỗ ngồi ngay phía cục nóng điều hoà thổi ra hay sát bồn nước, máy bơm ồn.
Tầm nhìn là thứ thứ hai. Sân thượng nhà phố thường bị bao quanh bởi tường nhà bên, bồn nước nhà bên, dây điện. Hướng chỗ ngồi về phía có khoảng trời mở, hoặc dùng một bức vách cây, một giàn cây leo để tạo khung cảnh riêng thay cho tầm nhìn không đẹp. Với sân thượng sát nhà bên, một vách thưa hay hàng cây cũng giúp riêng tư cho cả hai nhà.
Đồ ngồi trên sân thượng phải chịu nắng, mưa và gió mạnh hơn ban công. Ưu tiên đồ gấp gọn, xếp chồng được hoặc đủ nặng để không bị gió lật, và có chỗ cất dưới mái tum hay trong kho khi mùa mưa bão. Chọn chất liệu cụ thể là chuyện riêng của mảng nội thất; ở góc độ bố trí, quy tắc là bao nhiêu đồ ra sân thượng thì phải có chỗ cất bấy nhiêu khi trời xấu.
Ánh sáng và tiện nghi buổi tối
Đèn dịu, đặt thấp. Sân thượng được dùng nhiều nhất sau khi tắt nắng, nên ánh sáng quyết định nó có được dùng hay không. Đèn pha trắng gắt trên tường tum thang làm sân thượng giống sân kho; đèn ánh ấm đặt thấp, đèn chân tường, dây đèn treo dọc giàn tạo cảm giác ấm và không làm chói mắt hàng xóm.
Thiết bị điện ngoài trời phải đúng loại. Ổ cắm, đèn, công tắc trên sân thượng phải là loại dùng ngoài trời, chịu mưa, có thiết bị chống giật phía sau. Việc kéo điện lên sân thượng nên do thợ điện có chuyên môn làm, không dùng ổ kéo dài để ngoài trời.
Nước tưới và vòi rửa ở gần. Một vòi nước ở sân thượng giúp tưới cây, rửa sàn, xả rác trên phễu thu dễ dàng. Đặt vòi gần khu cây, có chậu hứng, không để nước nhỏ giọt quanh chân tường.
Lối đi tối là nguy cơ vấp ngã. Lối từ cửa tum tới chỗ ngồi cần đủ sáng, không vướng ống nước, dây điện, bậc chênh. Nhà có người lớn tuổi cần chú ý điều này hơn cả chuyện trang trí.
Làm theo giai đoạn: một lộ trình mẫu (ví dụ giả định)
Không cần làm sân thượng một lần cho xong. Làm theo giai đoạn giúp bạn thử, điều chỉnh và không tiêu tiền vào thứ sau này phải bỏ. Một lộ trình mẫu cho sân thượng nhà ống khoảng 4 m × 10 m:
- Mùa khô đầu tiên: dọn đồ cũ, làm phép thử nước, sửa phễu thu và những chỗ thấm đã biết. Đây là nền móng, làm sau sẽ phải tháo dỡ mọi thứ đặt lên trên.
- Ngay sau đó: chia khu trên giấy, dời giàn phơi về gần cửa tum, đặt tạm vài chậu cây và hai chiếc ghế gấp ở chỗ dự định ngồi, dùng thử vài tuần.
- Khi đã chắc chỗ ngồi: làm bóng mát cho khu đó, bắt đầu từ giải pháp tháo được như lưới che nắng trên khung nhẹ hoặc ô dù lớn có chân đế nặng.
- Mùa tiếp theo: xử lý mặt sàn khu ngồi nếu còn nóng rát hoặc trơn, chẳng hạn sàn kê chân đế có khe thoát nước.
- Sau cùng: hoàn thiện ánh sáng, vòi nước, chỗ cất đồ khi mưa bão; trồng thêm cây leo cho giàn và để cây phủ dần.
