Giếng trời là khoảng rỗng thẳng đứng xuyên qua các tầng, mở lên trời, đưa sáng và gió vào giữa nhà. Với nhà ống, vị trí thường hợp lý nhất là khoảng giữa chiều sâu nhà, gần cầu thang hoặc giữa khối phía trước và khối phía sau, nơi xa nhất so với cả cửa trước lẫn cửa sau. Kích thước không cần lớn; quan trọng là giếng xuyên được tới tầng cần sáng và có lối cho không khí thoát ra ở đỉnh.
Ba quyết định quyết định giếng trời dễ sống hay thành gánh nặng là: mái che (che kín, che hở hay che di động), cách chống mưa hắt vào các tầng, và đường thoát nước ở đáy giếng. Ngoài ra còn chuyện an toàn với trẻ nhỏ, khói khi cháy, tiếng ồn và vệ sinh mái kính về lâu dài.
Đục sàn làm giếng trời ở nhà đang ở là việc đụng tới kết cấu, cần kỹ sư kết cấu đánh giá và hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương về thủ tục. Bài này giúp chủ nhà hiểu các lựa chọn để trao đổi với kiến trúc sư, không thay cho bản vẽ.
Giếng trời làm gì cho căn nhà
Việc thứ nhất là lấy sáng. Ánh sáng trời rơi từ trên xuống mạnh hơn nhiều so với sáng hắt qua cửa sổ đứng, vì nó nhìn thẳng lên vòm trời. Một giếng trời vài mét vuông có thể làm sáng cả vùng giữa nhà ở các tầng mà nó đi qua, càng xuống thấp sáng càng yếu dần vì phải đi qua lòng giếng sâu.
Việc thứ hai là thông gió theo chiều đứng. Không khí trong nhà ấm hơn thì nhẹ hơn, bốc lên và thoát ra ở đỉnh giếng nếu có lối thoát; không khí mới được kéo vào từ cửa ở tầng dưới. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng ống khói. Chiều cao giếng càng lớn và chênh nhiệt càng nhiều thì lực kéo càng mạnh, nên nhà ống nhiều tầng có lợi thế ở điểm này.
Việc thứ ba là tạo khoảng nghỉ cho mắt: một khoảng xanh, một mảng trời nhìn thấy được từ giữa nhà, giúp căn nhà dài và hẹp bớt cảm giác bí bách. Giếng trời cũng chia nhà thành khối trước và khối sau, mỗi khối có hai mặt lấy sáng thay vì một.
Đổi lại, giếng trời là một lỗ hở lớn trên mái. Nó đưa vào nắng nóng nếu không che, mưa nếu không có mái, tiếng ồn nhà bên, bụi, lá cây, chim. Nó cũng là đường khói đi lên nhanh khi có cháy. Thiết kế tốt là thiết kế giữ được ba cái lợi mà khống chế được các cái hại này.
Đặt giếng trời ở đâu trong nhà ống
Ở đoạn giữa, nơi xa cả hai đầu. Nếu nhà sâu khoảng 16 m với cửa hai đầu, đoạn tối nhất thường nằm khoảng giữa. Đặt giếng ở đây cho hiệu quả cao nhất. Đặt sát đầu sau thì phần giữa vẫn tối, còn đầu sau vốn đã có cửa.
Gắn với cầu thang hoặc đứng cạnh cầu thang. Đặt giếng liền cầu thang, hoặc dùng chính ô cầu thang làm giếng, giúp tiết kiệm diện tích sàn vì lối đi và giếng dùng chung khoảng trống. Cầu thang bậc hở bên cạnh giếng còn cho sáng xuyên qua sang khu kia.
Lệch về một bên tường để chừa lối đi. Giếng không nhất thiết phải ở chính giữa chiều ngang. Áp sát một bên tường giúp lối đi phía kia liền mạch, đồng thời mảng tường áp giếng thành một mặt hắt sáng lớn nếu được sơn sáng màu.
