Nhà nuôi chó mèo vẫn trồng cây được, nhưng cần biết vài loài phổ biến có độc và bày cây theo cách con vật không với tới. Nguy hiểm nhất với mèo là hoa ly (các loài thuộc chi Lilium) và hoa hiên (chi Hemerocallis): chỉ một lượng nhỏ lá, hoa, phấn hoa hay nước trong bình cắm cũng có thể gây tổn thương thận cấp ở mèo. Với chó, nguy hiểm hàng đầu trong số cây cảnh phổ biến là vạn tuế, thiên tuế, nhất là hạt, có thể gây tổn thương gan nặng. Trúc đào độc với cả người, chó và mèo.
Một nhóm lớn cây lá trong nhà quen thuộc như trầu bà, vạn niên thanh, môn, ráy, lan ý, kim tiền, hồng môn, trầu bà lá xẻ chứa tinh thể canxi oxalat; khi con vật cắn, tinh thể này gây bỏng rát, sưng miệng, chảy dãi, nôn. Thường không đe doạ tính mạng như hoa ly, nhưng con vật rất khó chịu và cần được bác sĩ thú y xem nếu triệu chứng rõ.
Bài này chỉ nêu những loài phổ biến mà độc tính đã được ghi nhận rõ trong các tài liệu thú y; danh sách không đầy đủ. Trước khi mang cây mới vào nhà, hãy tra tên khoa học của cây trong các cơ sở dữ liệu cây độc với vật nuôi của các tổ chức thú y uy tín, chẳng hạn danh sách của Hiệp hội Phòng chống Ngược đãi Động vật Hoa Kỳ (ASPCA). Khi nghi con vật đã ăn phải cây độc, đưa đi thú y ngay, mang theo mẫu cây hoặc ảnh cây.
Những loài cây cảnh phổ biến có độc với chó mèo
Bảng dưới gom các loài hay gặp trong nhà và sân vườn ở Việt Nam mà độc tính với chó mèo đã được ghi nhận rõ. Mức độ chỉ mang tính tham khảo chung; phản ứng thật phụ thuộc lượng ăn, bộ phận cây và từng con vật.
| Cây (tên thường gọi) | Chi hoặc loài | Nguy hiểm với | Ghi nhận chung |
|---|---|---|---|
| Hoa ly, loa kèn, lily | Lilium | Mèo (rất nguy hiểm) | Mọi bộ phận, kể cả phấn hoa và nước bình cắm; có thể gây suy thận cấp |
| Hoa hiên, kim châm | Hemerocallis | Mèo (rất nguy hiểm) | Tác động lên thận tương tự hoa ly |
| Vạn tuế, thiên tuế | Cycas | Chó, mèo (rất nguy hiểm) | Hạt độc nhất; có thể gây tổn thương gan nặng |
| Trúc đào | Nerium oleander | Chó, mèo, người | Chứa chất tác động lên tim; độc ở mọi bộ phận |
| Đỗ quyên | Rhododendron | Chó, mèo | Có thể gây nôn, rối loạn tim mạch |
| Trầu bà, vạn niên thanh, môn, ráy, lan ý, kim tiền, hồng môn, trầu bà lá xẻ | Epipremnum, Dieffenbachia, Alocasia, Colocasia, Spathiphyllum, Zamioculcas, Anthurium, Monstera | Chó, mèo | Tinh thể canxi oxalat: bỏng rát miệng, chảy dãi, nôn |
| Lô hội (nha đam) | Aloe | Chó, mèo | Có thể gây nôn, tiêu chảy |
| Lưỡi hổ | Sansevieria (Dracaena) | Chó, mèo | Thường gây rối loạn tiêu hoá nhẹ |
Lưu ý về tên gọi: lan ý trong tiếng Anh có chữ lily nhưng không thuộc chi Lilium; nó gây kích ứng miệng do canxi oxalat chứ không gây suy thận như hoa ly thật. Ngược lại, nhiều loại hoa bán ở chợ hoa với tên ly, loa kèn, lily các màu đều là Lilium thật. Khi không chắc, hãy coi đó là hoa ly và không đưa vào nhà có mèo.
Vì sao hoa ly là trường hợp đặc biệt với mèo
Trong các loài cây cảnh, hoa ly được các tài liệu thú y nhắc đến nhiều nhất với mèo vì hai lý do: mức độc rất cao với một lượng rất nhỏ, và con đường tiếp xúc rất dễ. Mèo không cần cắn cả bông hoa; chỉ cần phấn hoa rơi bám lên lông rồi mèo liếm lông khi chải, hoặc mèo uống nước trong bình cắm hoa, là đủ gây hại. Tổn thương chủ yếu ở thận, và việc điều trị sớm có ý nghĩa rất lớn với kết quả.
Điều đáng nói là chó ít bị ảnh hưởng theo cơ chế này như mèo; vì vậy một gia đình chỉ nuôi chó có thể không biết đến nguy cơ, rồi khi nuôi thêm mèo vẫn giữ thói quen cắm hoa ly dịp lễ tết. Hoa ly là loại hoa được cắm nhiều vào dịp Tết và các ngày lễ ở Việt Nam, nên đây là thời điểm rủi ro cao.
