Trong một lần sửa nhà, có những quyết định một khi làm xong thì gần như không đổi được nếu không đập phá lớn: vị trí cầu thang, vị trí nhà vệ sinh và đường thoát nước, giếng trời và lỗ mở sàn, cửa sổ trên tường ngoài, cao độ sàn và trần, đường trục điện nước. Ngược lại, sơn, đèn, rèm, đồ rời, tay nắm cửa đổi được trong một buổi.
Cách làm khôn ngoan là dồn thời gian suy nghĩ, hỏi ý kiến và vẽ thử vào nhóm khó đảo ngược, còn nhóm dễ đổi thì quyết nhanh, chọn tạm cũng được, sai thì đổi. Nhiều gia đình làm ngược lại: tranh luận hàng tuần về màu sơn, nhưng để thợ tự quyết vị trí nhà vệ sinh trong một buổi sáng.
Bài này liệt kê nhóm khó đảo ngược, giải thích vì sao từng thứ khó đổi, đưa ra bảng phân loại, cách thử trước khi chốt và những câu nên tự hỏi khi đứng trước một quyết định lớn.
Nhóm quyết định khó đảo ngược và vì sao
Vị trí cầu thang. Cầu thang gắn với lỗ mở sàn ở mọi tầng, ảnh hưởng tới dầm và kết cấu, quyết định đường đi trong nhà và cách chia phòng. Dời cầu thang trong nhà ống gần như là làm lại cả khung bên trong, phải có kỹ sư kết cấu tính toán.
Vị trí nhà vệ sinh và bếp. Hai khu này gắn với ống thoát nước, mà ống thoát cần độ dốc và phải nối về đường thoát chính. Dời chúng đi xa có nghĩa là nâng sàn, hạ trần để giấu ống, hoặc đục xuyên kết cấu. Nhà vệ sinh đặt chồng lên nhau giữa các tầng là cách làm gọn và bền nhất.
Giếng trời và lỗ mở sàn. Mở thêm thì phải cắt sàn, gia cố dầm; lấp lại thì phải đổ sàn mới. Vị trí giếng trời quyết định ánh sáng và gió cho cả nhà trong nhiều chục năm.
Cửa sổ, cửa đi trên tường ngoài. Mở lỗ trên tường ngoài đụng tới lanh tô, chống thấm, mặt tiền, đôi khi cả quy định về khoảng cách với nhà bên. Đổi vị trí sau này vừa tốn vừa dễ để lại vết thấm.
Cao độ sàn, cao độ trần. Sàn mỗi tầng cao bao nhiêu quyết định bậc cầu thang, bậc cửa, độ dốc thoát nước. Trần hạ bao nhiêu quyết định có giấu được ống gió, ống nước không. Đổi một con số kéo theo nhiều thứ khác.
Trục điện nước chính. Đường cấp nước tổng, đường thoát chính, trục dây điện xuyên tầng và vị trí tủ điện. Nhánh nhỏ đổi được, trục chính thì không, vì nó nằm trong kết cấu và nối với mọi nhánh.
Bảng phân loại: khó, vừa, dễ
Cùng một hạng mục có thể nằm ở mức khác nhau tuỳ cách làm. Bảng dưới là mức thường gặp với nhà ống và nhà phố:
| Mức | Hạng mục điển hình | Đổi lại cần gì | Nên dành bao nhiêu công suy nghĩ |
|---|---|---|---|
| Khó đảo ngược | Cầu thang, nhà vệ sinh, giếng trời, cửa trên tường ngoài, cao độ sàn, trục điện nước | Đục phá kết cấu, có thể cần kỹ sư và giấy phép | Nhiều nhất: vẽ thử, sống thử, hỏi người có chuyên môn |
| Vừa | Vách ngăn nhẹ, vị trí ổ cắm công tắc, gạch lát sàn, tủ bếp, trần thạch cao | Đục hoặc tháo dỡ cục bộ, vài ngày tới vài tuần thợ | Vừa phải: xem mẫu thật, hình dung cách dùng |
| Dễ đổi | Màu sơn, đèn gắn trần, rèm, tay nắm, đồ rời, cây, tranh | Một buổi đến vài ngày, không cần thợ lớn | Ít: quyết nhanh, sai thì đổi |
Một mẹo nhỏ: khi thấy mình tranh luận lâu về một hạng mục ở hàng dưới cùng, hãy tự hỏi đã chốt hết hàng trên cùng chưa. Thường thì chưa.
Thử trước khi chốt một quyết định khó đảo ngược
Không phải ai cũng hình dung được không gian từ bản vẽ. Có những cách thử rẻ tiền mà hiệu quả:
- Vạch phấn hoặc dán băng keo lên sàn theo kích thước thật của cầu thang mới, nhà vệ sinh mới, rồi đi lại trong đó vài ngày. Lối đi chật hay rộng lộ ra rất nhanh.
- Đặt vật thay thế như thùng giấy, ghế đẩu ở vị trí bồn rửa, bệ xí, để thấy khoảng đứng, khoảng mở cửa.
