Trong nhà ống nhiều tầng, ô cầu thang thường là khoảng rỗng thẳng đứng duy nhất nối mọi tầng. Nếu đỉnh ô cầu thang có mái lấy sáng kèm khe thoát khí, còn bậc và lan can đủ thưa để sáng và gió đi qua, cầu thang trở thành một lõi: sáng rơi từ mái xuống giữa nhà, khí nóng các tầng bốc lên và thoát ra ở đỉnh, kéo không khí mới vào từ cửa tầng dưới.
Cách này thường đỡ tốn và đỡ rủi ro hơn đục sàn làm giếng trời riêng, vì khoảng rỗng đã có sẵn. Ba thứ cần làm là mở đỉnh cầu thang đúng cách, làm cho thân cầu thang xuyên sáng, và giữ cho phần đầu, chân cầu thang thông với các phòng. Đi kèm luôn là an toàn cho trẻ nhỏ, người già và chuyện khói khi cháy.
Bài này dành cho chủ nhà đang xây mới cần chốt vị trí, kiểu cầu thang, và chủ nhà cũ muốn cải tạo cầu thang hiện có. Phần mái và kết cấu đều cần người có chuyên môn kiểm tra trước khi làm.
Vì sao cầu thang làm được lõi sáng và gió
Ánh sáng từ trời rơi xuống theo chiều đứng không bị nhà hàng xóm che như ánh sáng ngang qua cửa sổ. Ô cầu thang trong nhà ống thường rộng khoảng một đến một mét rưỡi và dài vài mét, đủ để làm một khung trời giữa nhà. Ánh sáng đi xuống qua các vế thang, dội vào tường bên, rồi lan ra những phòng mở về phía cầu thang.
Về gió, cầu thang hoạt động như một ống khói. Không khí trong nhà ấm lên do nắng chiếu mái, do người, do bếp, nên nhẹ hơn và có xu hướng bốc lên cao. Nếu đỉnh cầu thang có lối thoát, khí nóng đi ra ngoài; áp suất phía dưới hạ một chút, không khí bên ngoài được kéo vào qua cửa ở tầng trệt hoặc các tầng thấp. Hiện tượng này không cần gió trời, nên vẫn có tác dụng trong những ngày lặng gió, nhất là chiều tối khi mái và tầng trên còn tích nhiệt.
Hiệu ứng mạnh hơn khi khoảng chênh cao giữa cửa lấy khí bên dưới và cửa thoát bên trên lớn, và khi chênh nhiệt độ trong và ngoài nhiều. Nhà ống bốn, năm tầng có chiều cao lõi lớn, nên có lợi thế rõ so với nhà một tầng. Ngược lại, nếu đỉnh cầu thang bị lợp kín, khí nóng không có lối ra và tích lại ở tầng trên cùng, chính là hiện tượng nhiều nhà gặp: tầng trên cùng nóng nhất nhà, cầu thang hầm hập buổi chiều.
Lõi cầu thang chỉ chạy được khi các tầng thông với nó. Nếu mỗi tầng có cửa đặc đóng kín phía cầu thang, lõi chỉ làm sáng và hút gió cho chính nó.
Đỉnh cầu thang: mái lấy sáng có khe thoát khí
Không lợp kính kín. Mái kính kín trên đỉnh cầu thang cho sáng nhưng biến ô cầu thang thành lò sưởi. Nên nâng mái lên cao hơn tường bao một khoảng để hở khe bốn phía, hoặc làm cửa sổ đứng ở tum thang mở ra được, để khí nóng có lối thoát.
Che nắng trực tiếp. Nắng trưa rọi thẳng xuống lòng cầu thang gây chói và nóng. Có thể dùng lam nghiêng, mái che nắng phía trên lớp kính, hoặc đặt mái lấy sáng ở phía có ít nắng gắt trong ngày. Ánh sáng tán xạ từ vòm trời đã đủ sáng cho cầu thang; không cần tia nắng chiếu thẳng.
