Nhà ống tối và bí chủ yếu vì hình dáng của nó: mặt tiền hẹp, chiều sâu lớn, hai bên tường sát nhà hàng xóm, nên ánh sáng và gió chỉ vào được từ hai đầu. Phần giữa nhà nằm xa cả cửa trước lẫn cửa sau, lại thường bị cầu thang, vệ sinh, kho chiếm chỗ, nên trở thành một khối tối và tù. Khi cửa trước đóng vì bụi, ồn, an ninh, cửa sau bị xây kín để lấy thêm diện tích, căn nhà gần như mất đường thở.
Cách sửa đi theo thứ tự từ ít tốn kém, ít rủi ro đến lớn: dọn những thứ đang chặn sáng và gió, đổi cửa và vách ngăn cho xuyên sáng, mở lại đầu sau nhà, tận dụng cầu thang làm lõi, và cuối cùng mới là đục sàn làm giếng trời hay lỗ thông tầng. Ba bước đầu thường chủ nhà tự quyết được; hai bước sau đụng tới kết cấu và giấy phép, cần kỹ sư và hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương.
Bài đi qua cơ chế làm nhà ống tối và bí, cách tự chẩn đoán căn nhà mình, rồi năm nhóm giải pháp theo mức độ can thiệp, kèm những lỗi hay gặp khiến cải tạo xong vẫn chưa khá hơn.
Vì sao nhà ống hay tối và bí
Ánh sáng tự nhiên vào phòng qua cửa sổ chỉ đi được một quãng có hạn. Một quy tắc thô hay được dùng trong thiết kế là vùng đủ sáng tính từ cửa sổ vào chỉ khoảng 1,5 đến 2 lần chiều cao từ sàn tới mép trên cửa sổ. Với cửa cao khoảng 2,2 m, ánh sáng có ích đi vào được chừng 3 đến 4,5 m. Một căn nhà ống sâu 15 đến 20 m, chỉ có cửa ở hai đầu, sẽ luôn có một đoạn giữa dài nhiều mét nằm ngoài tầm với của cả hai đầu.
Gió cũng vậy. Gió tự nhiên muốn đi qua nhà thì cần một cửa vào và một cửa ra, và đường đi giữa hai cửa không bị chặn. Nhà ống thường có cửa vào là cửa chính tầng trệt, còn cửa ra ở phía sau thì bị xây kín, hoặc có nhưng bị bếp, nhà vệ sinh, kho chắn giữa. Không có cửa ra thì gió đứng lại ở cửa trước, không khí phía trong gần như đứng yên.
Nhà nhiều tầng thì mỗi sàn bê tông là một tấm nắp đậy kín. Mỗi tầng trở thành một ống riêng, hai đầu hở, không trao đổi với tầng trên dưới. Không khí nóng tích ở tầng trên cùng dưới mái, khí ẩm và mùi nấu nướng tích ở tầng trệt. Đó là lý do nhiều nhà ống tầng trên nóng hầm hập, tầng dưới thì ẩm và có mùi, dù diện tích cửa không ít.
Cuối cùng là thói quen sử dụng: rèm dày kéo kín cả ngày, cửa kính dán decal mờ, tủ cao kê sát cửa sổ, vách ngăn đặc chia nhà thành nhiều phòng kín. Những thứ này mỗi thứ một ít, cộng lại có khi làm mất nửa lượng sáng mà căn nhà vốn nhận được.
Tự chẩn đoán căn nhà trong một buổi
Trước khi tính đến sửa, nên dành một ngày nắng bình thường để đi một vòng quanh nhà vào ba thời điểm sáng, trưa, chiều và ghi lại những điểm sau:
- Vùng phải bật đèn ban ngày: đứng ở đâu mà không đọc thoải mái được một trang giấy in chữ thường lúc 10 giờ sáng. Đánh dấu các vùng đó trên một bản vẽ phác mặt bằng từng tầng.
- Nguồn sáng hiện có: cửa trước, cửa sau, ô cầu thang, khe mái, cửa sổ hông nếu có. Ghi xem nguồn nào đang bị che, che bởi cái gì.
- Đường gió: mở cửa trước và cửa sau, cầm một dải giấy mỏng hoặc nén nhang đã tắt còn khói nhẹ đi dọc nhà xem không khí có chuyển động không, chỗ nào đứng yên.
- Chênh nhiệt giữa các tầng: buổi chiều, đi từ trệt lên tầng trên cùng, cảm nhận độ nóng. Tầng trên cùng nóng rõ là dấu hiệu khí nóng không có lối thoát qua mái.
- Mùi và ẩm: góc nào có mùi ẩm, vết mốc, tường đổ mồ hôi. Đây là chỗ không khí đứng yên lâu nhất.
