Một bộ bản vẽ kiến trúc nhà ở có ba loại hình chiếu chính. Mặt bằng là hình nhìn từ trên xuống sau khi cắt ngang nhà ở độ cao ngang cửa sổ, cho biết từng tầng chia phòng ra sao, cửa mở hướng nào, cầu thang đi lối nào. Mặt đứng là hình nhìn thẳng vào một mặt nhà từ bên ngoài, cho biết mặt tiền, cửa sổ, ban công, mái. Mặt cắt là hình cắt dọc hoặc ngang qua nhà, cho biết chiều cao từng tầng, độ dày sàn, cầu thang, giếng trời, trần.
Chủ nhà không cần đọc bản vẽ như người làm nghề, nhưng cần đọc đủ để hình dung ngôi nhà và phát hiện chỗ không đúng ý trước khi thợ làm. Sửa trên giấy chỉ là xoá đi vẽ lại; sửa trên công trình là đục phá.
Bài này hướng dẫn cách đọc ba loại bản vẽ ở mức chủ nhà: tỷ lệ và kích thước, các ký hiệu hay gặp, cách ghép ba hình chiếu lại thành không gian ba chiều, những câu nên hỏi người thiết kế và các lỗi hay bỏ sót khi duyệt bản vẽ. Bản vẽ nội thất chi tiết từng phòng có bài riêng ở trang nội thất; ở đây bàn bản vẽ kiến trúc của cả ngôi nhà.
Tỷ lệ, kích thước và cao độ: ba thứ đọc đầu tiên
Tỷ lệ cho biết bản vẽ thu nhỏ bao nhiêu lần so với thật. Mặt bằng nhà ở thường vẽ ở tỷ lệ một phần năm mươi hoặc một phần một trăm, chi tiết thì ở tỷ lệ lớn hơn. Chủ nhà không cần đo trên giấy; điều quan trọng là biết rằng bản in thu nhỏ, phóng to sẽ làm sai tỷ lệ, nên luôn đọc theo con số ghi trên bản vẽ chứ không ướm thước lên giấy.
Kích thước trên bản vẽ kiến trúc ở Việt Nam thường ghi bằng milimét, nên một con số bốn chữ số như ba nghìn sáu trăm nghĩa là ba mét sáu. Kích thước có nhiều lớp: lớp ngoài cùng là tổng chiều dài, lớp trong là khoảng giữa các trục tường, lớp sát tường là vị trí cửa. Khi kiểm, cộng các khoảng nhỏ xem có bằng tổng không; lệch là dấu hiệu cần hỏi lại.
Cao độ thường ghi bằng mét, lấy một mốc làm số không, hay là mặt sàn tầng trệt hoặc mặt vỉa hè, các tầng trên ghi dương, phần thấp hơn ghi âm. Cao độ cho biết sàn tầng hai cao hơn sàn tầng trệt bao nhiêu, sân thấp hơn nhà bao nhiêu. Những con số này quyết định số bậc cầu thang, bậc thềm, độ dốc dắt xe vào nhà, nên rất đáng để ý.
Mặt bằng: đọc thế nào cho ra cách sống
Tường và vách. Tường thường được tô đậm hoặc gạch chéo; tường dày và vách mỏng thể hiện khác nhau. Để ý bức tường nào là tường cũ giữ lại, bức nào xây mới, bức nào phá bỏ, vì bản vẽ cải tạo thường phân biệt ba loại này bằng nét hoặc màu khác nhau.
Cửa và hướng mở. Cửa đi thường vẽ bằng một đường cung thể hiện cánh mở quét qua đâu. Kiểm xem cánh mở có đập vào cánh tủ, vào cửa khác, có chắn lối đi không. Cửa sổ thể hiện bằng các nét mảnh trong tường.
Cầu thang. Có mũi tên chỉ chiều đi lên, các bậc được vẽ thành dải nét song song. Đếm số bậc, xem chiếu nghỉ nằm đâu, xem đầu cầu thang có đủ chỗ đứng hay mở ra sát cửa phòng.
Thiết bị cố định. Bệ xí, chậu rửa, bếp, máy giặt thường được vẽ dạng hình khối đơn giản. Đây là gợi ý về đường ống; vị trí của chúng gần như chốt luôn chỗ thoát nước.
Ký hiệu đường cắt và hướng. Trên mặt bằng thường có một mũi tên chỉ hướng bắc và vài đường cắt có ký hiệu, cho biết mặt cắt được lấy ở đâu. Biết hướng bắc giúp hình dung nắng chiếu vào phòng nào; biết đường cắt giúp ghép mặt bằng với mặt cắt.
Khoảng trống và lỗ mở sàn. Giếng trời, lỗ cầu thang, khoảng thông tầng thường vẽ bằng hai đường chéo bắt chéo nhau. Đó là nơi không có sàn, cần lan can bao quanh.