Tum thang có cửa sổ hai phía. Nhà có sân thượng thường có tum thang. Một cửa sổ ở hướng đón gió và một ở hướng ngược lại, đặt cao, giúp gió trời hút khí ra khỏi lõi. Phía hút gió nên có lá chắn mưa.
Chú ý mưa hắt và vệ sinh. Khe thoát khí là chỗ mưa xiên lọt vào. Cần mái vươn đủ rộng, lam chắn nước, và sàn chiếu nghỉ trên cùng chịu được ướt. Phải có lối lên vệ sinh mái kính an toàn.
Mái là kết cấu, kính là vật liệu an toàn. Thay mái tôn kín thành mái lấy sáng đụng tới kết cấu mái; kính trên đầu nên dùng loại kính an toàn cho mái. Phần này cần thợ có kinh nghiệm và người tính kết cấu kiểm tra, nhất là nhà cũ.
Thân cầu thang: kiểu bậc và lan can ảnh hưởng tới sáng và gió
Thân cầu thang quyết định ánh sáng đi xuống được bao xa. Một cầu thang bê tông bậc kín, lan can xây đặc gần như chặn hết sáng ở mỗi vế:
| Bộ phận | Kiểu chặn sáng | Kiểu xuyên sáng | Lưu ý an toàn |
|---|---|---|---|
| Bậc thang | Bậc bê tông liền khối, có cổ bậc kín | Bậc hở cổ (không có tấm đứng), bậc gỗ hoặc thép trên dầm | Khe hở giữa các bậc không để lọt chân, lọt đầu trẻ nhỏ; theo quy chuẩn hiện hành |
| Lan can | Xây gạch, ốp kín | Thanh đứng thưa, kính an toàn, lưới thép | Không làm thanh ngang cho trẻ leo; khoảng hở giữa thanh đủ nhỏ |
| Tường bên cầu thang | Tường đặc ngăn với phòng | Tường có ô kính, ô thoáng, hoặc để hở một phần | Ô thoáng cao không cho trẻ trèo |
| Bề mặt | Màu tối, bóng loáng chói | Màu sáng, mờ, hắt sáng đều | Mặt bậc chống trơn, có mũi bậc dễ nhận biết |
| Chiếu nghỉ | Kín, chất đồ | Gọn, có cửa sổ nếu sát tường ngoài | Không đặt đồ cản lối thoát |
Không phải đổi hết. Ở nhà cũ, chỉ đổi lan can xây thành lan can thưa và dọn chiếu nghỉ đã thấy sáng đi xuống thêm một tầng. Bậc hở thì thường chỉ làm được khi xây mới hoặc làm lại hẳn cầu thang, vì bậc bê tông cũ là kết cấu.
Vị trí cầu thang trong nhà ống: giữa, bên, hay sau
Cầu thang giữa nhà. Đặt cầu thang ở khoảng giữa chiều sâu nhà chia nhà thành khối trước và khối sau, mỗi khối có một mặt giáp lõi. Đây là vị trí cho hiệu quả sáng và gió cao nhất vì lõi nằm đúng vùng tối nhất. Đổi lại, lối đi giữa hai khối phải đi qua cầu thang, cần bố trí khéo để không bất tiện.
Cầu thang áp một bên tường. Cầu thang chạy dọc một bên tường, lối đi chạy dọc bên kia. Kiểu này gọn, dễ bố trí, nhưng lõi sáng gió chỉ có tác dụng một dải hẹp. Có thể bù bằng cách làm vế thang thưa và tường đối diện sáng màu.
Cầu thang phía sau. Đặt cầu thang ở cuối nhà giải phóng mặt bằng phía trước, nhưng lõi lại nằm sát cửa sau vốn đã có sáng. Phần giữa nhà vẫn tối. Nếu chọn cách này, phần giữa thường cần thêm giếng trời riêng.
Cầu thang kết hợp giếng trời. Một cách hay gặp ở nhà ống là để cầu thang và giếng trời đứng cạnh nhau, chung một ô mở trên mái. Lõi lớn hơn, sáng mạnh hơn, nhưng diện tích sàn mất cũng lớn hơn. Đây là quyết định nên bàn với kiến trúc sư khi còn trên bản vẽ.