- Những thứ dễ bỏ: tủ, kệ, vách, rèm, đồ chất đống chặn cửa hoặc chặn đường gió.
Bản phác này là tài liệu quý nhất khi làm việc với kiến trúc sư hay thợ: nó cho thấy vấn đề nằm ở đâu, thay vì chỉ nói chung chung là nhà tối. Nhiều nhà làm xong bước này đã thấy rằng một nửa vấn đề nằm ở đồ đạc và thói quen, chưa cần đụng tới tường.
Cách 1 và 2: dọn chỗ chặn sáng, đổi cửa và vách cho xuyên sáng
Dọn đường đi của ánh sáng. Bỏ hoặc dời các tủ cao kê sát cửa sổ, cửa sau; đổi rèm vải dày thành hai lớp, một lớp voan mỏng để lọc nắng ban ngày và một lớp dày chỉ kéo khi cần. Dọn đồ chất ở chiếu nghỉ cầu thang và lối thoát sau nhà. Đây là bước rẻ nhất mà thường cho thay đổi rõ ngay.
Cho tường, trần sáng màu hơn. Bề mặt sáng màu, mờ hắt ánh sáng đi sâu vào trong tốt hơn bề mặt tối. Trần sát cửa và mảng tường đối diện cửa sổ là hai chỗ đáng sơn sáng nhất. Việc sơn lại nhà cụ thể thuộc phạm vi thợ sơn và cẩm nang làm mới nhà, ở đây chỉ nói nguyên lý.
Đổi cửa đặc thành cửa có kính. Cửa chính đặc gỗ hoặc tôn kín cả ngày khiến tầng trệt mất nguồn sáng lớn nhất. Đổi sang cửa có ô kính phía trên, hoặc lắp thêm một lớp cửa lưới, cửa song phía trong để có thể mở cánh ngoài ban ngày mà vẫn an toàn.
Đổi vách đặc thành vách xuyên sáng. Vách ngăn giữa phòng khách và bếp, giữa phòng ngủ và hành lang có thể làm phần trên bằng kính mờ, kính có hoa văn, hoặc khung gỗ để hở, giữ riêng tư ở tầm mắt nhưng cho sáng đi qua phần trên. Vách nhẹ không chịu lực thường đổi được mà không đụng kết cấu, nhưng vẫn nên hỏi thợ có kinh nghiệm để chắc đó không phải tường chịu lực.
Mở ô thoáng phía trên cửa đi trong nhà. Ô thoáng trên cửa phòng là đường cho không khí và ánh sáng đi giữa các phòng khi cửa đóng. Nhiều nhà ống cũ có sẵn ô này nhưng đã bịt kín; mở lại là cách nhỏ mà hiệu quả.
Cách 3: mở lại đầu sau nhà
Đầu sau là cửa ra của gió. Nhiều nhà ống xây kín sát mép đất phía sau để lấy thêm vài mét vuông cho bếp hoặc kho. Kết quả là căn nhà mất cửa ra của gió và nguồn sáng thứ hai. Lùi lại một khoảng sân sau dù chỉ hơn một mét, hoặc mở cửa sổ phía sau nếu đất còn khoảng trống, thường thay đổi không khí trong nhà rõ hơn bất cứ món đồ nào.
Sân sau nhỏ vẫn có ích. Một khoảng sân sau hẹp có mái kính hoặc mái lưới, có cây ưa bóng, vừa là nơi phơi đồ, vừa là giếng sáng cho bếp và phòng phía sau. Khi gió thổi qua mặt tiền, vùng phía sau nhà thường có áp suất thấp hơn, nên chỉ cần mở được cửa ra là không khí bắt đầu đi xuyên qua.
Tính đến chuyện riêng tư và an ninh. Cửa phía sau thường nhìn sang nhà khác. Có thể dùng kính mờ, gạch bông gió, lam gỗ, khung song chắc chắn để vừa thoáng vừa kín. Cửa sổ phía sau giáp đất nhà bên phải tuân theo quy định về khoảng cách và chuyện mở cửa nhìn sang đất liền kề; quy định cụ thể nên hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương trước khi làm.
Đổi công năng phía sau. Nếu sau nhà là nhà vệ sinh, kho, đó là những phòng không cần sáng nhiều mà lại chiếm mất cửa ra. Khi có dịp sửa lớn, cân nhắc đưa bếp hoặc phòng sinh hoạt ra sau để hưởng sáng, chuyển kho vào giữa nhà. Việc dời vệ sinh đụng tới đường ống và kết cấu sàn, cần người có chuyên môn.