Mặt đứng: nhìn ngôi nhà từ ngoài vào
Mặt đứng cho thấy ngôi nhà khi đứng ngoài đường nhìn vào, hoặc nhìn từ sân sau, từ hai bên. Với nhà ống, mặt đứng chính là mặt tiền, thường là bản vẽ gia đình chú ý nhất vì đó là bộ mặt của ngôi nhà. Nhưng mặt đứng còn chứa nhiều thông tin thực dụng hơn vẻ đẹp.
Trên mặt đứng, để ý chiều cao bậu cửa sổ so với sàn: bậu quá thấp ở tầng cao là vấn đề an toàn cho trẻ nhỏ; bậu quá cao thì ngồi trong phòng không nhìn ra được. Để ý ban công vươn ra bao nhiêu, mái đua, ô văng có che được mưa nắng cho cửa bên dưới không. Để ý vật liệu và màu ghi chú cho từng mảng, và mảng nào cần vệ sinh, bảo trì thì có tiếp cận được không.
Mặt đứng hai bên của nhà ống thường là tường giáp nhà bên, ít người để ý, nhưng đây lại là nơi hay thấm. Nếu nhà mình cao hơn nhà bên, phần tường lộ ra cần được hoàn thiện và chống thấm như tường ngoài. Phần ban công, mái đua vươn ra ngoài ranh đất liên quan tới quy định về chỉ giới xây dựng ở từng địa phương; khi duyệt mặt đứng, nên hỏi người thiết kế đã đối chiếu với quy định hiện hành của nơi có nhà hay chưa.
Mặt cắt: bản vẽ hay bị bỏ qua mà quan trọng nhất
Mặt cắt là bản vẽ chủ nhà hay lướt qua nhất, nhưng lại trả lời nhiều câu hỏi về cảm giác sống trong nhà. Nó cho biết chiều cao tầng từ sàn này tới sàn kia, chiều cao thông thuỷ từ mặt sàn tới đáy trần hoặc đáy dầm, tức khoảng không thật sự người ở cảm nhận được. Một tầng ghi cao ba mét sáu nhưng có trần thả để giấu ống thì khoảng thông thuỷ có thể thấp hơn nhiều.
Mặt cắt cũng cho thấy đầu người có vướng gì không khi đi cầu thang: chỗ cầu thang chui dưới dầm hay dưới bản sàn tầng trên là chỗ hay bị cộc đầu. Nó cho thấy giếng trời đi xuyên mấy tầng, ánh sáng xuống tới tầng nào, phòng nào nằm sát giếng trời mà vẫn có tường kín.
Với nhà có tầng lửng, sân thượng, tum thang, mặt cắt là bản vẽ duy nhất cho thấy các mặt sàn so le ra sao, bậc cửa ra sân thượng cao bao nhiêu, mái dốc về hướng nào để thoát nước. Khi duyệt bản vẽ, nên yêu cầu ít nhất một mặt cắt dọc theo chiều dài nhà và một mặt cắt qua cầu thang.
Ghép ba hình chiếu thành ngôi nhà trong đầu
Cách luyện đơn giản để hình dung không gian từ bản vẽ:
- Chọn một phòng trên mặt bằng, ví dụ phòng ngủ tầng hai phía trước.
- Tìm phòng đó trên mặt đứng chính: cửa sổ nào là của phòng đó, ban công nào thuộc về nó.
- Tìm đường cắt đi qua phòng đó trên mặt bằng, rồi mở mặt cắt tương ứng: trần cao bao nhiêu, sàn có chênh với hành lang không.
- Tưởng tượng mình bước từ cầu thang vào phòng: mở cửa ra phía nào, thấy gì trước mặt, cửa sổ ở bên tay nào, nắng buổi sáng vào hay buổi chiều vào theo mũi tên hướng bắc.
- Đặt giường, tủ, bàn theo kích thước thật lên mặt bằng bằng giấy cắt tỷ lệ hoặc vẽ bút chì, xem còn lối đi không.
- Ghi lại mọi chỗ thấy không rõ hay không đúng ý để hỏi người thiết kế trong một buổi duy nhất.
Làm như vậy với ba bốn phòng là đủ để hình dung cả ngôi nhà. Nếu vẫn khó, có thể đề nghị người thiết kế dựng một hình ba chiều đơn giản cho những chỗ quan trọng, nhưng hình ba chiều chỉ nên dùng để hiểu, còn đối chiếu với thi công thì luôn dựa vào bản vẽ có kích thước.
Những thứ hay bỏ sót khi duyệt bản vẽ
Mấy điểm chủ nhà nên tự kiểm trước khi ký duyệt:
- Có bản vẽ riêng cho kết cấu, điện, cấp thoát nước chưa, hay chỉ có bản vẽ kiến trúc? Bản vẽ kiến trúc không thay được các bộ kia.
- Bản vẽ cải tạo có phân biệt rõ phần giữ lại, phần phá bỏ, phần xây mới không?
- Vị trí cục nóng điều hoà, bể nước, máy bơm, bình nóng lạnh có được thể hiện không, hay sẽ bị đặt đại sau này?
- Chỗ để xe, chỗ phơi đồ, chỗ để rác, chỗ cất đồ dùng dọn dẹp có trên bản vẽ không? Đây là những thứ ngày nào cũng dùng.