Xét từng tầng cần sáng. Giếng xuyên tới tầng trệt sẽ sáng cho cả nhà nhưng tốn diện tích ở mọi tầng. Nếu tầng trệt dùng để xe và kinh doanh, có thể chỉ cho giếng xuống tới tầng hai, đáy giếng làm sàn kính hoặc ô sân trong. Quyết định này nên đi cùng câu hỏi tầng nào là nơi sinh hoạt chính ban ngày.
Tránh đặt sát vách giáp nhà bên mà chưa tính đến mưa và ồn. Giếng áp tường hàng xóm thì nước mưa từ mái nhà bên, tiếng ồn từ cửa sổ nhà bên có thể đổ vào. Cần tính mái che, cao độ tường và thoát nước sao cho không gây phiền cho nhau.
Các kiểu mái che giếng trời
Mái giếng là quyết định quan trọng nhất. Mỗi kiểu có điểm mạnh, điểm yếu riêng:
| Kiểu mái | Ánh sáng | Thông gió | Mưa và nắng | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Mái kính kín hoàn toàn | Tốt | Kém, dễ thành bẫy nhiệt | Chặn mưa, nhưng nóng nếu không che nắng | Chỉ hợp khi có thêm khe thoát khí |
| Mái kính nâng cao, hở khe bốn phía | Tốt | Tốt, khí nóng thoát qua khe | Chặn mưa thẳng, có thể hắt nhẹ khi gió mạnh | Cách phổ biến, cân bằng |
| Mái lam, lá sách cố định | Vừa | Tốt | Che nắng gắt, mưa xiên vẫn lọt | Cần đáy giếng chịu được nước |
| Lưới thép an toàn, không mái | Rất tốt | Rất tốt | Mưa vào thẳng đáy giếng | Như sân trong; đáy giếng phải là sân thoát nước |
| Mái kính kéo di động | Tốt | Điều chỉnh được | Đóng khi mưa, mở khi trời đẹp | Cần bảo trì ray, động cơ; tính tới lúc vắng nhà |
Dù chọn kiểu nào, kính lợp trên đầu nên là loại an toàn dùng cho mái, phổ biến là kính dán nhiều lớp, vì khi vỡ các mảnh vẫn dính vào lớp phim giữa, không rơi xuống người bên dưới. Phía trên có thể thêm lưới hoặc lam chống vật rơi, chống nắng trực tiếp. Độ dốc mái kính cần đủ để nước và lá trôi đi, không đọng.
Chống mưa hắt vào các tầng
Nâng mái và cho mái vươn rộng hơn miệng giếng. Mái che cao hơn tường giếng một khoảng để thoát khí, và vươn ra quá miệng giếng một đoạn, giúp mưa xiên phần lớn rơi lên mái chứ không lọt vào khe. Khoảng nâng và độ vươn là chuyện cân đối giữa thoát khí và chống hắt, kiến trúc sư sẽ tính theo hướng gió mưa chính của nơi ở.
Thêm lam chắn ở khe thoát khí. Khe hở dưới mái có thể đặt lam nghiêng hướng xuống ra ngoài, cho khí ra nhưng hất nước mưa đi. Lam cần dễ tháo vệ sinh vì sẽ bám bụi và lá.
Mỗi tầng có thể đóng được mặt giếng. Ở các tầng có phòng ngủ, phòng làm việc sát giếng, nên có cửa kính hoặc cửa lùa ngăn giữa phòng và lòng giếng. Ngày mưa bão, gió mùa lạnh, hoặc khi cần yên tĩnh, đóng lại; ngày thường mở ra để gió đi.
Chọn vật liệu chịu ẩm quanh giếng. Thành giếng và sàn quanh miệng giếng sẽ ướt ít nhiều. Sàn gỗ, giấy dán tường, tủ đồ gỗ đặt sát miệng giếng là chỗ dễ hỏng nhất. Đặt đồ cách xa, chọn vật liệu chịu ẩm ở dải sát giếng.