- Quan sát ánh nắng ở vị trí định mở cửa sổ hay giếng trời vào nhiều giờ khác nhau trong ngày, và nếu được thì ở cả mùa nóng lẫn mùa mát.
- Hỏi người sẽ dùng nhiều nhất: người già leo cầu thang, người nấu ăn đứng bếp, trẻ con đi vệ sinh ban đêm. Mỗi người thấy một chỗ vướng khác nhau.
- Nhờ người có chuyên môn kiểm lại về kết cấu, độ dốc thoát nước, chiều cao thông thuỷ dưới cầu thang trước khi thợ bắt đầu đục.
Vài ngày sống thử với băng keo trên sàn rẻ hơn rất nhiều so với một lần đập đi xây lại. Đó là khoản đầu tư có lợi nhất trong cả quá trình sửa nhà.
Những thứ dễ đổi: cho phép mình chọn tạm
Với nhóm dễ đổi, cách làm hợp lý là chấp nhận chọn tạm. Một màu sơn trung tính cho đợt đầu, đèn đơn giản, rèm vừa đủ che, rồi sống một thời gian để biết mình thật sự cần gì. Nhiều người phát hiện ra căn phòng mình tưởng cần sáng rực lại dễ chịu hơn với ánh sáng dịu, hay góc mình định đặt bàn đọc sách lại nắng gắt buổi chiều.
Chọn tạm cũng giúp tiền được dồn cho nhóm khó đảo ngược. Một đường ống thoát đúng vị trí, đúng độ dốc dùng được hàng chục năm; một chiếc đèn đắt tiền có khi vài năm đã muốn thay. Khi tiền có hạn, chi mạnh tay cho thứ khó đổi và tiết kiệm ở thứ dễ đổi là cách phân bổ có lý nhất.
Có một ngoại lệ cần nhớ: một số thứ dễ đổi nhưng cần chuẩn bị từ trước. Muốn treo đèn thả ở giữa bàn ăn thì phải có đầu dây chờ trên trần. Muốn rèm chạy điện thì phải có ổ điện gần hộp rèm. Muốn treo kệ nặng thì phải biết trong tường có ống hay dây không. Những đầu chờ này thuộc nhóm vừa, nên chốt cùng lúc với phần điện.
Câu hỏi nên tự đặt trước khi chốt
Khi đứng trước một quyết định thuộc nhóm khó đảo ngược, mấy câu hỏi dưới đây giúp tránh phần lớn sai lầm:
- Mười năm nữa ai sẽ sống trong nhà này, ở tuổi nào? Cầu thang và nhà vệ sinh có còn dùng được cho người già, cho trẻ nhỏ không?
- Nếu sau này muốn cho thuê một tầng hoặc tách một phần làm chỗ làm việc, bố cục này có cho phép không?
- Nước thải từ vị trí mới đi về đâu, qua đường nào, có đủ độ dốc không, có phải đi qua phòng ngủ tầng dưới không?
- Thay đổi này có đụng tới kết cấu, tới tường chung với nhà bên, tới phần mặt tiền hay không? Nếu có thì đã hỏi kỹ sư và hỏi về thủ tục chưa?
- Nếu ý định này sai, cái giá để sửa là bao nhiêu công sức và xáo trộn?
- Có ai trong nhà còn phân vân không? Một người phân vân về vị trí nhà vệ sinh nên được nghe kỹ hơn một người phân vân về màu sơn.
Những câu hỏi này không có đáp án chung. Mục đích của chúng là buộc mọi người nhìn quyết định trong khung thời gian dài, thay vì chỉ nhìn tình hình trước mắt.
Vì sao nhiều nhà vẫn chốt sai và cách tránh
Sai lầm phổ biến thứ nhất là quyết vội vì thợ đang chờ. Đội thợ đã đến, đã đục tường, hỏi “ống đặt đâu anh chị” và chủ nhà trả lời trong vài phút. Cách tránh là chốt mọi vị trí khó đảo ngược trên bản vẽ và trên sàn trước ngày khởi công, để buổi sáng hôm đó chỉ còn việc kiểm lại.
Sai lầm thứ hai là bắt chước một ngôi nhà khác. Cầu thang giữa nhà rất hợp với một căn rộng, nhưng có thể chia đôi một căn nhà ống hẹp thành hai nửa tối. Mỗi lô đất có chiều rộng, hướng nắng, nhà bên khác nhau; mượn ý tưởng thì được, chép nguyên thì nên cẩn thận.
Sai lầm thứ ba là chỉ nghĩ cho hiện tại. Đặt phòng ngủ chính ở tầng cao nhất cho yên tĩnh là hợp lý ở tuổi ba mươi, nhưng có thể là gánh nặng ở tuổi bảy mươi. Không cần thiết kế mọi thứ cho tuổi già ngay hôm nay, nhưng nên chừa đường lùi: một phòng ở tầng trệt có thể đổi thành phòng ngủ, một nhà vệ sinh tầng trệt đủ rộng cho người cần hỗ trợ.
