Một ngôi nhà dùng được cho người ngồi xe lăn cần bốn điều cơ bản: cửa và lối đi đủ rộng để xe qua mà không cọ vào khung, chỗ đủ rộng để quay xe ở những nơi phải đổi hướng, sàn liền mạch không bậc, không gờ hoặc có dốc thoải ở chỗ bắt buộc chênh cao, và đồ dùng, công tắc, tay nắm trong tầm với khi ngồi. Các con số tham khảo phổ biến: cửa thông thuỷ khoảng 80–90 cm, lối đi khoảng 90 cm trở lên, vòng quay xe đường kính khoảng 150 cm, dốc không gắt hơn khoảng 1:12.
Những con số này là mức tham khảo hay gặp trong hướng dẫn thiết kế tiếp cận. Việt Nam có quy chuẩn kỹ thuật về công trình bảo đảm người khuyết tật tiếp cận sử dụng; khi xây mới hay sửa lớn, nên đối chiếu bản hiện hành và hỏi người thiết kế. Nhu cầu thật còn phụ thuộc loại xe (xe lăn tay, xe lăn điện), thể trạng và việc người đó tự di chuyển hay có người đẩy.
Mỗi người ngồi xe lăn có khả năng khác nhau: có người tự chuyển từ xe sang giường được, có người cần hỗ trợ hoàn toàn. Vì vậy trước khi sửa nhà, nên hỏi chính người dùng và chuyên viên phục hồi chức năng; bài này nêu nguyên lý không gian để gia đình có cơ sở trao đổi.
Hiểu không gian một chiếc xe lăn cần
Một chiếc xe lăn tay cho người lớn thường rộng khoảng 60–70 cm, chưa kể khuỷu tay người ngồi đẩy bánh hai bên. Khi di chuyển thẳng, xe cần một dải lối đi rộng hơn bề ngang xe một chút để tay đẩy không quệt vào tường. Khi rẽ, đổi hướng hay quay đầu, xe cần nhiều chỗ hơn hẳn, vì không thể xoay tại chỗ như người đứng. Xe lăn điện thường dài và nặng hơn, cần chỗ quay rộng hơn và sàn chắc hơn.
Người ngồi xe lăn cũng nhìn và với ở một độ cao khác. Tầm mắt thấp hơn người đứng nhiều, nên cửa sổ bệ cao chỉ cho thấy bầu trời, gương treo cao chỉ thấy đỉnh đầu. Tầm với tay giảm cả lên trên lẫn xuống dưới, và với ngang qua một mặt bàn sâu thì càng khó. Phần gầm, chỗ để chân của xe, cũng cần khoảng trống: muốn tới sát bồn rửa hay bàn làm việc, bên dưới phải có chỗ cho đầu gối và bàn chân.
Hiểu những điều này giúp thấy vì sao nhà bình thường khó dùng: không phải vì thiếu một món thiết bị, mà vì kích thước và cao độ được tính cho người đứng. Sửa nhà cho người ngồi xe lăn là điều chỉnh kích thước và cao độ ấy ở những chỗ quan trọng nhất, không phải làm lại cả ngôi nhà.
Cửa và lối đi: những con số tham khảo
Bảng dưới gom các thông số hay được dùng trong thiết kế tiếp cận cho nhà ở. Đây là mức tham khảo, cần đối chiếu tiêu chuẩn hiện hành và đo theo xe thật:
| Vị trí | Mức tham khảo phổ biến | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bề rộng thông thuỷ của cửa | Khoảng 80–90 cm | Đo phần lọt lòng khi cánh mở hết, không phải kích thước khung. Cánh cửa mở chỉ 90 độ chiếm mất một phần lối |
| Lối đi thẳng trong nhà | Khoảng 90 cm trở lên | Rộng khoảng 120 cm thì đi lại thoải mái hơn, người đi bộ có thể đi cạnh |
| Khoảng trống cạnh tay nắm cửa | Khoảng 45 cm trở lên ở phía kéo | Để xe đỗ cạnh mở cửa mà không bị cánh cửa đập vào bánh |
| Chỗ quay đầu xe | Vòng tròn đường kính khoảng 150 cm | Có thể thay bằng khoảng trống hình chữ T ở chỗ chật |
| Ngưỡng cửa | Càng gần bằng phẳng càng tốt | Gờ dù thấp cũng làm bánh trước vướng; nếu có, nên vát |
Nhiều cửa thông phòng trong nhà phố cũ chỉ rộng khoảng 70 cm. Mở rộng cửa là việc cần xem tường có phải tường chịu lực không. Có những cách tăng bề rộng lọt lòng mà không đục tường, như dùng bản lề cho cánh mở hết sát tường, hoặc đổi sang cửa trượt, cửa trượt ốp tường.
