Sống mát mùa nắng nóng không phụ thuộc điều hoà: quạt, rèm và giờ đóng mở cửa

Có thể sống dễ chịu hơn rất nhiều trong mùa nắng nóng mà không bật điều hoà cả ngày, nếu làm đúng ba việc: đóng kín cửa và che nắng khi ngoài trời nóng hơn trong nhà, mở cửa đón gió khi ngoài trời đã dịu hơn (tối muộn, đêm và sáng sớm), và dùng quạt để làm mát người chứ không phải để làm mát phòng. Thêm vào đó, giảm bớt nhiệt do bếp, đèn, máy móc sinh ra trong những giờ nóng nhất.

Nhiều gia đình làm ngược: mở toang cửa giữa trưa cho thoáng, để không khí nóng ngoài trời tràn vào, rồi đóng kín vào buổi tối khi trời đã mát. Chỉ đổi lại giờ đóng mở cửa đã có thể làm nhà dịu đi rõ rệt. Một nhiệt kế đặt trong nhà và một cái đặt ở chỗ râm ngoài nhà là đủ để biết lúc nào nên đóng, lúc nào nên mở.

Bài này dành cho gia đình muốn bớt phụ thuộc điều hoà vì tiền điện, vì sức khoẻ hay đơn giản vì nhà chưa có máy. Chuyện bố trí cửa để gió lùa xuyên nhà, giếng trời và ô thoáng thuộc chuyên mục ánh sáng và thông gió; ở đây chỉ bàn cách vận hành căn nhà hiện có.

Cơ thể thấy mát nhờ những gì

Nhiệt độ không khí. Là thứ ai cũng nghĩ tới đầu tiên, và là thứ điều hoà tác động trực tiếp. Nhưng đó chỉ là một trong bốn yếu tố.

Bức xạ từ các bề mặt xung quanh. Trần, tường, kính bị nắng nung nóng toả nhiệt vào người dù không khí trong phòng không quá nóng. Ngồi cạnh một bức tường nóng hay dưới một trần nóng, bạn thấy hầm hập dù nhiệt kế chỉ con số vừa phải. Đây là lý do che nắng cho bề mặt quan trọng không kém làm mát không khí.

Gió trên da. Không khí chuyển động mang hơi nóng và mồ hôi bay hơi khỏi da, làm cơ thể thấy mát hơn ở cùng một nhiệt độ. Quạt tận dụng đúng điều này.

Độ ẩm. Khi không khí ẩm, mồ hôi bay hơi chậm, cơ thể thải nhiệt kém hơn và thấy oi bức. Những ngày nóng ẩm trước cơn mưa là ngày khó chịu nhất dù nhiệt độ không cao bằng ngày nắng khô.

Ý nghĩa thực tế. Muốn mát mà không có điều hoà, hãy tác động vào ba yếu tố còn lại: giữ cho các bề mặt quanh mình không bị nung nóng, tạo gió trên da, và tránh đưa thêm hơi ẩm vào nhà vào những giờ nóng, ví dụ phơi đồ ướt trong phòng ngủ hay nấu nồi nước lớn mở vung.

Giờ đóng mở cửa: việc không tốn đồng nào nhưng hiệu quả nhất

Nguyên tắc chỉ có một câu: ngoài trời nóng hơn trong nhà thì đóng, ngoài trời mát hơn thì mở. Trong ngày hè điển hình ở nhiều vùng của nước ta, không khí ngoài trời mát nhất vào khoảng gần sáng và nóng nhất vào đầu giờ chiều. Nhà có tường, mái đủ dày sẽ giữ được cái mát của đêm qua một thời gian nếu đóng cửa trước khi ngoài trời nóng lên.

Cách làm đơn giản nhất là đặt một nhiệt kế trong phòng và một nhiệt kế ở chỗ râm, thoáng ngoài nhà, ví dụ ban công phía bóng râm. Khi nhiệt độ ngoài vượt nhiệt độ trong, đóng cửa sổ, kéo rèm, khép cửa ra vào. Khi chiều tối nhiệt độ ngoài xuống thấp hơn trong nhà, mở cửa, mở càng nhiều phía càng tốt để gió đi xuyên qua. Ban đêm để cửa sổ có lưới mở nếu an toàn, giúp tường và sàn thải bớt nhiệt đã tích ban ngày.

Với nhà phố đông đúc, chuyện mở cửa ban đêm còn liên quan an ninh, bụi, tiếng ồn và muỗi. Lưới chống muỗi, song cửa và cửa sổ có khoá ở vị trí mở hé giúp giải quyết phần lớn. Nếu chỉ mở được một vài cửa, ưu tiên cửa ở tầng trên và cửa ở phía đón gió, kết hợp quạt thổi không khí nóng ra ngoài.

