Ban công hứng nắng chiều gắt nên được che từ phía ngoài, càng xa kính cửa càng tốt, và đúng với góc nắng. Nắng buổi chiều chiếu xiên thấp, gần như nằm ngang vào cuối ngày, nên mái hiên đưa ra ngang gần như không chặn được; thứ chặn hiệu quả là thứ đứng thẳng phía trước: lam đứng, mành cuốn, lưới che, giàn cây leo. Mái hiên hợp hơn với nắng trưa chiếu từ trên cao xuống, và với việc che mưa.
Che từ bên trong bằng rèm dày giúp đỡ chói nhưng phần lớn nhiệt đã lọt qua kính vào nhà rồi. Bài này giải thích vì sao góc nắng quyết định cách che, so sánh lam, mái hiên, mành, lưới và cây xanh, đưa ra cách kết hợp cho ban công nhà phố và căn hộ, và những lỗi khiến tiền che nắng thành tiền mua thêm một thứ cản gió. Chống nóng cho cả căn nhà, mái và tường là chủ đề riêng của mục chống nóng; ở đây chỉ bàn phần ban công.
Vì sao nắng chiều khó che hơn nắng trưa
Mặt trời buổi trưa ở cao trên đầu, nhất là vào mùa hè ở Việt Nam, nên tia nắng chiếu gần như thẳng đứng. Một mái hiên hay ô văng đưa ra vài tấc đã đủ tạo bóng che kín sàn ban công vào giờ đó. Nhưng từ khoảng giữa chiều, mặt trời hạ thấp dần về phía tây, tia nắng chiếu xiên ngày càng thấp, cuối ngày gần như nằm ngang. Lúc đó mái hiên chỉ che được phần sát tường, còn nắng luồn bên dưới chiếu thẳng vào lan can, vào sàn và xuyên qua cửa kính vào sâu trong phòng.
Đó là lý do ban công hướng về phía tây, tây nam hay tây bắc thường được mô tả là nóng nhất nhà dù tổng số giờ nắng có khi không nhiều hơn các hướng khác. Nắng chiều đến đúng lúc tường và sàn đã tích nhiệt cả ngày, không khí đã nóng nhất, và chiếu sâu vào phòng ở góc thấp. Hướng ở đây là chuyện góc chiếu của mặt trời, thuần tuý vật lý, không liên quan tới chuyện hợp hay không hợp với gia chủ.
Từ đó rút ra nguyên tắc chung của kiến trúc che nắng: nắng cao che bằng tấm ngang, nắng thấp che bằng tấm đứng. Mặt nhà hướng nam, nơi nắng chủ yếu đến từ trên cao, hợp với ô văng và mái hiên. Mặt nhà hướng đông và tây, nơi nắng đến xiên thấp buổi sáng và buổi chiều, hợp với lam đứng, mành và cây. Mặt hướng tây còn cần che kín hơn vì nhiệt buổi chiều gay gắt hơn buổi sáng.
So sánh các cách che nắng ban công
Mỗi cách che có một điểm mạnh riêng. Bảng dưới so sánh theo những tiêu chí chủ nhà quan tâm hằng ngày, không tính chi phí vì giá thay đổi theo vật liệu và nơi làm.
| Cách che | Chặn nắng xiên chiều | Gió và tầm nhìn | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Lam đứng cố định | Tốt khi khoảng cách và góc nan tính đúng | Vẫn thông gió, nhìn ra được qua khe | Thay đổi mặt tiền, nhà phố có thể cần xin phép; chung cư thường không được lắp ra mặt ngoài. |
| Lam xoay chỉnh được | Tốt, chỉnh theo giờ | Linh hoạt | Cơ cấu xoay cần bảo dưỡng; nhiều bụi. |
| Mái hiên, ô văng | Kém với nắng thấp, tốt với nắng trưa | Không cản gió ngang | Hợp để che mưa và nắng trưa; vươn quá xa có thể vướng quy định về phần nhô ra. |
| Mành cuốn ngoài trời | Tốt khi thả xuống | Cản gió khi thả kín, chọn loại thưa | Cuộn lên khi trời gió mạnh; cần chỗ neo chân để không đập. |
| Lưới che nắng | Khá, tuỳ độ dày | Thoáng hơn mành | Nhanh bạc màu; buộc chắc để không thành cánh buồm khi giông. |
| Giàn cây leo | Tốt khi cây đã phủ dày | Mát, có hơi ẩm, gió lọt qua | Mất một hai mùa để phủ; cần chậu đủ lớn và người chăm. |
Trên thực tế, ban công nắng chiều gắt hiếm khi chỉ dùng một cách. Một mái hiên ngắn che mưa và nắng trưa, cộng một lớp đứng phía ngoài lan can như mành, lam hay cây leo để chặn nắng xiên, là tổ hợp hay gặp và hiệu quả.
