Bức tường hứng nắng chiều nóng hơn các bức tường khác vì nắng chiều đến khi mặt trời đã thấp, chiếu gần vuông góc vào mặt tường, đúng lúc không khí ngoài trời nóng nhất trong ngày; tường gạch hấp thụ nhiệt suốt mấy tiếng rồi nhả vào phòng tới tối. Cách hiệu quả nhất là tạo bóng cho bức tường trước khi nắng chạm vào nó, bằng cây, bằng lam che, rồi mới tới lớp sơn màu sáng phản xạ bớt phần nắng còn lại.
Ba cách này không loại trừ nhau. Cây cho bóng mát mềm và làm mát không khí quanh nhà nhưng cần đất, cần thời gian lớn. Lam che làm được ngay, điều chỉnh được góc, nhưng là một phần của mặt tiền nên liên quan thẩm mỹ, gió bão và quy định xây dựng. Sơn phản xạ rẻ và nhanh nhất nhưng giảm tác dụng khi bụi bám.
Bài viết chỉ bàn chuyện góc nắng và nhiệt, không bàn chuyện hướng nhà tốt xấu theo quan niệm nào khác. Mục đích là để bạn hiểu vì sao bức tường đó nóng, phương án nào hợp với kiểu nhà của mình và những câu nên hỏi trước khi làm.
Vì sao nắng chiều khó chịu hơn nắng sáng
Buổi sáng, mặt trời mọc từ phía đông, nắng chiếu vào bức tường phía đông khi không khí còn mát từ đêm. Tường nóng lên nhưng không khí xung quanh chưa nóng, và tới trưa mặt trời lên cao, nắng không còn chiếu vào tường đó nữa. Phần nhiệt tích được có thời gian toả bớt ra trước khi tối.
Buổi chiều thì ngược lại. Mặt trời ngả dần về phía tây, chiếu vào bức tường phía tây từ khoảng giữa chiều tới lúc lặn. Lúc đó không khí đã nóng sau cả buổi trưa, mặt trời thấp nên nắng đập gần như thẳng vào mặt tường và lọt sâu vào qua cửa sổ. Ba yếu tố cộng dồn: không khí nóng nhất, nắng chiếu vuông góc nhất, và thời điểm nắng tắt cũng là lúc bức tường bắt đầu nhả nhiệt vào phòng đúng giờ cả nhà sinh hoạt buổi tối.
Với nhà ống, nhà phố có mặt tiền quay về phía tây, bức tường hứng nắng chiều lại chính là mặt tiền, gồm cả cửa đi, cửa sổ và ban công. Với nhà đầu hồi hay nhà có một mặt tường bên lộ ra, bức tường hồi này có thể rộng cả chục mét vuông mỗi tầng, không có cửa nào để che, và gần như nóng suốt buổi chiều.
Góc nắng cũng thay đổi theo mùa. Vào những tháng hè, mặt trời buổi chiều lệch về phía tây bắc; vào mùa đông lệch về phía tây nam. Vì vậy một bức tường có thể bị nắng chiều vào mùa này mà không bị vào mùa khác. Quan sát vệt nắng trong vài tuần nắng gắt nhất là cách chắc chắn để biết tường nhà mình chịu nắng tới mức nào.
Nguyên tắc chung: chặn bên ngoài luôn tốt hơn bên trong
Nhiệt đã vào tường thì khó lấy ra. Một khi nắng đã làm tường nóng, nhiệt sẽ đi vào phòng bất kể bạn làm gì phía trong. Rèm, giấy dán, tấm ốp bên trong chỉ làm chậm hoặc giảm bức xạ từ mặt tường, không chặn được nguồn. Vì vậy thứ tự ưu tiên là che bóng bên ngoài, rồi phản xạ bề mặt, cuối cùng mới tới xử lý phía trong.