Thói quen này cần vài ngày để thành nếp, nhất là với người lớn tuổi quen mở cửa cả ngày cho thoáng. Giải thích đơn giản bằng hai cái nhiệt kế đặt cạnh nhau thường thuyết phục hơn mọi lời khuyên.

Quạt: làm mát người, không làm mát phòng

Quạt không hạ nhiệt độ phòng. Động cơ quạt còn toả ra một ít nhiệt. Quạt chỉ tạo gió trên da để người thấy mát. Vì vậy quạt chạy trong phòng không người là lãng phí điện; ra khỏi phòng thì tắt.

Hướng quạt vào người, ở khoảng cách vừa phải. Gió nhẹ, đều, thổi vào thân người hiệu quả hơn gió mạnh thổi thẳng vào mặt. Người già và trẻ nhỏ không nên để quạt thổi sát, thổi thẳng suốt đêm; dùng chế độ đảo hoặc hướng quạt lệch đi.

Quạt dùng để đẩy khí nóng ra ngoài. Vào buổi tối, đặt quạt ở cửa sổ hướng thổi ra ngoài, mở một cửa ở phía đối diện hoặc ở tầng dưới, không khí mát sẽ được kéo vào thay chỗ. Cách này giúp nhà thải nhiệt nhanh hơn để mở cửa thụ động. Quạt hút ở tầng trên cùng, khe tum thang cũng giúp đẩy khí nóng tích dưới trần ra.

Quạt trần và quạt đứng. Quạt trần tạo gió rộng khắp phòng, hợp phòng khách, phòng ngủ có trần đủ cao. Quạt đứng, quạt bàn linh hoạt, mang theo người. Với phòng trần thấp, quạt trần phải đảm bảo khoảng cách an toàn với đầu người, nhất là khi giơ tay.

Quạt kèm hơi nước. Các loại quạt phun sương, quạt có hộp đựng nước làm mát không khí nhờ nước bay hơi. Hiệu quả rõ khi trời nóng khô, kém đi khi trời nóng ẩm, và làm tăng độ ẩm trong phòng kín. Không nên để chạy liên tục trong phòng đóng kín vào ngày oi.

Che nắng: chặn trước khi nắng vào nhà

Cửa kính để nắng chiếu thẳng vào là cách nhanh nhất làm phòng nóng lên. Nắng đi qua kính, làm nóng sàn và đồ đạc, nhiệt đó ở lại trong phòng. Che phía ngoài kính hiệu quả hơn che phía trong, vì chặn được nắng trước khi nó vào nhà: mành tre, mành trúc, mái hắt, lam, tấm lưới che nắng căng ở ban công, chậu cây lớn trên lô gia.

Nếu chỉ che được phía trong, chọn rèm có mặt hướng ra kính sáng màu, kéo kín trước khi nắng chiếu tới, không phải đợi phòng nóng rồi mới kéo. Rèm dày, kín mép làm việc tốt hơn rèm mỏng. Cách chọn loại rèm, chất liệu, cách treo cho từng phòng có ở các chuyên mục nội thất và trang trí; điều cần nhớ ở đây là thời điểm kéo rèm quan trọng không kém loại rèm.

Một mẹo đơn giản: theo vệt nắng trong nhà vào vài ngày nắng gắt, ghi lại giờ nắng vào từng phòng. Kéo rèm, hạ mành trước giờ đó khoảng nửa tiếng. Với cửa hướng nắng chiều, việc này thường rơi vào khoảng đầu giờ chiều.

Mặt sân, lối đi bằng bê tông, gạch sẫm màu ngay trước cửa sổ cũng hắt nắng và toả nhiệt vào nhà. Một vài chậu cây, một tấm che nắng phía trên sân, hay đơn giản là để sân thoáng không chất đồ nóng giúp không khí vào nhà mát hơn.

Giảm nhiệt sinh ra trong nhà vào giờ nóng

Trong giờ nóng nhất, mọi thứ toả nhiệt trong nhà đều cộng thêm vào cái nóng từ ngoài. Một số điều chỉnh nhỏ:

• Nấu ăn vào giờ mát hơn hoặc gom việc nấu vào một lần, bật hút mùi hay mở cửa sổ bếp khi nấu để đẩy hơi nóng ra ngoài.
• Tắt nồi cơm điện chế độ giữ ấm khi không cần, rút phích các thiết bị không dùng.
• Thay đèn cũ toả nhiệt bằng đèn LED, và ban ngày tắt bớt đèn ở phòng đủ sáng.
• Để tủ lạnh có khoảng trống phía sau và hai bên cho nhiệt thoát; tủ nhét trong hốc kín vừa tốn điện vừa làm góc bếp nóng.
• Phơi đồ ở ngoài hoặc ở chỗ thoáng, tránh phơi trong phòng ngủ đóng kín làm phòng ẩm, oi.
• Là ủi, sấy tóc, dùng lò nướng vào sáng sớm hoặc tối muộn.
• Máy tính, màn hình, bộ phát mạng trong phòng ngủ nhỏ: tắt khi không dùng, đặt ở chỗ thoáng.