- Sau một năm sử dụng: nhìn lại khu nào được dùng nhiều, khu nào bỏ không, rồi mới quyết định có làm mái cố định hay đầu tư thêm.
Thứ tự này đặt chống thấm và thoát nước lên trước mọi thứ đẹp mắt, vì sân thượng đã lát sàn, dựng giàn, đặt chậu mà phát hiện thấm thì phải tháo gần như toàn bộ để sửa. Nó cũng để việc dùng thử dẫn đường cho việc đầu tư, thay vì đầu tư theo tưởng tượng.
Những câu nên hỏi kỹ sư trước khi làm lớn
Phần lớn việc trang trí sân thượng không cần kỹ sư. Nhưng có những thay đổi đặt thêm tải trọng hoặc can thiệp vào kết cấu, khi đó nên hỏi người có chuyên môn trước:
- Đặt bồn cây xây, bể cá, bể nước thêm, bồn tắm nước nóng ngoài trời hay bất cứ thứ gì nặng và cố định.
- Dựng mái che cố định, khung thép lớn, giàn có cột chôn xuống sàn hoặc bắt vào tường chắn mái.
- Lát lại toàn bộ sàn, nâng cốt sàn, đổ thêm lớp bê tông.
- Khoét thêm lỗ lấy sáng, mở rộng cửa tum, xây thêm phòng hay kho trên sân thượng.
- Treo đồ nặng lên tường chắn mái, lan can.
- Tụ tập đông người thường xuyên, chẳng hạn làm chỗ tiệc cho cả họ.
Xây thêm trên sân thượng còn liên quan tới giấy phép xây dựng và quy định về chiều cao, số tầng ở địa phương; phần cân nhắc giữa để trống, làm mái hay xây thêm được bàn ở một bài riêng trong cùng mục.
Câu hỏi thường gặp
Sân thượng nhà phố nên làm mái kín hay giàn thưa?
Nếu chủ yếu dùng chiều tối và muốn giữ gió, giàn thưa có lưới che nắng hoặc cây leo thường dễ chịu hơn. Nếu muốn dùng cả khi mưa, mái kín cần đủ cao, hở các phía và có thông gió dưới mái để không hầm nóng. Mọi khung đều phải neo chắc trước gió bão.
Lát sàn gỗ ngoài trời trên sân thượng có bị thấm không?
Không gây thấm nếu sàn gỗ được kê trên chân đế, có khe thoát nước bên dưới và có nắp mở ở vị trí phễu thu. Dán trực tiếp sàn gỗ lên bê tông hoặc lát kín che phễu mới là nguyên nhân giữ nước và làm hỏng lớp chống thấm.
Đặt chỗ ngồi trên sân thượng ở đâu cho mát?
Đặt ở phía đón gió chiều tối và khuất nắng chiều, tránh luồng gió nóng cục nóng điều hoà và tiếng ồn máy bơm. Nên lên sân thượng vào vài buổi chiều khác nhau để quan sát hướng gió trước khi quyết định.
Sân thượng vừa phơi đồ vừa làm chỗ ngồi được không?
Được, nếu chia khu: giàn phơi gần cửa tum, chỗ ngồi ở phía có tầm nhìn, cây xanh ngăn giữa. Dùng giàn phơi thu gọn được để buổi tối lấy thêm chỗ.
Có cần xin phép khi làm mái che sân thượng không?
Tuỳ quy mô và quy định địa phương. Mái che nhẹ, tháo được thường khác với việc xây mái kiên cố hoặc làm thêm phòng. Nên hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương và đối chiếu văn bản hiện hành trước khi làm.
Làm sao để sân thượng riêng tư khi sát nhà bên?
Dùng vách thưa, giàn cây leo hoặc hàng cây trong chậu ở phía giáp nhà bên. Vách thưa vẫn cho gió đi qua, tránh dựng vách kín cao vì cản gió và chịu lực gió lớn.