Bóng phải rơi lên tường, không chỉ trên cửa sổ. Che kín cửa sổ mà để cả mảng tường gạch xung quanh phơi nắng thì phòng vẫn nóng về tối. Hãy nhìn diện tích phơi nắng của cả bức tường, không chỉ phần kính.
Để khe hở giữa lớp che và tường. Lam, giàn, mành tre ngoài cửa sổ nên đặt cách mặt tường một khoảng để không khí lưu thông, mang nhiệt của chính lớp che đi. Lớp che dán sát tường sẽ nóng lên và truyền nhiệt vào tường.
Nắng chiều thấp nên che theo chiều đứng hiệu quả hơn. Mái hắt, ô văng ngang che tốt nắng trưa từ trên cao xuống, nhưng nắng chiều chiếu gần ngang nên lọt dưới mái hắt dễ dàng. Với bức tường hứng nắng chiều, lớp che theo chiều đứng hoặc xiên, đặt phía trước mặt tường, thường hiệu quả hơn mái hắt ngang.
Cây xanh: bóng mát mềm nhưng cần đất và thời gian
Một hàng cây thân gỗ trồng ở phía nắng chiều, cách nhà một khoảng, là cách che nắng tự nhiên tốt nhất nếu nhà có đất trước hoặc đất bên hông. Tán cây không chỉ cho bóng mà lá còn thoát hơi nước, làm lớp không khí quanh nhà mát hơn mặt sân bê tông trơ trụi. Nếu chọn loại cây rụng lá vào mùa lạnh, nhà vẫn nhận được nắng ấm mùa đông.
Cây cần thời gian. Trồng từ cây nhỏ có thể mất vài năm mới cho bóng đủ che một tầng nhà. Rễ cây lớn trồng quá sát nhà có thể ảnh hưởng tới móng, đường ống, bể ngầm; lá rụng làm nghẹt máng xối. Nên hỏi người làm vườn hoặc kỹ sư về khoảng cách trồng an toàn với loại cây định chọn, và để ý dây điện phía trên.
Với nhà ống không có đất trước, có thể dùng giàn leo trên khung đặt cách tường, ví dụ khung lưới thép trước ban công hay trước bức tường hồi, cho cây leo phủ kín vào mùa nắng. Khác với dây leo bám thẳng vào tường, giàn cách tường giữ được khe không khí và không làm tường ẩm, không để rễ bám vào vết nứt.
Dây leo bám trực tiếp lên tường có che nắng nhưng giữ ẩm cho mặt tường, rễ bám chui vào khe vữa và vết nứt, khi gỡ ra để lại vết bẩn khó làm sạch. Nếu tường đã có dấu hiệu thấm, không nên để cây bám thẳng. Chọn loại cây cụ thể cho ban công và sân thì có chuyên mục khác; ở đây chỉ nhắc nguyên lý.
Lam che nắng: chọn kiểu theo góc nắng
Lam là các thanh hoặc tấm đặt song song phía trước tường hay cửa, để chặn nắng mà vẫn cho gió và một phần ánh sáng đi qua. Với nắng chiều thấp, lam đứng (các thanh dựng thẳng đứng) hoặc lam xiên có góc nghiêng chặn được nắng chiếu xiên từ phía tây; lam ngang chỉ hiệu quả khi các thanh đặt dày và hơi chúc xuống. Một số nhà dùng tấm kim loại hoặc tấm xi măng đục lỗ, gạch hoa gió xây thành lớp vỏ thứ hai trước mặt tiền.
Lam xoay được cho phép điều chỉnh: mở ra khi không có nắng để lấy sáng và gió, xoay chéo khi nắng chiều đến. Lam cố định đơn giản, ít hỏng hơn, nhưng phải tính góc kỹ ngay từ đầu để không che mất tầm nhìn và ánh sáng vào các giờ khác.
