Câu trả lời ngắn: việc chỉ đụng bề mặt như sơn, lát lại, thay thiết bị thì một đội thợ có tay nghề là đủ. Việc đổi bố cục như dời nhà vệ sinh, mở giếng trời, chia lại phòng, làm lại mặt tiền thì nên có kiến trúc sư hoặc người thiết kế. Việc đụng kết cấu như đục tường chịu lực, cắt sàn, thay dầm, thêm tầng, đổi mái thì bắt buộc phải có kỹ sư kết cấu tính toán.
Ba vai này không thay thế nhau. Kiến trúc sư lo không gian sống ra sao; kỹ sư kết cấu lo nhà đứng vững ra sao; đội thợ lo làm cho ra sản phẩm. Một đội thợ giỏi có thể có kinh nghiệm cả hai mảng kia, nhưng kinh nghiệm không thay được tính toán khi việc đụng tới phần chịu lực.
Bài này giúp chủ nhà xác định việc của mình đang ở mức nào, từng vai làm gì và không làm gì, cách phối hợp khi có cả ba, và những dấu hiệu cho thấy đang thiếu một vai. Việc tìm và chọn thợ cho sửa chữa nhỏ có bài riêng ở trang về tân trang nhà; ở đây bàn chuyện phân vai cho một lần làm lại nhà có quy mô.
Ba mức việc và người cần có
Một cách xếp đơn giản theo mức độ can thiệp vào ngôi nhà:
| Mức việc | Ví dụ | Người cần có | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bề mặt | Sơn lại, lát đè, thay thiết bị vệ sinh cùng vị trí, thay đèn, làm trần nhẹ | Đội thợ có tay nghề | Chủ nhà tự chốt mẫu, tự kiểm |
| Bố cục, hệ thống | Dời bếp, dời nhà vệ sinh, thay toàn bộ điện nước, mở cửa sổ mới, làm lại mặt tiền | Kiến trúc sư hoặc người thiết kế, cùng đội thợ; kỹ sư điện nước nếu hệ lớn | Có bản vẽ trước khi đục |
| Kết cấu | Đục tường chịu lực, cắt sàn làm giếng trời hay cầu thang, thay dầm, thêm tầng, đổi mái | Kỹ sư kết cấu bắt buộc, kiến trúc sư, đội thợ có kinh nghiệm kết cấu | Thường liên quan thủ tục, phải hỏi cơ quan quản lý xây dựng |
Bảng này cũng giúp tránh chiều ngược lại: thuê đủ ba vai cho một việc chỉ thay gạch và sơn lại là thừa. Chi phí thiết kế và giám sát nên tương xứng với mức rủi ro của việc; rủi ro thấp thì một đội thợ tốt và một chủ nhà chịu khó kiểm tra là đủ.
Một lần sửa nhà thường có việc ở cả ba mức. Mức cao nhất trong danh sách quyết định cần những ai. Có một việc kết cấu nhỏ, chẳng hạn mở một lỗ sàn để làm giếng trời, là đã cần kỹ sư cho riêng việc đó, dù phần còn lại chỉ là sơn lát.
Kiến trúc sư làm gì và không làm gì
Làm: hiểu cách gia đình sống. Một kiến trúc sư tốt bắt đầu bằng câu hỏi về nếp sống: ai dậy sớm, ai làm việc ở nhà, bố mẹ có về ở cùng không, nấu ăn nhiều hay ít. Từ đó mới ra bố cục.
Làm: tổ chức không gian, ánh sáng, gió. Vị trí cầu thang, giếng trời, cửa sổ, cách chia phòng, đường đi trong nhà, tỷ lệ mặt tiền. Đây là phần khó đảo ngược nhất và là nơi kiến trúc sư mang lại giá trị lớn nhất.
Làm: hồ sơ để thợ thi công đúng. Mặt bằng, mặt đứng, mặt cắt, chi tiết những chỗ khó, bảng vật liệu. Không có hồ sơ, đội thợ phải đoán và mỗi người đoán một kiểu.
Không làm thay: tính toán kết cấu. Kiến trúc sư đề xuất mở lỗ sàn, nhưng lỗ đó có làm được không, gia cố thế nào là việc của kỹ sư kết cấu. Một số văn phòng có cả hai, nhưng hai việc vẫn là hai phần riêng.
Không tự động: giám sát hằng ngày. Thiết kế xong không có nghĩa là kiến trúc sư có mặt ở công trình. Có đi kiểm tra hay không, bao nhiêu buổi, ở mốc nào phải thoả thuận rõ từ đầu.
Kỹ sư kết cấu: khi nào bắt buộc và họ trả lời câu hỏi gì
Kỹ sư kết cấu trả lời câu hỏi: sau khi thay đổi, ngôi nhà có còn chịu được tải trọng một cách an toàn không. Tải trọng gồm trọng lượng của chính ngôi nhà, của người và đồ đạc, của bể nước trên mái, của gió. Mỗi lần bỏ một bức tường, cắt một mảng sàn, thêm một tầng là thay đổi cách tải trọng truyền xuống móng.