Lan can quanh miệng giếng. Miệng giếng ở mỗi tầng phải có lan can đủ cao và không có thanh ngang cho trẻ leo. Kích thước cụ thể nên theo quy chuẩn hiện hành và tư vấn của kiến trúc sư; với nhà có trẻ nhỏ, có thể thêm lưới an toàn trong suốt.
Thoát nước ở đáy giếng
Kể cả giếng có mái, nước vẫn vào được qua mưa hắt, nước lau rửa, nước tưới cây. Đáy giếng cần được xử lý như một sân nhỏ:
- Đáy giếng có độ dốc về một điểm thu, có phễu thu có lưới chắn rác. Không để đáy giếng phẳng hoàn toàn.
- Có lớp chống thấm cho đáy và chân tường giếng, kéo lên thành tường một đoạn. Thi công chống thấm thuộc phần việc của thợ chuyên môn; chủ nhà chỉ cần biết hạng mục này phải có và kiểm lại khi nghiệm thu.
- Ống thoát đủ to và dễ thông, có điểm mở để vệ sinh. Lá cây, bụi và đất từ chậu cây là thủ phạm làm tắc.
- Nếu đáy giếng không phải tầng trệt mà là sàn ở tầng hai, sàn ấy cần được tính như sân thượng thu nhỏ: dốc, chống thấm, ống thoát riêng.
- Thử nước trước khi hoàn thiện: ngâm nước đáy giếng một thời gian theo cách thợ hướng dẫn để kiểm tra thấm, rồi mới lát gạch, đặt cây.
- Đặt lịch vệ sinh định kỳ phễu thu, mái kính và khe lam, nhất là trước mùa mưa.
Hỏng phần thoát nước là lý do phổ biến khiến nhiều nhà sau vài năm bịt hẳn giếng trời. Chi phí làm đúng ngay từ đầu thường nhỏ so với chi phí xử lý thấm sau này.
Những điều thường bị quên khi làm giếng trời
Ngoài sáng, gió, mưa và nước, các chi tiết sau hay bị bỏ qua lúc thiết kế và gây phiền về sau:
- Đường khói khi cháy. Giếng trời và lỗ thông tầng là đường cho khói đi lên rất nhanh. Cần trao đổi với kiến trúc sư về lối thoát nạn thứ hai, cửa ngăn khói giữa giếng và cầu thang, và đầu báo khói.
- Cách lên vệ sinh mái kính. Mái kính bám bụi, rêu, phân chim rất nhanh. Phải có lối lên mái an toàn, móc neo dây an toàn, hoặc chọn mái dễ tiếp cận từ sân thượng.
- Tiếng ồn dội trong lòng giếng. Lòng giếng hẹp và cao, bề mặt cứng, dễ dội tiếng. Một ít bề mặt nhám, cây leo, vật liệu mềm có thể làm dịu.
- Cây trong giếng. Cây cần ánh sáng; đáy giếng sâu nhiều tầng có khi chỉ đủ cho cây ưa bóng. Chậu cây cần khay hứng và không chặn phễu thu.
- Côn trùng và chim. Giếng hở hoàn toàn nên có lưới ở đỉnh. Lưới quá dày lại làm giảm sáng và gió.
- Riêng tư với nhà bên. Nếu nhà bên cao hơn và có cửa sổ nhìn xuống giếng, cân nhắc lam hoặc cây chắn tầm nhìn.
Danh sách này không nhằm ngăn ai làm giếng trời. Nó là danh sách việc cần chốt trên bản vẽ để giếng trời là thứ được dùng hằng ngày chứ không phải thứ phải bịt lại sau vài mùa mưa.