Vì lam là một phần của mặt tiền, chọn lam liên quan tới thẩm mỹ, độ bền với nắng mưa và gió bão. Lam lắp ở mặt tiền nhà phố phải chắc chắn, liên kết vào kết cấu, không để rơi xuống đường. Khoảng vươn ra ngoài của lam, ban công, mái che cũng thuộc diện quy định xây dựng; hãy hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương và các văn bản hiện hành trước khi làm.
Lam cũng cần vệ sinh. Lam dày, nhiều khe là chỗ bụi, mạng nhện và chim làm tổ. Nghĩ trước cách lau chùi, tiếp cận từ ban công hay cửa sổ, đỡ phải thuê giàn giáo mỗi lần làm sạch.
Sơn phản xạ và màu sáng: rẻ nhất, nhanh nhất, nhưng có giới hạn
Mặt tường sẫm màu hấp thụ nhiều nắng hơn mặt tường sáng màu. Sơn lại bức tường hứng nắng chiều bằng màu sáng, hoặc dùng loại sơn ngoại thất có khả năng phản xạ nhiệt, giúp bề mặt tường nóng ít hơn, nhiệt truyền vào trong cũng ít hơn. Đây là việc có thể làm trong vài ngày, không đổi kết cấu, không ảnh hưởng tới việc dùng phòng.
Giới hạn thứ nhất là bụi và rêu. Ở đô thị nhiều bụi, sau một hai mùa mưa nắng, lớp sơn sáng ngả màu và phản xạ kém đi. Hiệu quả còn lại phụ thuộc vào việc làm sạch tường định kỳ. Giới hạn thứ hai là độ chói: tường rất sáng phản chiếu nắng sang nhà đối diện hoặc vào chính sân nhà mình, gây chói mắt. Màu sáng dịu thường dễ chịu hơn màu trắng bóng.
Giới hạn thứ ba là sơn chỉ giảm chứ không chặn hẳn. Một bức tường sơn sáng vẫn nóng lên dưới nắng chiều, chỉ là ít hơn. Với bức tường rộng, nắng gắt, sơn phản xạ nên đi kèm một lớp che bóng để thấy rõ khác biệt.
Chuyện chọn sơn, chuẩn bị bề mặt, thuê thợ sơn lại nhà thuộc phần sửa sang khác; nếu bức tường đang bong tróc, ẩm hoặc nứt, xử lý những vấn đề đó trước khi sơn, nếu không lớp sơn mới sẽ hỏng nhanh.
Chọn theo kiểu nhà
Bảng gợi ý phương án ưu tiên cho một vài kiểu nhà thường gặp. Thực tế có thể kết hợp nhiều cách cho cùng một bức tường.
| Kiểu nhà | Phương án nên xem trước | Vì sao | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nhà có sân hoặc đất trống phía nắng chiều | Trồng cây thân gỗ, kèm sơn sáng trong lúc chờ cây lớn | Bóng mát tự nhiên, làm mát không khí quanh nhà | Khoảng cách rễ với móng, dây điện phía trên |
| Nhà ống mặt tiền hứng nắng chiều | Lớp lam đứng hoặc lớp vỏ đục lỗ trước mặt tiền, giàn cây trước ban công | Che được cả tường lẫn cửa, giữ gió | Quy định mặt tiền, gió bão, vệ sinh |
| Nhà có tường hồi lộ ra phía tây | Sơn sáng phản xạ, giàn leo trên khung cách tường | Tường lớn, không có cửa để che | Chống thấm tường hồi trước khi làm |
| Căn hộ chung cư có cửa kính hướng chiều | Mành, rèm phía ngoài lô gia nếu được phép, cây chậu trên lô gia | Không được sửa mặt ngoài toà nhà | Hỏi ban quản lý về quy định mặt ngoài |
Dù chọn cách nào, theo dõi một mùa nắng sau khi làm: sờ tường vào cuối chiều, đo nhiệt độ phòng buổi tối, so với ghi chép trước đó để biết phương án đã giảm được bao nhiêu.
