Khi xây hoặc sửa lớn lúc còn trẻ, có một nhóm việc gần như không tốn thêm bao nhiêu nhưng nếu để sau mới làm thì rất tốn và phiền: sàn liền không gờ, cửa thông phòng rộng hơn mức tối thiểu, tường gia cố sẵn ở chỗ sau này cần tay vịn, một phòng ở tầng trệt dùng được làm phòng ngủ cùng một nhà vệ sinh đủ rộng, cầu thang thoải có tay vịn hai bên, và với nhà nhiều tầng, chừa sẵn vị trí có thể lắp thang máy. Đó là những thứ nằm trong kết cấu, sàn và tường, sửa sau đồng nghĩa với đập phá.
Ngược lại, có những thứ không cần làm sẵn vì thêm sau rất dễ: tay vịn, đèn đêm, ghế tắm, đồ hỗ trợ. Chi tiền cho chúng khi chưa cần chỉ làm nhà thêm vướng. Bí quyết nằm ở chỗ phân biệt việc khó đảo ngược với việc dễ thêm sau, và chỉ đầu tư sớm cho nhóm thứ nhất.
Nhiều người Việt mong được sống tới già trong chính ngôi nhà của mình, gần hàng xóm quen, gần con cháu. Ở nhiều nước, ý tưởng này được gọi là “già tại chỗ” (aging in place). Một ngôi nhà tính trước giúp mong muốn ấy thực hiện được mà không phải chuyển đi hay sửa lớn đúng lúc sức khoẻ đã yếu.
Vì sao nên nghĩ tới tuổi già khi đang xây nhà ở tuổi ba mươi
Phần lớn người Việt xây hoặc mua nhà lớn một lần trong đời, thường ở độ tuổi ba mươi đến bốn mươi lăm, và ở trong đó vài chục năm. Nghĩa là ngôi nhà xây hôm nay sẽ chứng kiến chủ nhà về già, cha mẹ có thể về ở cùng, con cái lớn lên rồi có cháu. Thế nhưng nhà thường được thiết kế cho đúng một thời điểm: gia đình trẻ, khoẻ mạnh, con còn nhỏ.
Lý do người ta ít nghĩ xa là vì tuổi già có vẻ còn lâu, và có tâm lý ngại nói chuyện ấy khi đang vui làm nhà mới. Nhưng hai mươi, ba mươi năm trôi qua nhanh hơn tưởng tượng, và nhu cầu thường đến đột ngột: một lần ngã, một đợt bệnh khiến người trong nhà cần sàn phẳng, cửa rộng, phòng ngủ tầng trệt ngay trong vài tuần. Lúc đó sửa nhà vừa gấp, vừa ồn bụi, vừa tốn kém hơn nhiều.
Nhu cầu cũng không chỉ đến từ tuổi già của chủ nhà. Cha mẹ hai bên về ở cùng, một người trong nhà bị tai nạn phải dùng nạng hay xe lăn vài tháng, một đứa trẻ có nhu cầu đặc biệt. Một ngôi nhà tính trước giúp gia đình ứng phó những tình huống ấy dễ dàng hơn ở bất kỳ độ tuổi nào.
Việc khó đảo ngược và việc dễ thêm sau
Bảng dưới giúp tách những việc nên làm ngay khi xây hoặc sửa lớn với những việc có thể đợi tới khi cần:
| Hạng mục | Làm sẵn khi xây | Có thể đợi tới khi cần |
|---|---|---|
| Sàn | Cốt sàn liền giữa các phòng, không gờ ở cửa nhà vệ sinh nhờ xử lý thoát nước, chống thấm tốt | Tấm lót chống trơn, đổi dép |
| Cửa | Ô cửa thông phòng và cửa nhà vệ sinh đủ rộng, chừa chỗ cạnh tay nắm | Đổi tay nắm sang dạng gạt, đổi chiều mở, thêm khoá mở được từ ngoài |
| Tường | Gia cố tường ở cạnh bồn cầu, khu tắm, dọc cầu thang và hành lang | Bắt tay vịn vào chỗ đã gia cố |
| Mặt bằng | Một phòng tầng trệt làm được phòng ngủ, cạnh nhà vệ sinh đủ rộng | Đổi công năng phòng, kê giường, sắp xếp đồ |
| Cầu thang | Bậc thoải, có chiếu nghỉ, bề rộng đủ cho tay vịn hai bên | Thêm tay vịn thứ hai, đèn bậc, đánh dấu mũi bậc |
| Nhà nhiều tầng | Ô kỹ thuật có thể lắp thang máy, kết cấu tính trước | Lắp thang máy khi thật sự cần |
| Điện | Đủ đường dây chờ cho đèn lối đi, chuông gọi, ổ cắm đầu giường | Lắp đèn đêm, chuông, thiết bị cụ thể |
Cột giữa chủ yếu là quyết định về kích thước và kết cấu, gần như không cần mua gì đặc biệt. Cột phải là thiết bị và phụ kiện, dễ mua, dễ lắp khi nhu cầu xuất hiện. Phần điện cụ thể nên bàn với thợ điện có chuyên môn; ở đây chỉ nêu nguyên tắc chừa sẵn.