Lam che nắng: đúng thì mát, sai thì chỉ làm đẹp mặt tiền
Khoảng cách và góc nan quyết định hiệu quả. Lam đứng chặn nắng xiên khi khe hở giữa các nan đủ hẹp so với bề rộng nan theo góc nắng chiều. Nan mỏng xếp thưa trông nhẹ nhàng nhưng nắng chiều vẫn luồn qua. Người thiết kế có thể mô phỏng bóng đổ theo giờ; với chủ nhà, cách thử đơn giản là đứng trong phòng vào giờ nắng gắt nhất xem bóng lam phủ tới đâu.
Đặt lam phía ngoài kính, có khoảng hở. Lam làm việc tốt nhất khi đứng cách mặt kính một khoảng, để nhiệt hấp thụ trên nan được gió cuốn đi chứ không truyền thẳng vào kính. Lam dán sát kính hoặc đặt bên trong nhà giảm chói nhưng giảm nóng kém hơn.
Vật liệu nan nên ít tích nhiệt. Nan kim loại sẫm màu dưới nắng chiều nóng rất nhanh và hắt nhiệt lại. Màu sáng, bề mặt mờ hoặc vật liệu tích nhiệt kém giúp giảm phần nhiệt hắt vào. Chi tiết vật liệu mặt tiền được bàn trong mục mặt tiền nhà phố.
Lam là một phần của mặt tiền. Ở nhà phố, lắp lam thay đổi diện mạo mặt nhà và đôi khi vươn ra ngoài chỉ giới; hãy hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương trước. Ở chung cư, hệ lam phía ngoài thường không được tự ý lắp vì mặt ngoài toà nhà là phần sở hữu chung.
Mái hiên: che mưa giỏi hơn che nắng chiều
Mái hiên ban công, dù là mái cố định bằng kính, tấm lợp hay mái bạt cuốn, phát huy tác dụng tốt nhất với hai thứ: mưa và nắng trưa. Với nắng chiều, mái hiên chỉ có ích nếu vươn ra rất xa, điều mà ban công nhà phố thường không làm được vì vướng nhà bên cạnh, vướng quy định và vướng chính độ bền của mái trước gió. Vì vậy, đừng kỳ vọng một mái hiên một mét giải quyết được cái nóng lúc bốn giờ chiều.
Nếu ban công vừa nắng chiều vừa hay bị mưa hắt, mái hiên vẫn đáng làm, nhưng nên kết hợp với một lớp che đứng. Mái nên có độ dốc ra ngoài để nước không đọng, máng thu nước dẫn về đường thoát thay vì đổ thẳng xuống ban công nhà dưới hay xuống vỉa hè. Mái kính trong suốt che mưa nhưng để lọt gần như toàn bộ nhiệt của nắng; mái mờ hoặc có lớp phủ giảm nhiệt dễ chịu hơn cho người ngồi bên dưới.
Mái bạt cuốn là lựa chọn linh hoạt: kéo ra khi nắng trưa hoặc mưa nhỏ, cuốn vào khi gió lớn. Điểm yếu của bạt là bị gió giật làm hỏng nếu quên cuốn, và bạc màu sau vài mùa nắng. Với mọi loại mái, phần neo vào tường và kết cấu đỡ phải được thợ có kinh nghiệm làm, vì một tấm mái bị gió bứt ra ở tầng cao là mối nguy cho người bên dưới.
Mành, lưới và cây xanh: lớp che mềm phía ngoài
Mành cuốn ngoài trời là cách dễ làm nhất. Thả xuống từ giữa chiều, cuộn lên khi tắt nắng. Mành tre, mành nhựa giả tre hay mành vải chống nắng đều làm được việc; loại có độ thưa vừa phải vẫn cho gió qua và nhìn ra ngoài được. Cần móc giữ chân mành vào lan can để mành không đập khi có gió.
Lưới che nắng hợp với ban công lớn và sân thượng. Lưới căng phía ngoài lan can hoặc phía trên khung giàn, chặn được một phần đáng kể nắng mà vẫn thoáng. Phải căng chắc và có chỗ tháo nhanh, vì lưới gặp giông dễ thành cánh buồm kéo cả khung.
Giàn cây leo mát nhất nhưng chậm nhất. Một giàn cây leo phủ kín phía ngoài lan can không chỉ chặn nắng mà còn làm mát nhờ hơi nước từ lá. Đổi lại, cây cần một hai mùa để phủ, cần chậu đủ lớn và tưới đều, và lá rụng có thể làm tắc phễu thu. Chọn loài cây leo và cách chăm thuộc về các trang chuyên về cây hoa; ở đây chỉ cần tính trước tải trọng chậu và đường thoát nước.
Cây trong chậu đặt sát lan can là lớp che thấp. Những chậu cây bụi cao vừa phải đặt phía trong lan can chặn được nắng chiếu vào sàn và chân tường, giảm nhiệt hắt lên. Chúng không thay được lớp che đứng phía trên nhưng giúp sàn ban công bớt nóng rát chân.