- Ngày tháng và phiên bản của bản vẽ: đội thợ đang cầm bản nào, có phải bản cuối cùng đã chốt không?
- Các ghi chú vật liệu có đủ để thợ làm đúng không, hay ghi chung chung kiểu “theo chủ nhà chọn”?
Giữ một bản in đã ký duyệt với ngày tháng rõ ràng. Khi có thay đổi, ghi thay đổi lên bản vẽ hoặc yêu cầu bản mới, đừng để bản vẽ ở công trình và ý định thật của gia đình lệch nhau mỗi ngày một ít.
Một bộ hồ sơ nhà ở thường gồm những phần nào
Bản vẽ kiến trúc chỉ là một phần. Một bộ hồ sơ cho lần sửa nhà có quy mô thường có thêm các phần dưới đây; mỗi phần trả lời một nhóm câu hỏi khác nhau của chủ nhà.
| Phần | Thường có gì | Chủ nhà dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Kiến trúc | Mặt bằng các tầng, mặt đứng, mặt cắt, chi tiết cầu thang, cửa, lan can | Kiểm bố cục, kích thước, chiều cao, cách đi lại |
| Kết cấu | Móng, cột, dầm, sàn, chi tiết gia cố, ghi chú vật liệu | Biết phần nào chịu lực, kiểm đội thợ làm đúng ở các mốc |
| Điện | Vị trí ổ cắm, công tắc, đèn, tủ điện, sơ đồ các nhánh | Kiểm số lượng, vị trí ổ cắm; biết dây đi đâu để khoan an toàn |
| Cấp thoát nước | Đường ống cấp, ống thoát, bể nước, bể tự hoại, ống thông hơi | Biết đường ống nằm đâu, chỗ thông tắc, chỗ khoá nước |
| Hoàn thiện | Bảng vật liệu sơn, lát, ốp, trần; chi tiết các chỗ giao nhau | Kiểm vật liệu đúng mẫu đã chọn |
Với sửa chữa nhỏ, có thể chỉ cần vài trang kiến trúc và một sơ đồ điện nước. Với việc có đụng kết cấu, phần kết cấu là bắt buộc. Dù quy mô thế nào, nên đề nghị người thiết kế giao bản điện tử và bản in, ghi rõ phiên bản cuối cùng, để lưu vào hồ sơ ngôi nhà.
Khi nhà làm xong mà thực tế có thay đổi so với bản vẽ, nên yêu cầu cập nhật lại bản vẽ theo hiện trạng sau thi công, nhất là phần điện nước. Bản vẽ đúng với những gì thật sự nằm trong tường mới là bản có ích cho những lần sửa sau.
Câu hỏi thường gặp
Bản vẽ xin phép xây dựng và bản vẽ thi công có giống nhau không?
Không hẳn. Bản vẽ xin phép thể hiện những nội dung cơ quan quản lý cần xem như mặt bằng, mặt đứng, mặt cắt chính, vị trí trên lô đất. Bản vẽ thi công chi tiết hơn nhiều để thợ làm theo. Có bản xin phép chưa có nghĩa là đủ hồ sơ để thi công.
Không đọc được ký hiệu trên bản vẽ thì làm thế nào?
Hỏi thẳng người thiết kế, và đề nghị họ có trang chú thích ký hiệu ở đầu bộ hồ sơ. Hỏi về ký hiệu không có gì ngại; người thiết kế muốn chủ nhà hiểu đúng để tránh sửa đi sửa lại khi đã thi công.
Nhà cũ không còn bản vẽ thì sao?
Có thể thuê đo vẽ hiện trạng trước khi thiết kế cải tạo. Bản vẽ hiện trạng ghi lại kích thước, vị trí tường, cột, cửa, cầu thang, cao độ các tầng như hiện có. Đây là nền để vẽ phương án mới và cũng là tài liệu nên lưu trong hồ sơ nhà.
Có nên tự vẽ mặt bằng để trao đổi với kiến trúc sư không?
Nên, ở mức phác thảo tay. Bản phác của chủ nhà giúp người thiết kế hiểu mong muốn và nếp sống nhanh hơn. Không cần đúng tỷ lệ tuyệt đối, chỉ cần thể hiện phòng nào gần phòng nào, chỗ nào cần sáng, ai ngủ ở đâu.
Chiều cao tầng bao nhiêu là thoải mái?
Không có một con số đúng cho mọi nhà; nó tuỳ khí hậu, diện tích phòng, có điều hoà hay không và quy định chiều cao tại từng khu vực. Điều chủ nhà nên hỏi là chiều cao thông thuỷ sau khi làm trần, chứ không chỉ chiều cao tầng ghi trên bản vẽ.
Bản vẽ điện nước có cần chủ nhà đọc không?
Nên đọc ở mức cơ bản: vị trí ổ cắm, công tắc, đèn, đường ống đi qua đâu. Mục đích là kiểm số lượng, vị trí có hợp cách dùng hằng ngày không và biết chỗ nào trong tường có đường ống, đường dây để sau này khoan treo đồ cho an toàn.