Nguyên tắc đơn giản nhất: nhà có mèo thì không cắm hoa ly, hoa hiên trong nhà, kể cả ở chỗ cao, vì mèo nhảy được lên chỗ cao và phấn hoa rơi xuống bất cứ đâu. Khi được tặng hoa có hoa ly, hãy đặt ở nơi mèo không bao giờ vào được, hoặc tặng lại. Nếu mèo đã tiếp xúc, dù chỉ nghi ngờ, hãy đưa mèo đến thú y ngay, không chờ triệu chứng, vì triệu chứng ban đầu có thể chỉ là nôn, bỏ ăn, dễ nhầm với chuyện nhỏ.
Bài này không đi vào điều trị hay dấu hiệu chi tiết; đó là việc của bác sĩ thú y. Điều chủ nhà cần nhớ là cách phòng: biết tên cây, không mang vào nhà.
Bày cây an toàn: vị trí quan trọng ngang chọn loài
Cây độc không có chỗ trong nhà có mèo. Với mèo, đặt cây độc lên cao không phải là giải pháp vì mèo trèo và nhảy giỏi. Hoa ly, hoa hiên, trúc đào, vạn tuế nên đưa hẳn ra khỏi nhà hoặc khỏi khu vực mèo vào được.
Với chó, chỗ cao và chỗ cách ly có tác dụng. Chó không trèo được kệ cao, nên cây có độc ở mức kích ứng có thể đặt trên kệ, trên bàn cao, hoặc trong phòng chó không vào. Nhưng lá rụng xuống sàn vẫn có thể bị gặm; hãy nhặt lá rụng thường xuyên.
Chậu nặng, đế chắc. Chó chạy va vào, mèo nhảy lên, chậu cây đổ là chuyện thường gặp; chậu sành vỡ, đất vương ra, con vật giẫm phải mảnh vỡ. Chậu có đế rộng, nặng, đặt sát tường hoặc trong hốc ít bị đổ.
Mặt đất trong chậu cũng cần che. Mèo có thể đào đất trong chậu cây lớn làm chỗ đi vệ sinh, chó có thể bới đất. Phủ mặt chậu bằng sỏi lớn, vỏ thông hoặc tấm lưới giúp ngăn việc này.
Cho mèo một khay cỏ riêng để gặm. Nhiều mèo có nhu cầu gặm lá. Một khay cỏ lúa mì, cỏ yến mạch trồng từ hạt, đặt ở chỗ mèo hay ngồi, cho mèo thứ để gặm hợp lệ và giúp giảm việc mèo tìm đến chậu cây cảnh. Thay khay khi cỏ già, úng hoặc mốc.
Cây treo và kệ cao cho nhà nuôi mèo. Cây treo trần cao, ngoài tầm nhảy của mèo, là cách để có cây xanh ở những chỗ mèo hay đến. Nhưng lá dài rủ xuống thì mèo vẫn có thể với tới. Với nhà nuôi mèo, ưu tiên cây treo là loài không độc.
Những loài thường được xếp vào nhóm không độc
Một số cây trong nhà phổ biến được các cơ sở dữ liệu về cây độc với vật nuôi xếp vào nhóm không độc với chó mèo, chẳng hạn cây nhện, còn gọi là cỏ lan chi (Chlorophytum comosum), dương xỉ Boston (Nephrolepis exaltata), cau tiểu trâm (Chamaedorea elegans), cau vàng (Dypsis lutescens), các loài đuôi công (Calathea), lan hồ điệp (Phalaenopsis), nhiều loài trường sinh, càng cua trong chi Peperomia.
Không độc không có nghĩa là con vật ăn bao nhiêu cũng được. Ăn nhiều lá bất kỳ loại nào cũng có thể gây nôn, khó tiêu, và một số mèo rất thích cắn lá dài như lá cây nhện. Ngoài ra, phân bón, thuốc trừ sâu, chất bóng lá xịt lên cây có thể độc dù bản thân cây không độc; với cây trong nhà nuôi thú, nên hạn chế dùng các chất này và đọc kỹ hướng dẫn an toàn với vật nuôi.
Cũng cần chú ý rằng tên thường gọi tiếng Việt có thể khác nhau giữa các vùng và giữa người bán, một tên có thể chỉ nhiều loài. Cách chắc chắn là hỏi tên khoa học khi mua hoặc dùng ứng dụng nhận dạng cây rồi đối chiếu tên khoa học với cơ sở dữ liệu cây độc với vật nuôi. Khi vẫn không chắc, cứ coi cây là có thể độc và đặt ngoài tầm con vật.
Danh sách cây an toàn ở trên là để tham khảo khi chọn cây mới, không phải lời bảo đảm cho từng con vật cụ thể. Con vật có tiền sử bệnh, con vật rất nhỏ hoặc rất già nên được hỏi ý kiến bác sĩ thú y khi có thay đổi lớn trong nhà.