Sai lầm thứ tư là để mỗi đội thợ tự quyết phần của mình. Thợ điện chọn đường dây thuận tay thợ điện, thợ nước chọn đường ống thuận tay thợ nước, đến lúc ghép lại thì ống chắn ngang chỗ định đặt tủ, dây chạy qua đúng chỗ định khoan treo kệ. Cách tránh là có một bản vẽ chung, có người điều phối, và mọi vị trí khó đảo ngược được chủ nhà xác nhận trước khi đội nào bắt tay vào việc. Khi ai đó đề xuất đổi, hỏi lại xem đổi như vậy ảnh hưởng tới phần của đội khác thế nào.
Những quyết định nằm khuất mà ít ai hỏi
Ống thoát nước và độ dốc. Ống thoát chảy nhờ trọng lực, nên cần độ dốc đều về phía đường thoát chính. Đường ống càng dài và càng nhiều chỗ gấp khúc thì càng dễ tắc. Khi dời nhà vệ sinh hay bếp, câu hỏi đầu tiên không phải là đặt bồn ở đâu mà là ống đi đường nào, đủ dốc không, có phải hạ trần phòng bên dưới để giấu ống hay không.
Ống thông hơi. Hệ thoát nước cần ống thông hơi để khí trong ống thoát ra ngoài và nước chảy êm, không bị hút mất nước trong bẫy chặn mùi. Nhiều nhà vệ sinh có mùi dai dẳng là do thiếu hoặc bịt mất ống này. Ống thông hơi thường đi theo trục đứng lên mái, nên phải tính cùng lúc với trục thoát.
Lỗ thăm và cửa thăm. Chỗ ống đổi hướng, chỗ nối vào đường chính nên có lỗ thăm để thông tắc sau này. Bịt kín mọi thứ dưới lớp gạch đẹp thì đến ngày tắc phải đục gạch. Một cửa thăm nhỏ, đặt ở chỗ kín đáo, là thứ người thợ thông tắc sẽ rất cảm ơn.
Tách các đường thoát. Ở nhiều nhà, đường thoát của bệ xí đi riêng về bể tự hoại, đường thoát của chậu rửa, sàn tắm, máy giặt đi riêng. Gộp sai có thể gây mùi và quá tải bể. Cách đấu nối cụ thể cần người làm nghề xác định theo hiện trạng nhà.
Vị trí bể nước, máy bơm, bình nóng lạnh. Những thiết bị này nặng, cần nguồn điện, cần chỗ bảo trì. Đặt bể nước trên mái liên quan tải trọng mái; đặt máy bơm sát phòng ngủ gây ồn ban đêm. Dời chúng sau này kéo theo đường ống và dây điện.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào giảm rủi ro khi buộc phải dời nhà vệ sinh không?
Có. Nhờ người có chuyên môn tính đường ống và độ dốc trước, ưu tiên vị trí gần trục thoát chính, đặt chồng lên nhà vệ sinh tầng dưới nếu được. Chống thấm sàn mới phải làm kỹ và thử ngâm nước trước khi lát. Chụp ảnh đường ống trước khi lấp để lưu hồ sơ.
Thay cầu thang có bắt buộc phải hỏi kỹ sư không?
Nên coi là bắt buộc. Cầu thang liên quan lỗ mở sàn, dầm đỡ và tải trọng; thay đổi vị trí hay kích thước có thể ảnh hưởng tới kết cấu cả nhà. Chỉ thay mặt bậc, tay vịn mà giữ nguyên khung thì nhẹ hơn, nhưng vẫn nên hỏi nếu khung là gỗ cũ hay thép đã gỉ.
Màu sơn có phải lúc nào cũng dễ đổi không?
Phần lớn là dễ, nhưng sơn ngoài trời trên mặt tiền cao tầng thì việc đổi cần giàn giáo, tốn công hơn nhiều. Sơn trong nhà đổi được trong vài ngày. Vì thế màu mặt tiền nên cân nhắc kỹ hơn màu phòng ngủ.
Sống thử bằng băng keo trên sàn có thật sự cần thiết không?
Với cầu thang, nhà vệ sinh, bếp thì rất đáng làm. Bản vẽ cho biết kích thước nhưng không cho cảm giác chật hay rộng khi mang túi đồ, khi hai người đi ngược chiều, khi mở cửa tủ. Vài ngày dán băng keo giúp phát hiện những điều mà bản vẽ không nói.
Nếu đã lỡ chốt sai một vị trí khó đảo ngược thì sao?
Đừng vội đập. Nhờ người có chuyên môn đánh giá chi phí sửa so với chi phí sống chung với nó, rồi xem có giải pháp trung gian như đổi công năng phòng, thêm thiết bị hỗ trợ, đổi cách bố trí đồ đạc. Nhiều khi giải pháp trung gian đủ tốt mà không phải phá kết cấu.
Vị trí tủ điện có thuộc nhóm khó đảo ngược không?
Thuộc nhóm khó hơn mức người ta nghĩ, vì mọi nhánh dây đều chạy về đó. Nên đặt tủ ở chỗ khô ráo, dễ tiếp cận, ngoài tầm với của trẻ nhỏ, không sau tủ đồ cố định. Dời tủ điện sau này là đi lại nhiều đường dây.