Giếng trời theo khí hậu từng miền
Miền Bắc: tính cả mùa lạnh và mùa nồm. Mùa đông có những đợt gió mùa đông bắc lạnh, giếng hở hoàn toàn sẽ đưa gió lạnh vào giữa nhà. Cuối đông sang xuân có những đợt nồm, không khí ẩm ngưng tụ trên bề mặt lạnh. Giếng trời ở miền Bắc nên có cách đóng lại được, như mái di động hoặc cửa kính ngăn ở từng tầng, để mùa hè mở cho thoáng, mùa lạnh và ngày nồm khép bớt. Chuyện nồm ẩm và cách xử lý tường đổ mồ hôi thuộc chuyên mục chống nóng, chống thấm của site.
Miền Trung: mưa bão và gió nóng. Mùa mưa bão kéo theo mưa lớn và gió giật mạnh, nên mái giếng cần neo chắc, lam chắn nước kỹ, đáy giếng thoát nước tốt. Ở các tỉnh Bắc Trung Bộ, mùa hè có những đợt gió tây khô nóng; những ngày đó mở giếng hút khí nóng ra ngoài có ích hơn là mở toang cửa đón gió nóng vào.
Miền Nam: nắng quanh năm và mưa rào lớn. Nắng gắt gần như quanh năm, mùa mưa có những cơn mưa rào lớn trong thời gian ngắn. Ưu tiên của giếng trời ở miền Nam là che nắng trực tiếp và thoát nước nhanh; thông gió gần như cần cả năm nên khe thoát khí có thể để hở thường xuyên.
Câu hỏi thường gặp
Giếng trời nhà ống bao nhiêu mét vuông là đủ?
Không có một con số đúng cho mọi nhà. Diện tích phụ thuộc chiều sâu nhà, số tầng giếng xuyên qua và tầng nào cần sáng nhất. Giếng càng sâu thì càng cần rộng hơn để sáng xuống được tầng dưới. Kiến trúc sư thường cân giữa diện tích sàn mất đi và lượng sáng thu được cho từng tầng.
Mái giếng trời nên dùng kính hay tấm nhựa lấy sáng?
Kính dán an toàn bền màu, dễ lau và không ngả vàng, nhưng nặng hơn và cần khung chắc. Tấm nhựa lấy sáng nhẹ hơn, nhưng nhiều loại dễ trầy, ngả màu theo năm và giữ nhiệt. Dù chọn vật liệu nào cũng nên có che nắng phía trên và khe thoát khí.
Giếng trời có làm nhà lạnh về mùa đông ở miền Bắc không?
Có thể, nếu giếng hở và không có cách đóng mặt giếng ở các tầng. Mái di động hoặc cửa kính ngăn giữa phòng và lòng giếng giúp giữ ấm trong những đợt rét. Ở miền Nam, vấn đề chính lại là nắng và mưa lớn theo mùa.
Có thể làm giếng trời cho nhà đang ở mà không đục sàn không?
Nếu ô cầu thang thông lên mái, có thể biến ô này thành giếng sáng bằng cách thay mái kín thành mái lấy sáng có khe thoát khí, đổi bậc và lan can cho thưa. Cách này không cắt sàn nhưng vẫn đụng tới mái, nên vẫn cần thợ có kinh nghiệm và kiểm tra kết cấu mái.
Đáy giếng trời có nên đặt hồ cá, tiểu cảnh nước không?
Được, nhưng phải tính chống thấm, thoát nước tràn khi mưa lớn, muỗi và độ ẩm tăng lên trong nhà. Ở nơi nồm ẩm, mặt nước trong nhà có thể làm ẩm thêm. Nếu không có thời gian chăm, sân sỏi và cây ưa bóng dễ giữ hơn.
Giếng trời có ảnh hưởng tới an toàn cháy không?
Có. Mọi khoảng rỗng xuyên tầng đều có thể thành đường dẫn khói và lửa. Khi thiết kế, cần trao đổi với kiến trúc sư về cách ngăn khói lan sang cầu thang, lối thoát nạn thứ hai và vị trí đầu báo khói. Các yêu cầu cụ thể theo quy chuẩn hiện hành.