Ba thứ “ẩn trong tường” nên làm ngay
Gia cố chờ tay vịn. Tay vịn phải chịu được sức nặng cả người dồn vào khi trượt chân. Bắt vào tường gạch rỗng, vách nhẹ hay tường ốp gạch mỏng thường không đủ chắc. Khi xây hoặc ốp lát nhà vệ sinh, cầu thang, hành lang, đặt sẵn lớp gia cố ở các vị trí sau này có thể lắp tay vịn: cạnh bồn cầu, trong khu tắm, dọc lối từ phòng ngủ tới nhà vệ sinh. Chi phí lúc này nhỏ, sau này không phải đục lại gạch ốp.
Đường ống và thoát nước cho phòng tầng trệt. Nếu tầng trệt có một phòng dự kiến sau này làm phòng ngủ, chừa sẵn vị trí cấp thoát nước cho một nhà vệ sinh liền kề, hoặc làm sẵn nhà vệ sinh đủ rộng. Đi ống sau khi đã lát sàn hoàn thiện là một trong những việc tốn kém và phiền nhất khi sửa nhà.
Ô chờ thang máy. Với nhà ống ba tầng trở lên, chừa một ô kỹ thuật có kích thước và kết cấu phù hợp để sau này có thể lắp thang máy gia đình. Trong lúc chưa lắp, ô đó có thể dùng làm kho, tủ âm tường hoặc giếng lấy sáng. Kích thước và yêu cầu kết cấu cụ thể cần người thiết kế và đơn vị chuyên môn tư vấn ngay từ đầu.
Một phòng tầng trệt “đổi vai” được
Trong mọi khoản tính trước, đáng giá nhất với nhà nhiều tầng thường là một phòng ở tầng có lối vào, đủ rộng làm phòng ngủ, nằm cạnh một nhà vệ sinh đủ rộng. Lúc gia đình còn trẻ, phòng này có thể là phòng làm việc, phòng khách phụ, phòng chơi của trẻ hay phòng cho khách ở lại. Khi cha mẹ về ở cùng hoặc khi chính chủ nhà lớn tuổi, nó trở thành phòng ngủ chính mà không phải đập phá gì.
Để phòng đổi vai được, cần vài điều kiện: có cửa sổ hoặc nguồn sáng, gió tự nhiên; không nằm ngay sát khu để xe máy hay mặt đường ồn nhất; cửa đủ rộng; sàn bằng cốt với hành lang và nhà vệ sinh; đủ ổ cắm, đường điện chờ cho đèn đêm và thiết bị. Khi trang trí, dùng đồ rời thay vì tủ, kệ đóng cố định chiếm hết tường để sau này dễ bố trí lại.
Nhà vệ sinh cạnh phòng ấy nên làm rộng hơn mức tối thiểu một chút, khu tắm phẳng không bồn, cửa mở ra ngoài hoặc cửa trượt. Lúc trẻ dùng thấy thoáng và tiện, lúc già có sẵn chỗ cho ghế tắm, tay vịn và một người hỗ trợ.
Lộ trình theo tuổi chủ nhà: làm gì, khi nào
Không phải mọi thứ cần làm cùng lúc. Một lộ trình tham khảo theo các mốc đời người, gắn với những lần sửa nhà tự nhiên:
- Khi xây hoặc mua nhà, khoảng 30–45 tuổi: chốt những thứ trong kết cấu và mặt bằng như sàn không gờ, cửa rộng, cầu thang thoải, phòng tầng trệt đổi vai, tường gia cố, ô chờ thang máy nếu nhà cao tầng.
- Lần sửa giữa đời, khoảng 45–60 tuổi: thường là lúc làm lại nhà vệ sinh, bếp, sơn sửa. Đây là dịp đổi bồn tắm thành khu tắm phẳng, đổi tay nắm, vòi nước sang dạng gạt, nâng cấp ánh sáng lối đi và cầu thang.
- Khi cha mẹ về ở cùng: kích hoạt phòng tầng trệt, lắp tay vịn vào chỗ đã gia cố, thêm đèn đêm và chuông gọi. Nếu đã chuẩn bị, việc này chỉ mất vài ngày.
- Khi chính mình bước vào tuổi nghỉ hưu: rà lại toàn bộ nhà theo đường đi hằng ngày, chuyển phòng ngủ xuống tầng trệt nếu cần, cân nhắc thang máy nếu vẫn muốn dùng các tầng trên.
- Sau mỗi thay đổi sức khoẻ: điều chỉnh theo tư vấn của bác sĩ, chuyên viên phục hồi chức năng.
Các mốc tuổi chỉ là gợi ý; điều quan trọng là gắn việc chuẩn bị cho tuổi già vào những lần sửa nhà vốn đã định làm, để không phát sinh thêm những đợt đập phá riêng.