Chỗ quay xe: nơi hay bị quên nhất
Người thiết kế lối đi thường nghĩ tới đường thẳng, nhưng chỗ khó với xe lăn là chỗ đổi hướng: góc hành lang, đầu giường, giữa phòng vệ sinh, trước tủ bếp. Một hành lang đủ rộng cho xe đi thẳng vẫn có thể không cho xe rẽ vào một cửa phòng ở bên cạnh, vì xe cần lùi, tiến, xoay nhiều lần mới vào được.
Mức tham khảo hay dùng là một vòng tròn đường kính khoảng 150 cm, đủ để người ngồi xe lăn tay quay đầu. Ở nơi chật, khoảng trống hình chữ T, tức hai nhánh giao nhau, cho phép quay xe bằng cách tiến, lùi theo ba nhịp. Trong nhà ống, chỗ khả thi nhất để bố trí vòng quay thường là phòng khách, khoảng giữa phòng ngủ và trong nhà vệ sinh nếu được làm rộng.
Khi đo, đừng quên đồ đạc. Một vòng quay vẽ trên mặt bằng trống thường biến mất khi kê giường, tủ, bàn. Cách thử chắc nhất là để người dùng xe lăn hoặc người đẩy thử đi thật trong nhà khi đồ đạc đã ở vị trí, đánh dấu những chỗ xe phải lùi nhiều lần. Đó là những chỗ cần dọn bớt đồ, đổi hướng cửa hoặc sửa mặt bằng.
Bậc cửa, chênh cốt và dốc trong nhà
Sàn liền mạch là mục tiêu đầu tiên. Nhà ở Việt Nam hay có gờ ở cửa nhà vệ sinh, bếp, cửa ra sân sau, và chênh cốt giữa các phần nhà làm ở các thời điểm khác nhau. Với xe lăn, mỗi gờ là một lần phải nhấc bánh trước. Bỏ được gờ nào thì nên bỏ; việc này liên quan chống thấm và thoát nước nên cần thợ có kinh nghiệm.
Dốc thoải, không gắt hơn khoảng 1:12. Khi buộc phải có chênh cao, dốc là giải pháp. Tỷ lệ 1:12 nghĩa là cứ cao 1 phần thì dốc dài 12 phần; chênh khoảng 10 cm cần dốc dài khoảng 1,2 m. Nếu đủ chỗ, dốc thoải hơn sẽ dễ tự đẩy hơn. Trong nhà ống chật, đây là lý do dốc thường khó bố trí, và hạ cốt sàn đôi khi hợp lý hơn.
Mặt bằng nghỉ ở đầu và cuối dốc. Xe cần một khoảng phẳng trước khi lên dốc và sau khi xuống dốc để dừng, mở cửa, đổi hướng. Dốc dẫn thẳng vào cánh cửa mà không có chỗ dừng là thiết kế nguy hiểm.
Mép dốc và mặt dốc. Mặt dốc cần nhám vừa phải, không trơn khi ướt. Mép dốc hở cần gờ chặn bánh hoặc tay vịn để xe không trượt khỏi mép.
Dốc ngoài sân, lối vào. Dốc từ vỉa hè, sân vào nhà và dốc dắt xe máy có yêu cầu khác, xem thêm ở chuyên mục sân trước và lối vào. Có thể tính chung một dốc cho cả xe lăn và xe máy nếu độ dốc và bề rộng phù hợp với cả hai.
Nhà vệ sinh tiếp cận: nguyên lý chính
Nhà vệ sinh là nơi khó nhất trong nhà với người ngồi xe lăn, vì vừa chật, vừa ướt, vừa cần chuyển người từ xe sang. Các nguyên lý không gian quan trọng:
- Đủ chỗ cho xe vào và quay, hoặc ít nhất đủ chỗ để xe đỗ song song hoặc chéo cạnh bồn cầu cho người dùng chuyển sang.
- Cửa mở ra ngoài hoặc cửa trượt, bề rộng lọt lòng tương tự các cửa khác, khoá mở được từ bên ngoài khi khẩn cấp.
- Sàn tắm phẳng liền với sàn khu khô, không bồn tắm, không bậc, thoát nước bằng độ dốc nhẹ của sàn và rãnh thu.
- Chậu rửa có gầm trống để xe tiến sát, ống thoát nước được bọc hoặc lùi vào trong để không chạm đầu gối.
- Tay vịn ở vị trí phù hợp với cách người dùng chuyển từ xe sang, tường đủ chắc để bắt.
- Gương, móc treo, kệ đồ ở độ cao nhìn và với được khi ngồi.
Chi tiết thiết bị và vật liệu phòng tắm có bài riêng ở phần nội thất. Vị trí tay vịn và khoảng trống chuyển người nên quyết cùng chuyên viên phục hồi chức năng, vì mỗi người chuyển từ xe sang theo một cách khác nhau: từ bên trái, bên phải hay phía trước.