Mỗi việc chỉ giảm một ít, nhưng gộp lại trong một căn hộ nhỏ, khác biệt cảm nhận được, nhất là vào buổi chiều tối khi cả nhà ở nhà.

Lịch một ngày hè mẫu

Lịch dưới đây là ví dụ giả định cho một nhà phố hai ba tầng trong ngày nắng gắt, chỉnh theo nhiệt kế và thói quen của nhà bạn.

Sau một tuần làm theo, so nhiệt độ phòng ngủ lúc đi ngủ với tuần trước. Nhiều gia đình thấy khác biệt đủ để giảm số giờ bật điều hoà, hoặc chỉ bật vào vài đêm nóng nhất.

Khi nào điều hoà thật sự cần, và dùng sao cho vừa

Bớt phụ thuộc điều hoà không có nghĩa là không bao giờ dùng. Trong những đợt nắng nóng gay gắt kéo dài, với người cao tuổi, trẻ nhỏ, người có bệnh tim mạch, hô hấp hay bệnh mạn tính khác, một phòng mát là cần thiết cho sức khoẻ. Các dấu hiệu như mệt lả, chóng mặt, buồn nôn, da nóng khô, lú lẫn khi trời nóng cần được chú ý và gọi nhân viên y tế nếu nghiêm trọng.

Khi dùng, có thể kết hợp các thói quen ở trên để máy chạy nhẹ: che nắng trước, đóng kín phòng, đặt nhiệt độ vừa phải chứ không quá lạnh, dùng thêm quạt để không khí mát lan đều và người thấy mát ở mức nhiệt cao hơn. Dời cục nóng ra chỗ thoáng, vệ sinh lưới lọc định kỳ để máy làm việc hiệu quả.

Một cách dùng hợp lý cho nhiều nhà là chỉ làm mát một phòng ngủ chung vào ban đêm cho những người cần, phần còn lại của ngôi nhà vận hành bằng giờ đóng mở cửa, quạt và che nắng. Cách này vừa bảo vệ được người yếu, vừa không để cả ngôi nhà phụ thuộc vào máy.

Câu hỏi thường gặp

Đặt chậu nước đá trước quạt có làm mát phòng không?

Một chậu đá trước quạt tạo luồng gió mát cục bộ trong thời gian ngắn, dễ chịu khi ngồi ngay trước quạt. Nó không làm cả phòng mát, và khi đá tan, hơi ẩm tăng lên. Có thể dùng như mẹo tạm thời, không phải giải pháp cho cả nhà.

Có nên ngủ bật quạt thổi thẳng cả đêm?

Với người khoẻ, quạt thổi nhẹ không gây hại; nhiều người chỉ thấy khô họng, khô mắt nếu thổi sát. Người già và trẻ nhỏ nên để quạt đảo, hướng lệch khỏi mặt, tốc độ thấp. Nếu có bệnh hô hấp hay cảm giác khó chịu, hỏi ý kiến bác sĩ.

Ban đêm mở cửa có sợ bụi và muỗi không?

Có. Lưới chống muỗi cho cửa sổ là món đáng đầu tư nhất nếu muốn thông thoáng ban đêm. Với bụi, mở cửa ở phía ít xe cộ hơn, lau bậu cửa thường xuyên. Nếu ngoài trời ô nhiễm nặng vào hôm đó, ưu tiên giữ cửa đóng.

Nhà căn hộ chỉ có một mặt thoáng thì làm theo thế nào?

Căn hộ một mặt thoáng khó tạo gió xuyên. Khi đó quạt đặt ở cửa thổi khí nóng ra, cửa ra vào hành lang mở hé có khoá chặn nếu an toàn, và đặc biệt chú trọng che nắng phía ngoài lô gia. Thông gió cho căn hộ có chuyên mục riêng để tìm hiểu kỹ hơn.

Trồng cây trong nhà có làm nhà mát hơn không?

Vài chậu cây trong phòng không làm thay đổi nhiệt độ đáng kể; cây có ích hơn khi đặt ngoài cửa sổ, trên lô gia, ban công để che nắng trước khi vào nhà. Cây trong nhà tưới nhiều còn làm tăng độ ẩm phòng kín.

Dùng quạt có tốn điện hơn điều hoà không?

Thông thường một chiếc quạt tiêu thụ ít điện hơn nhiều so với một máy điều hoà. Khác biệt cụ thể tuỳ công suất từng thiết bị ghi trên nhãn. Kết hợp quạt với điều hoà đặt nhiệt độ cao hơn một chút cũng là cách giảm điện mà vẫn mát.