Những trường hợp nên coi là bắt buộc có kỹ sư: đục bỏ hoặc mở lỗ lớn trên tường mà không chắc tường có chịu lực hay không; cắt sàn để làm cầu thang mới, giếng trời, lỗ thông tầng; thay hoặc nâng dầm, cột; thêm tầng, thêm tum, đặt bể nước lớn mới trên mái; nhà có dấu hiệu lún, nứt xiên, nghiêng; nhà cũ đã qua nhiều lần cơi nới mà không còn hồ sơ. Với nhà ống xây sát nhau, kỹ sư còn cần xem ảnh hưởng tới nhà bên khi đục phá.
Sản phẩm của kỹ sư thường là đánh giá hiện trạng, phương án gia cố, bản vẽ kết cấu và chỉ dẫn thi công những chỗ quan trọng. Chủ nhà nên yêu cầu bản vẽ hoặc văn bản cho những việc này, không chỉ là lời dặn miệng ở công trình, vì đó là cơ sở để kiểm tra đội thợ và là hồ sơ ngôi nhà sau này.
Câu “đội này làm nhiều nhà như vậy rồi, không cần kỹ sư” là câu nên nghe với sự cẩn trọng. Kinh nghiệm của đội thợ là tài sản quý, nhưng mỗi ngôi nhà cũ có lịch sử khác nhau, và cái giá của một lần đoán sai trong kết cấu không chỉ là tiền.
Đội thợ: phần việc và cách làm việc cho trơn tru
Đội thợ là người trực tiếp biến bản vẽ thành ngôi nhà. Để quan hệ suôn sẻ, chủ nhà nên rõ ràng mấy điểm:
- Ai là người đứng đầu đội, người chịu trách nhiệm chung và người chủ nhà trao đổi hằng ngày.
- Đội tự làm những phần nào, thuê thêm ai cho phần nào, chẳng hạn điện, nước, chống thấm, nhôm kính thường là các tổ riêng.
- Đội làm theo bản vẽ nào, phiên bản nào; mọi thay đổi so với bản vẽ phải được chủ nhà đồng ý trước, ghi lại.
- Ai mua vật tư, ai chịu hao hụt, ai nhận hàng và kiểm số lượng.
- Đội có kinh nghiệm loại việc này chưa, đặc biệt là việc kết cấu, việc ở nhà sát vách, việc trên cao.
- An toàn lao động và trách nhiệm khi có sự cố với người làm và với nhà bên cạnh.
Đội thợ giỏi thường đặt câu hỏi ngược lại cho chủ nhà khi bản vẽ chưa rõ. Một đội không bao giờ hỏi gì, việc gì cũng “được, để đó em lo” có khi là đội đang tự quyết thay chủ nhà.
Phối hợp ba vai: ai nói chuyện với ai
Khi có đủ ba vai, rủi ro lớn nhất là mỗi bên nghĩ bên kia đã lo. Kiến trúc sư nghĩ kỹ sư đã kiểm lỗ sàn, kỹ sư nghĩ đội thợ sẽ gọi khi thấy khác bản vẽ, đội thợ nghĩ chủ nhà đã chốt với kiến trúc sư. Để tránh, nên chốt từ đầu một người điều phối: có thể là kiến trúc sư nếu họ nhận cả phần theo dõi thi công, có thể là chủ nhà nếu chủ nhà có thời gian và nắm việc, hoặc một người giám sát được thuê riêng.
Có mấy mốc nên có mặt đủ các bên liên quan: khi khảo sát hiện trạng, khi duyệt phương án, khi đục phá xong và lộ ra hiện trạng thật của kết cấu, trước khi đổ bê tông hay lấp những phần quan trọng, trước khi trát che đường điện nước. Những mốc này là lúc phát hiện sai lệch còn rẻ để sửa.
Thông tin nên đi bằng văn bản hoặc tin nhắn có lưu lại, kèm ảnh, thay vì chỉ nói miệng ở công trình. Không phải vì nghi ngờ nhau, mà vì sau vài tháng không ai nhớ chính xác ai đã đồng ý điều gì. Một nhóm trao đổi chung có cả chủ nhà, người thiết kế, người đứng đầu đội thợ là cách đơn giản và hiệu quả.
Dấu hiệu đang thiếu một vai
Đội thợ hỏi “đục chỗ này được không” và không ai trả lời được bằng tính toán. Đó là lúc cần kỹ sư, dù chỉ để xem riêng một vị trí.
Cả nhà tranh luận mãi về bố cục, mỗi người một bản phác. Một kiến trúc sư hoặc người thiết kế giúp đưa các mong muốn về một phương án chung có lý lẽ, thay vì chọn theo ai nói to hơn.
Bản vẽ đẹp nhưng không ai ở công trình đọc theo. Thiếu người theo dõi thi công; bản vẽ chỉ có giá trị khi có người đối chiếu hiện trường với nó.