Cải tạo cầu thang cũ: làm được gì, không nên tự làm gì
Nhà ống đã ở nhiều năm vẫn có thể biến cầu thang thành lõi ở các mức khác nhau:
- Mức nhỏ, chủ nhà tự quyết: dọn chiếu nghỉ, sơn tường cầu thang màu sáng, đổi đèn cầu thang sang loại phù hợp để không phải bật cả ngày, mở cửa phòng phía cầu thang vào ban ngày.
- Mức vừa, cần thợ có kinh nghiệm: thay lan can xây bằng lan can thưa, mở ô thoáng hoặc ô kính trên tường giữa phòng và cầu thang (với tường không chịu lực), làm cửa sổ ở tum thang.
- Mức lớn, cần kiến trúc sư và kỹ sư kết cấu: thay mái tum thang thành mái lấy sáng có khe thoát khí, mở rộng ô cầu thang, làm lại cầu thang bậc hở.
- Không tự đục tường cầu thang khi chưa biết đó có phải tường chịu lực không; ở nhiều nhà ống, tường cầu thang gánh một phần tải các sàn.
- Hỏi thủ tục với cơ quan quản lý xây dựng địa phương khi việc sửa đụng tới mái, kết cấu hoặc thay đổi hình khối bên ngoài như nâng tum thang.
- Giữ cầu thang là lối thoát nạn: không biến chiếu nghỉ thành kho, không chặn lối bằng cửa khoá khó mở.
Bắt đầu từ mức nhỏ giúp chủ nhà thấy được lõi hoạt động thế nào trước khi bỏ tiền làm mái mới. Nhiều khi chỉ cần khe thoát khí ở tum thang là tầng trên cùng đã dễ chịu hơn hẳn vào buổi chiều.
An toàn: trẻ nhỏ, người già và khói khi cháy
Cầu thang thoáng đẹp nhưng có thêm rủi ro nếu không tính kỹ. Với trẻ nhỏ, bậc hở có khe lớn, lan can có thanh ngang, lan can kính không đủ cao, khoảng hở giữa mép bậc và lan can đều là chỗ trẻ có thể lọt chân hoặc trèo lên. Kích thước an toàn của khe hở, chiều cao lan can nên theo quy chuẩn hiện hành và tư vấn của người thiết kế; nhà có trẻ dưới tuổi đi học có thể thêm cổng chặn đầu và chân cầu thang.
Với người già, bậc hở có thể gây chóng mặt khi nhìn xuyên xuống, nhất là bậc thép mảnh. Mặt bậc cần chống trơn, mũi bậc có màu tương phản để dễ nhìn, tay vịn cầm nắm được chắc ở cả hai bên nếu bề rộng cho phép. Ánh sáng ban ngày từ trên rọi xuống tạo bóng đổ trên bậc; cần kiểm tra xem có bậc nào bị lẫn vào bóng khiến khó nhìn không.
Với khói khi cháy, lõi cầu thang thông thoáng là đường khói đi lên rất nhanh, và nhà ống thường chỉ có một cầu thang là lối thoát. Đây là điểm cần cân nhắc nghiêm túc: nhiều thiết kế dùng cửa ngăn giữa khu để xe tầng trệt, nơi hay xảy ra cháy, với cầu thang, và bố trí lối thoát thứ hai như ban công có ô mở thoát hiểm hoặc lối lên sân thượng. Các yêu cầu cụ thể theo quy chuẩn phòng cháy hiện hành; chủ nhà nên hỏi kiến trúc sư và lực lượng phòng cháy chữa cháy địa phương.
Một nguyên tắc chung là mỗi lần mở thêm một khoảng thông để lấy sáng gió, hãy tự hỏi khoảng ấy ảnh hưởng thế nào tới đường khói và tới người dễ ngã nhất trong nhà.
Kiểm tra lõi cầu thang đã chạy hay chưa
Sau khi cải tạo, có thể tự kiểm vài điều đơn giản vào một buổi chiều nóng, ít gió, khi tác dụng của lõi dễ thấy nhất:
- Mở cửa tầng trệt và khe thoát khí trên đỉnh, đóng bớt cửa sổ ở các tầng giữa để không khí buộc phải đi qua lõi.