Sân, ban công và vườn nhỏ: những cây hay bị quên
Trúc đào trồng hàng rào, trồng chậu ở cổng. Trúc đào được trồng nhiều ở dải phân cách, hàng rào, chậu lớn ở cổng nhà vì chịu nắng, hoa đẹp. Với nhà nuôi chó có sân, đây là loài nên thay thế hoặc rào lại. Lá rụng, cành tỉa cũng cần dọn đi, không để chó gặm.
Vạn tuế ở sân trước, sân thượng. Vạn tuế, thiên tuế là cây cảnh sân vườn quen thuộc. Hạt và chồi non hấp dẫn chó tò mò. Nhà nuôi chó nên cân nhắc không trồng; nếu đã có, rào chắn quanh gốc và nhặt sạch hạt rụng.
Củ hoa và hạt giống. Một số loài hoa trồng bằng củ được ghi nhận có độc, với phần củ thường độc hơn lá. Chó có thói quen đào bới có thể đào củ lên ăn. Củ giống, hạt giống cất trong kho cũng nên ở chỗ con vật không tới.
Chậu cây ở ban công là bậc thang cho mèo. Chậu cây đặt sát lan can giúp mèo trèo lên cao hơn lan can. Nếu ban công chưa có lưới, đừng đặt chậu cây, ghế, kệ sát lan can.
Nước trong đĩa lót chậu. Con vật hay uống nước đọng trong đĩa lót chậu, nơi có thể lẫn phân bón, thuốc. Đổ nước đọng thường xuyên, cũng là cách tránh muỗi sinh sản.
Khi nghi chó mèo đã ăn phải cây độc
Phần này không thay cho tư vấn thú y, chỉ là những việc người nhà nên làm ngay:
- Đưa con vật ra khỏi chỗ cây và lấy hết phần cây còn trong miệng nếu làm được an toàn, không để bị cắn.
- Xác định cây: chụp ảnh cây, ghi lại tên nếu biết, ước lượng con vật đã ăn bao nhiêu và lúc nào.
- Liên hệ ngay phòng khám thú y, nói rõ loài cây nghi ngờ. Với hoa ly ở mèo, vạn tuế ở chó, trúc đào ở mọi con vật, đừng chờ triệu chứng.
- Không tự gây nôn bằng muối, nước muối hay các mẹo dân gian khi chưa có chỉ dẫn của bác sĩ thú y; một số cách có thể gây hại thêm.
- Mang theo mẫu cây hoặc ảnh khi đến phòng khám, cùng với phần con vật đã nôn ra nếu có.
Sau đó, rà lại toàn bộ cây trong nhà và ngoài sân. Một lần sự cố thường là dấu hiệu con vật đã quen với việc cắn lá, và cần điều chỉnh cách bày cây cho cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Mèo hay cắn lá cây thì có phải do thiếu chất không?
Nhiều mèo cắn lá như một hành vi tự nhiên, và nguyên nhân chưa được giải thích hoàn toàn. Cách an toàn là cho mèo một khay cỏ trồng riêng để gặm, và loại bỏ cây độc khỏi nhà. Nếu mèo ăn lá rất nhiều hoặc nôn thường xuyên, hãy hỏi bác sĩ thú y.
Hoa ly đặt trong phòng đóng cửa có an toàn không?
An toàn hơn nhưng vẫn có rủi ro: phấn hoa bám lên quần áo, tay người rồi theo ra ngoài; ai đó quên đóng cửa. Với nhà có mèo, cách an toàn nhất là không đưa hoa ly vào nhà.
Lan ý có độc như hoa ly không?
Không theo cùng cơ chế. Lan ý chứa tinh thể canxi oxalat, gây bỏng rát miệng, chảy dãi, nôn, nhưng không gây suy thận như hoa ly chi Lilium. Dù vậy vẫn nên để lan ý ngoài tầm chó mèo.
Hoa giả, cây giả có an toàn hơn không?
Không có độc tố của cây, nhưng con vật có thể cắn và nuốt mảnh nhựa, vải, dây kẽm bên trong, gây tắc ruột hoặc tổn thương. Cây giả cũng cần đặt ngoài tầm con vật nếu con vật có thói quen cắn.
Có cây nào giúp đuổi chó mèo khỏi khu vườn mà không độc không?
Một số mùi được cho là chó mèo không thích, nhưng hiệu quả không ổn định. Cách chắc chắn hơn là rào chắn vật lý, phủ mặt đất bằng sỏi lớn, và cho con vật một khu riêng hấp dẫn hơn.
Tinh dầu chiết từ cây có an toàn với mèo không?
Nhiều tài liệu thú y khuyến cáo thận trọng với tinh dầu quanh mèo, vì mèo xử lý một số hợp chất kém hơn chó và người. Khi muốn dùng tinh dầu, máy khuếch tán trong nhà có mèo, hãy hỏi bác sĩ thú y trước.