Ba tổ hợp che nắng cho ba trường hợp hay gặp (ví dụ giả định)
Ban công nhà phố mặt tiền hướng tây, rộng khoảng 1,2 m. Làm một mái hiên ngắn che mưa và nắng trưa, cộng mành cuốn ngoài trời thả từ mép mái xuống tới lan can, móc chân mành vào lan can. Bên trong, ba bốn chậu cây bụi đặt sát lan can che chân tường. Buổi chiều thả mành, tối cuộn lên để đón gió.
Ban công căn hộ chung cư tầng cao, không được lắp gì ra mặt ngoài. Dùng những thứ nằm hoàn toàn phía trong lan can: mành treo từ trần ban công, cây bụi trong chậu nhẹ, và phim giảm nhiệt trên kính cửa nếu nội quy cho phép. Kéo rèm trong nhà vào giờ nắng gắt nhất như lớp phòng thủ cuối cùng.
Ban công rộng ở tầng trên cùng nhà phố, muốn ngồi buổi chiều. Dựng khung giàn nhẹ phía trên, căng lưới che nắng hoặc cho cây leo phủ; phía hướng nắng thêm một lớp lam đứng hoặc mành. Khung và chỗ neo phải được thợ có kinh nghiệm làm chắc, có phương án tháo lưới khi có bão.
Điểm chung của cả ba. Lớp che đứng nằm ở phía ngoài cùng có thể, lớp che ngang chủ yếu để che mưa, cây xanh làm lớp đệm, và không có lớp nào bịt kín đường gió. Thử một mùa nắng rồi mới quyết định làm thêm hay làm cố định, vì cảm giác nóng ở ban công thay đổi khá nhiều giữa các tháng.
Những lỗi hay gặp khi che nắng ban công
Che nắng là việc dễ làm sai theo cách khiến ban công bí hơn mà không mát hơn. Một số lỗi thường gặp:
- Quây kín ban công bằng tấm nhựa, tấm tôn hay kính kín bốn phía: nắng bị chặn nhưng nhiệt bị giữ lại, ban công thành hộp hấp.
- Chỉ che bằng rèm dày bên trong cửa kính, trong khi phần nóng nhất đã lọt qua kính vào phòng.
- Làm mái hiên dài rồi thất vọng vì nắng chiều vẫn chiếu thẳng vào bên dưới.
- Chọn lam hay mành sẫm màu bằng kim loại, nóng ran và hắt nhiệt vào nhà.
- Căng lưới, bạt không có chỗ tháo nhanh, gặp giông bị giật bung cả khung.
- Che kín phía cục nóng điều hoà, khiến máy chạy kém đúng vào lúc nóng nhất.
Nguyên tắc để tránh phần lớn những lỗi này là che nắng nhưng không chặn gió. Bất cứ giải pháp nào làm ban công mất luồng gió đều phải đánh đổi, và với khí hậu nóng ẩm, gió thường quý hơn bóng râm.
Câu hỏi thường gặp
Ban công hướng tây che bằng gì hiệu quả nhất?
Che bằng lớp đứng đặt phía ngoài, như lam đứng, mành cuốn hoặc giàn cây leo, vì nắng chiều chiếu xiên thấp. Mái hiên chỉ hỗ trợ che mưa và nắng trưa. Kết hợp một mái ngắn và một lớp đứng thường cho kết quả tốt nhất.
Dán phim cách nhiệt lên kính cửa ban công có đủ không?
Phim giảm được một phần nhiệt và chói đi qua kính, hữu ích khi không làm được che ngoài. Nhưng sàn, lan can và tường ban công vẫn hứng nắng và tích nhiệt. Che ngoài vẫn là lớp hiệu quả hơn.
Chung cư có được lắp lam hay mái hiên ra ngoài ban công không?
Thường phải theo nội quy và được ban quản lý đồng ý, vì mặt ngoài toà nhà là phần sở hữu chung và việc lắp thêm ảnh hưởng mỹ quan, an toàn. Mành cuốn và cây trong chậu đặt phía trong lan can thường dễ được chấp thuận hơn.
Mành tre hay mành vải che nắng ban công tốt hơn?
Cả hai đều che được. Mành tre thoáng, mát mắt nhưng cần giữ khô để bền; mành vải chống nắng ngoài trời đều màu, dễ vệ sinh. Chọn độ thưa vừa phải để vẫn có gió và có móc giữ chân mành khi gió lớn.
Trồng cây leo che nắng ban công có làm thấm nhà không?
Cây leo trên giàn tách khỏi tường thì ít ảnh hưởng. Cây bám thẳng vào tường có thể giữ ẩm và rễ bám len vào khe nứt. Nên dựng giàn riêng, dùng chậu có khay hứng nước và giữ phễu thu nước không bị lá rụng làm tắc.
Ban công bị nắng gắt có nên quây kính kín thành phòng?
Quây kín làm ban công giữ nhiệt và mất gió, thường nóng hơn nếu không có điều hoà. Ở chung cư còn vướng nội quy, thông gió và thoát nạn. Che nắng bằng lớp thoáng phía ngoài là cách nên thử trước.