Khi mua nhà, mua căn hộ: đánh giá khả năng ở lâu
Nếu không tự xây, khi đi xem nhà có thể đánh giá nhanh ngôi nhà có “già cùng” mình được không qua những câu hỏi:
- Có lối vào nhà không bậc hoặc làm được dốc không? Căn hộ có thang máy không, thang máy có đủ rộng cho xe lăn hoặc cáng không?
- Có phòng ngủ và nhà vệ sinh ở cùng tầng với lối vào không?
- Cửa thông phòng và cửa nhà vệ sinh rộng chừng nào, có gờ cao không?
- Cầu thang dốc tới đâu, có bậc rẻ quạt, có đủ bề rộng để lắp tay vịn hai bên không?
- Khu vực xung quanh có dễ đi bộ, gần chợ, trạm y tế, công viên không? Tuổi già không chỉ sống trong nhà mà còn trong khu phố.
- Kết cấu có cho phép sửa sau này không, như mở rộng cửa, bỏ gờ, thêm nhà vệ sinh tầng trệt?
Không ngôi nhà nào đạt hết mọi tiêu chí. Câu hỏi đúng là ngôi nhà này có thể sửa để đạt những tiêu chí quan trọng với gia đình mình hay không, và cái giá của việc sửa ấy.
Giữ hồ sơ ngôi nhà cho lần sửa sau
Một việc nhỏ mà ít gia đình làm là lưu lại hồ sơ ngôi nhà: bản vẽ hoàn công, vị trí đường ống cấp thoát nước, đường điện chính, chỗ đã gia cố tường, ô chờ kỹ thuật, loại vật liệu sàn và gạch đã dùng. Hai mươi năm sau, khi cần lắp tay vịn hay làm thêm nhà vệ sinh, không ai còn nhớ chỗ gia cố nằm ở đâu, và thợ mới phải đục thử, có khi đục trúng đường ống hay đường điện đi ngầm.
Hồ sơ có thể đơn giản là bản vẽ kèm ảnh chụp các bức tường trước khi trát, ốp, có đánh dấu đường ống, đường điện. Lưu cả bản giấy và bản ảnh, để ở chỗ nhiều người trong nhà biết. Khi bán hoặc chuyển nhà cho con cháu, hồ sơ này cũng là một phần giá trị của ngôi nhà.
Cuối cùng, nên coi việc tính trước cho tuổi già là một phần của làm nhà đẹp và dễ sống, không phải một chủ đề buồn cần né tránh. Một ngôi nhà có sàn liền, cửa rộng, cầu thang thoải, ánh sáng đều và phòng linh hoạt là ngôi nhà dễ chịu với mọi người ở mọi tuổi, kể cả hôm nay, khi con nhỏ còn chập chững và người lớn còn phải bê vác đồ đạc lên xuống mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Làm sẵn những thứ này có làm nhà tốn thêm nhiều không?
Phần lớn là quyết định kích thước và kết cấu khi đằng nào cũng xây, nên phần tăng thêm thường nhỏ. Hạng mục đáng kể nhất là ô chờ thang máy và nhà vệ sinh tầng trệt rộng hơn; nên hỏi người thiết kế để cân đối với ngân sách.
Nhà đã xây xong rồi thì còn làm gì được?
Vẫn làm được nhiều: gắn các việc trong bảng vào những lần sửa vốn đã định làm như lát lại sàn, làm lại nhà vệ sinh, sơn sửa. Mỗi lần sửa là một dịp bỏ một gờ, mở rộng một cửa, gia cố một bức tường.
Có nên làm sẵn thang máy luôn khi xây không?
Thường chỉ cần chừa ô và tính kết cấu. Lắp thang máy khi chưa cần tốn chi phí đầu tư và bảo trì nhiều năm không dùng tới. Khi nhu cầu xuất hiện, lắp vào ô đã chừa đơn giản hơn nhiều so với cắt sàn để làm mới.
Người trẻ thấy nhà có tay vịn, cửa rộng trông như nhà người già thì sao?
Những thứ làm sẵn chủ yếu nằm ẩn trong tường và kích thước, không ai nhìn thấy. Tay vịn chỉ lắp khi cần. Cửa rộng, sàn liền thực ra làm nhà trông thoáng và sang hơn, không gợi cảm giác bệnh viện.
Căn hộ chung cư có cần tính trước không?
Có, dù đơn giản hơn nhà ống vì đã có thang máy và một mặt bằng. Khi cải tạo căn hộ, nên bỏ gờ cửa nhà vệ sinh nếu xử lý được chống thấm, đổi bồn tắm thành khu tắm phẳng, gia cố tường chờ tay vịn và chọn cửa đủ rộng.
Nên hỏi người thiết kế những gì về chuyện này?
Nói rõ gia đình muốn ở lâu dài, có thể có cha mẹ già về ở và chính mình sẽ già trong nhà này. Hỏi về cốt sàn, bề rộng cửa, độ dốc cầu thang, vị trí phòng tầng trệt, chỗ gia cố tường và khả năng lắp thang máy sau này.