Tầm với: tay nắm, công tắc, cửa sổ và tủ
Một ngôi nhà có lối đi rộng mà mọi thứ đều ở tầm người đứng vẫn khiến người ngồi xe lăn phụ thuộc vào người khác. Những điều chỉnh nhỏ về tầm với giúp họ tự làm được nhiều việc: tay nắm cửa dạng gạt dễ dùng hơn núm tròn; công tắc và ổ cắm đặt trong vùng với được khi ngồi, không quá thấp sát sàn, không quá cao; cửa sổ có tay mở ở tầm thấp; tủ quần áo có thanh treo hạ thấp hoặc thanh treo kéo xuống.
Bếp là nơi tầm với ảnh hưởng nhiều nhất: mặt bếp cao tiêu chuẩn thường quá cao cho người ngồi, tủ trên gần như không với tới. Nếu người ngồi xe lăn tự nấu ăn, cần một đoạn mặt bếp hạ thấp có gầm trống; đây là phần tủ bếp, nên làm cùng người thiết kế.
Vị trí cụ thể của công tắc, ổ cắm và cách đi dây thuộc phần tiện nghi điện, cần thợ điện có chuyên môn thực hiện. Một cách thử đơn giản trước khi sửa: ngồi lên một chiếc ghế thấp ngang tầm xe lăn và đi một vòng trong nhà, thử với từng công tắc, tay nắm, ngăn tủ hay dùng, ghi lại chỗ nào không với được.
Nhà ống nhiều tầng: chọn một tầng sống chính
Với nhà ống ba, bốn tầng, cầu thang là rào cản lớn nhất với người ngồi xe lăn. Thay vì cố làm cả nhà tiếp cận được, giải pháp thực tế nhất thường là gom mọi sinh hoạt chính của người đó vào một tầng, thường là tầng trệt: phòng ngủ, nhà vệ sinh tiếp cận, chỗ ăn, chỗ ngồi chung với gia đình, lối ra vào nhà không bậc.
Tầng trệt nhà ống thường dành cho xe máy và kinh doanh, nên cần sắp xếp lại: chỗ để xe gọn hơn, lối đi riêng cho xe lăn không bị xe máy chắn, phòng ngủ ở phía sau gần nhà vệ sinh. Lối vào từ đường phố cũng cần được tính, vì nhiều nhà có nền cao hơn vỉa hè, phải có dốc phù hợp.
Thang máy gia đình hoặc thiết bị nâng có thể giúp người ngồi xe lăn lên các tầng khác, nhưng là quyết định kỹ thuật lớn về kết cấu, diện tích và bảo trì, cần đơn vị có chuyên môn khảo sát. Với nhà đang xây hoặc sắp sửa lớn, chừa sẵn một ô kỹ thuật có thể lắp thang máy sau này là cách giữ lựa chọn mở mà chưa phải chi ngay.
Câu hỏi thường gặp
Cửa nhà vệ sinh chỉ rộng 70 cm thì xe lăn có qua được không?
Tuỳ bề rộng xe và tay người đẩy, nhưng thường rất chật hoặc không qua được, nhất là khi phải rẽ vào cửa từ hành lang hẹp. Có thể tăng lọt lòng bằng bản lề mở hết cánh hoặc đổi sang cửa trượt; mở rộng ô cửa cần xem kết cấu tường.
Người dùng xe lăn điện có cần không gian khác xe lăn tay không?
Thường cần nhiều hơn, vì xe điện dài hơn, nặng hơn và bán kính quay có thể lớn hơn tuỳ loại. Sàn cũng cần chịu được tải nặng hơn ở dốc và ngưỡng cửa. Nên đo theo chính chiếc xe người đó dùng.
Nhà chỉ có một người dùng xe lăn tạm thời sau phẫu thuật thì có nên sửa lớn không?
Thường không cần sửa lớn. Có thể bố trí tạm sinh hoạt ở tầng trệt, dọn lối đi, dùng tấm dốc rời ở chỗ gờ thấp và mượn ghế tắm, ghế bô. Sửa lớn hợp lý khi nhu cầu kéo dài hoặc nhà đằng nào cũng sửa.
Tấm dốc rời bán sẵn có dùng được trong nhà không?
Dùng được cho gờ thấp như ngưỡng cửa, nếu tấm đủ dài để dốc không quá gắt, bám chắc không trượt khi xe lên. Với chênh cao lớn, tấm dốc rời ngắn dễ quá dốc và nguy hiểm, nên tính giải pháp cố định.
Có quy định bắt buộc nhà riêng phải làm theo tiêu chuẩn tiếp cận không?
Các quy chuẩn tiếp cận chủ yếu áp cho công trình công cộng và một số loại nhà ở theo quy định. Với nhà riêng, đó là tài liệu tham khảo rất hữu ích. Nên hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương và người thiết kế để biết yêu cầu hiện hành.
Sàn gỗ, sàn gạch hay thảm thì hợp với xe lăn hơn?
Sàn cứng, phẳng, bám vừa như gạch mờ hoặc sàn gỗ kỹ thuật giúp đẩy xe nhẹ hơn. Thảm dày, lông cao làm xe nặng và khó rẽ. Quan trọng không kém là mối nối giữa các loại sàn phải phẳng, không gờ.