Phía trong nhà: làm gì trong lúc chưa che được bên ngoài
Không phải nhà nào cũng làm được lam hay trồng cây ngay, nhất là nhà thuê hoặc căn hộ. Trong lúc chờ, vài việc phía trong giúp bớt nóng. Kéo rèm dày, mặt hướng ra kính sáng màu, kín mép, trước khi nắng chiều tới chứ không phải sau khi phòng đã nóng. Dời giường, bàn làm việc ra xa bức tường nóng một chút, vì càng ngồi sát tường thì bức xạ từ tường vào người càng mạnh.
Đổi công năng phòng theo mùa cũng là cách hay: phòng sau bức tường hứng nắng chiều dùng làm kho, phòng thay đồ hoặc phòng làm việc buổi sáng, còn phòng ngủ chuyển sang phía mát hơn. Buổi tối, khi ngoài trời đã dịu, mở cửa phòng đó và dùng quạt thổi ra ngoài để tường thải nhiệt nhanh hơn. Những việc này không thay được lớp che bên ngoài, nhưng giúp qua mùa nắng trong khi bạn tính phương án lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Ốp gỗ hay ốp nhựa giả gỗ bên ngoài tường có giúp chống nóng không?
Lớp ốp có khe không khí phía sau thì có tác dụng như một lớp che bóng, giảm nắng chiếu thẳng vào tường. Lớp ốp dán sát vào tường thì chủ yếu để trang trí, hiệu quả nhiệt thấp. Vật liệu ốp ngoài trời cần chịu nắng mưa, không giữ nước vào tường và được cố định chắc chắn.
Xây tường hai lớp có khe rỗng ở giữa có tốt hơn không?
Tường hai lớp có khoảng không khí ở giữa làm chậm nhiệt đi vào phòng, là giải pháp hay khi xây mới hoặc xây lại bức tường. Với nhà đang ở, thêm một lớp tường là việc lớn, tốn diện tích và cần người tính kết cấu, nên thường chỉ cân nhắc khi cải tạo lớn.
Dán phim cách nhiệt lên cửa kính hướng chiều có đủ không?
Phim cách nhiệt giảm được một phần nhiệt qua kính, nhưng chỉ xử lý phần kính, không xử lý phần tường gạch xung quanh. Che bóng bên ngoài vẫn hiệu quả hơn vì chặn nắng trước khi chạm vào cả kính lẫn tường. Phim cũng làm phòng tối hơn, cần cân nhắc với nhu cầu lấy sáng.
Tường hứng nắng chiều có làm sơn mau hỏng không?
Có. Nắng gắt và chênh lệch nhiệt độ ngày đêm làm sơn ngoại thất bạc màu, phấn hoá và nứt chân chim nhanh hơn các mặt tường khác. Bức tường này thường cần sơn lại sớm hơn; chọn loại sơn ngoại thất chịu nắng và làm sạch tường định kỳ giúp kéo dài tuổi thọ lớp sơn.
Kê tủ sát bức tường nóng có giúp chắn nhiệt cho phòng không?
Tủ làm chậm bức xạ từ mảng tường phía sau, nhưng đồ trong tủ sẽ nóng lên và khoảng kẹt giữa tủ với tường dễ ẩm mốc vào mùa mưa. Nên để tủ cách tường một khe nhỏ cho thoáng, và coi đây là biện pháp phụ chứ không thay được việc che bên ngoài.
Nhà ở giữa dãy nhưng có nhà bên thấp hơn, tường lộ ra phải làm sao?
Phần tường của mình nhô cao hơn nhà bên thường hứng nắng và mưa trực tiếp. Có thể sơn phản xạ, làm lớp che nhẹ nếu tiếp cận được, và đặc biệt chú ý chống thấm vì mảng tường này khó sửa. Việc thi công trên phần tường giáp ranh cần thoả thuận với nhà bên.