Mỗi tuần lại có một thay đổi nhỏ “cho tiện”. Thiếu người điều phối giữ tổng thể; nhiều thay đổi nhỏ cộng lại thành một ngôi nhà khác hẳn bản vẽ.
Không ai giữ ảnh và biên bản các mốc. Thiếu người lo hồ sơ; khi có sự cố sau này sẽ không có gì để đối chiếu. Phần này chủ nhà tự làm được.
Đội thợ phải tự nghĩ cách xử lý những chỗ giao nhau. Chỗ cầu thang gặp sàn, chỗ mái mới gặp tường cũ, chỗ cửa mới gặp lớp chống thấm: nếu bản vẽ không có chi tiết, người thiết kế chưa làm hết phần của mình.
Chủ nhà tự đứng ra quản lý: làm được tới đâu
Nhiều gia đình chọn tự quản lý việc sửa nhà, thuê thiết kế và kỹ sư cho phần cần chuyên môn, còn lại tự làm việc với từng đội thợ. Cách này tiết kiệm và giúp chủ nhà nắm chắc ngôi nhà của mình, nhưng đòi hỏi thời gian có mặt thật sự: ít nhất ở các mốc quan trọng, và lý tưởng là ghé công trình mỗi ngày một lần ngắn.
Chủ nhà tự quản lý tốt khi làm được mấy việc: giữ bản vẽ đã chốt và đối chiếu với hiện trường; chụp ảnh mỗi ngày, nhất là những gì sắp bị lấp; ghi lại mọi thay đổi và ai đã đồng ý; sắp xếp thứ tự các đội để đội sau không phá việc đội trước; kiểm số lượng vật tư khi nhận. Những việc này không cần kiến thức chuyên sâu, cần sự đều đặn.
Chủ nhà không nên tự đảm nhận những việc cần chuyên môn: quyết định về kết cấu, đánh giá chất lượng mối hàn, cốt thép, đo kiểm hệ thống điện. Khi gặp tình huống mà mình không phán đoán được, dừng lại hỏi người có chuyên môn là cách tiết kiệm nhất, dù đội thợ có sốt ruột. Một buổi chờ trả lời rẻ hơn rất nhiều so với một lần làm sai phải phá.
Nếu công việc và thời gian của gia đình không cho phép có mặt thường xuyên, thuê một người giám sát độc lập, không thuộc đội thi công, cho các mốc quan trọng là lựa chọn đáng cân nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Thuê kiến trúc sư chỉ để tư vấn vài buổi có được không?
Được, và với sửa nhà quy mô vừa thì đây là cách tiết kiệm. Kiến trúc sư xem hiện trạng, góp ý bố cục, phác phương án cho những vị trí khó đảo ngược; phần thi công bề mặt chủ nhà tự quản lý với đội thợ. Nên thoả thuận rõ số buổi và sản phẩm nhận được.
Đội thợ trọn gói có thiết kế đi kèm thì có cần thuê kiến trúc sư riêng không?
Tuỳ mức việc. Thiết kế đi kèm thường đủ cho việc bề mặt và bố cục đơn giản. Khi có thay đổi kết cấu, cần chắc có kỹ sư kết cấu thật sự tính toán và ký tên trên bản vẽ, dù họ thuộc đội hay được thuê riêng.
Làm sao biết một bức tường có chịu lực không?
Chủ nhà không nên tự kết luận. Một số dấu hiệu gợi ý như tường dày, nằm thẳng hàng giữa các tầng, có dầm gác lên, nhưng nhà cũ cơi nới thường không theo quy luật. Kỹ sư kết cấu xem hiện trạng, có khi phải đục thăm dò một điểm, mới trả lời chắc được.
Có nên để kiến trúc sư giám sát thay chủ nhà không?
Có thể, nếu thoả thuận rõ phạm vi: kiểm ở những mốc nào, mỗi tuần mấy buổi, có quyền dừng việc khi sai không. Dù có người giám sát, chủ nhà vẫn nên có mặt ở các mốc quan trọng như trước khi trát che điện nước và trước khi đổ bê tông.
Nhà chung cư sửa bên trong có cần kỹ sư không?
Thường không, nếu không đụng tường, cột, dầm, sàn và hệ thống chung. Căn hộ không được tự ý đục kết cấu hay đổi đường ống chung; mọi việc lớn phải đăng ký với ban quản lý và làm theo nội quy toà nhà, có nơi yêu cầu bản vẽ.
Nếu kỹ sư và đội thợ bất đồng thì nghe ai?
Với việc kết cấu, ý kiến bằng tính toán của kỹ sư là cơ sở. Nếu đội thợ có lý lẽ khác, đề nghị họ trình bày để kỹ sư xem lại, thay vì tự làm theo cách của mình. Mọi thay đổi so với bản vẽ kết cấu phải được kỹ sư đồng ý bằng văn bản.