- Đứng ở chân cầu thang cầm một dải giấy mỏng hoặc một nén nhang đã tắt còn khói nhẹ. Nếu khói nghiêng và bị kéo lên theo lòng cầu thang, lõi đang hút.
- Lên tầng trên cùng, đặt tay gần khe thoát khí. Cảm thấy luồng khí ấm đi ra là dấu hiệu khí nóng đã có lối thoát.
- So cảm giác nóng ở tầng trên cùng trước và sau khi mở khe thoát khí, cùng một khung giờ, trong vài ngày thời tiết gần giống nhau.
- Kiểm ánh sáng lúc 10 giờ sáng ở chiếu nghỉ các tầng: có đọc được một trang giấy chữ thường mà không cần bật đèn không.
- Ghi lại những chỗ khói đứng yên: đó thường là phòng có cửa đặc đóng kín hoặc vách chắn, nơi cần mở thêm ô thoáng.
Nếu khói không bị kéo lên, nguyên nhân hay gặp là cửa lấy khí bên dưới quá nhỏ, khe thoát trên đỉnh bị lam che quá dày, hoặc trời bên ngoài nóng hơn trong nhà nên chênh nhiệt đảo chiều. Trường hợp cuối thường gặp vào giữa trưa; khi ấy đóng bớt lại có khi dễ chịu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Cầu thang bậc hở có lạnh và ồn hơn cầu thang bê tông không?
Bậc hở cho âm thanh và không khí đi qua dễ hơn, nên các tầng nghe tiếng nhau rõ hơn và khí ấm cũng lên trên dễ hơn. Với nhà cần yên tĩnh, có thể đặt cửa ngăn giữa phòng ngủ và lõi cầu thang. Bậc gỗ đặt trên dầm thép cũng có thể kêu nếu liên kết kém.
Mái tum thang lấy sáng có gây dột không?
Dột thường xảy ra ở chỗ nối giữa kính, khung và tường, và ở khe thoát khí khi mưa xiên. Thiết kế có mái vươn rộng, lam chắn nước, độ dốc đủ và thi công chống thấm đúng sẽ hạn chế. Nên kiểm tra các mối nối trước mỗi mùa mưa.
Nhà ống chỉ ba tầng thì lõi cầu thang có hút gió đủ không?
Lực hút của hiệu ứng ống khói tăng theo chiều cao lõi và chênh nhiệt, nên nhà thấp có lực yếu hơn. Dù vậy, ba tầng vẫn đủ để khí nóng dưới mái có lối thoát. Kết hợp thêm gió trời qua cửa tum thang và cửa sau sẽ hiệu quả hơn chỉ dựa vào chênh nhiệt.
Có nên lắp quạt hút ở đỉnh cầu thang?
Có thể, nhất là những ngày nóng lặng gió. Quạt hút ở đỉnh tăng lưu lượng khí ra, kéo khí mới vào từ cửa tầng dưới. Quạt cần chống nước mưa, đặt ở vị trí dễ bảo trì, và việc đi dây điện lên mái nên giao cho thợ điện có chuyên môn.
Lan can kính có làm cầu thang sáng hơn lan can thanh đứng không?
Lan can kính an toàn cho sáng đi qua nhiều nhất và không có thanh cho trẻ leo, nhưng chặn gió ngang và cần lau thường xuyên. Lan can thanh đứng thưa cho cả sáng lẫn gió đi qua. Chọn loại nào cũng phải đúng chiều cao và khe hở an toàn.
Cầu thang xoắn có làm lõi lấy sáng được không?
Được, cầu thang xoắn chiếm ít diện tích và có lõi giữa để sáng rơi xuống. Nhưng bậc hình quạt hẹp phía trong, không thuận cho người già, trẻ nhỏ và khó chuyển đồ đạc lớn. Thường hợp làm cầu thang phụ lên sân thượng hơn là cầu thang chính.