Cách 4 và 5: cầu thang làm lõi, lỗ thông tầng và giếng trời
Cầu thang là ống đứng có sẵn. Trong nhà ống, ô cầu thang là khoảng rỗng duy nhất xuyên suốt các tầng. Nếu trên đỉnh cầu thang là mái kín, chỉ cần làm một mái lấy sáng có khe thoát khí ở đỉnh, đổi bậc đặc sang bậc hở, lan can đặc sang lan can thưa, là cầu thang có thể đưa sáng xuống và hút khí nóng lên. Đây là cách lớn đầu tiên nên xem xét vì không phải đục thêm sàn.
Lỗ thông tầng nhỏ. Một ô mở trên sàn, chỉ vài mét vuông, đặt ở giữa nhà, nối hai hoặc ba tầng với nhau, đã đủ tạo đường cho khí nóng bốc lên và sáng rơi xuống. Ô này phải có lan can an toàn, nhất là nhà có trẻ nhỏ.
Giếng trời là giải pháp lớn nhất. Giếng trời xuyên từ mái xuống tầng trệt mang sáng và gió vào chính giữa nhà. Nó cũng kéo theo mưa hắt, nắng nóng, tiếng ồn và đường lan khói khi cháy, nên cần thiết kế cẩn thận. Bài riêng về giếng trời trên site đi sâu vào vị trí, mái che và thoát nước.
Đục sàn là việc của kỹ sư. Sàn bê tông nhà ống thường làm việc liên kết với dầm, cột; cắt một ô sàn có thể thay đổi cách sàn chịu lực. Trước khi đục phải có kỹ sư kết cấu xem hiện trạng, tính lại, đề xuất cách gia cố, và phải hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương xem việc sửa có cần xin phép không. Đây không phải việc tự làm theo kinh nghiệm thợ.
So sánh năm cách theo mức can thiệp
Bảng dưới xếp năm nhóm giải pháp theo mức can thiệp, để chủ nhà biết nên bắt đầu từ đâu và cần ai giúp:
| Cách | Cải thiện chủ yếu | Mức can thiệp | Cần ai |
|---|---|---|---|
| Dọn đồ, đổi rèm, sơn sáng | Ánh sáng, cảm giác rộng | Rất nhỏ, đảo ngược được | Chủ nhà |
| Đổi cửa, vách xuyên sáng, ô thoáng | Ánh sáng giữa các phòng, gió nội bộ | Nhỏ | Thợ mộc, thợ nhôm kính |
| Mở lại đầu sau nhà | Gió xuyên phòng, sáng phía sau | Vừa, có thể đụng tường bao | Thợ có kinh nghiệm; hỏi quy định |
| Cầu thang thành lõi sáng gió | Hút khí nóng, sáng giữa nhà | Vừa đến lớn, đụng mái | Kiến trúc sư, thợ mái |
| Lỗ thông tầng, giếng trời | Sáng và gió cho phần giữa nhà | Lớn, đụng kết cấu | Kiến trúc sư, kỹ sư kết cấu; xin phép nếu cần |
Nên đi lần lượt từ trên xuống. Không ít nhà dừng ở bước thứ ba đã thấy đủ; ngược lại, có nhà đục giếng trời mà vẫn để vách đặc và cửa sau kín, nên sáng có mà gió vẫn không đi.
Những lỗi khiến cải tạo xong vẫn tối, vẫn bí
Một số tình huống hay gặp, đều là ví dụ giả định tổng hợp từ các kiểu nhà phổ biến:
- Làm giếng trời nhưng lợp kín bằng kính, không có khe thoát khí ở đỉnh. Sáng có, nhưng giếng thành bẫy nhiệt, tầng trên cùng nóng hơn trước.
- Mở cửa trước to nhưng cửa sau vẫn kín. Không có cửa ra thì gió không đi, chỉ có thêm bụi và ồn.
- Lấy sáng bằng mái tôn nhựa trong mà không che nắng. Nắng trưa đổ thẳng xuống, gây chói và nóng; một thời gian sau tấm nhựa ngả màu.
- Lỗ thông tầng không lan can đủ cao, hoặc lan can có thanh ngang cho trẻ leo. An toàn phải được tính từ đầu.
- Bố trí phòng ngủ ngay sát giếng trời mà không có cửa đóng được, đến mùa lạnh hoặc mưa thì ồn, hắt và lạnh.
- Quên đường khói khi cháy. Mọi khoảng rỗng xuyên tầng cũng là ống dẫn khói. Thiết kế cần tính lối thoát nạn và cách ngăn khói, nhất là nhà ống chỉ có một cầu thang.
Ý chung là ánh sáng và gió cần cả nguồn vào, đường đi và lối ra. Thiếu một mắt xích thì các khoản đầu tư còn lại không phát huy được hết.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ống thuê, không được sửa thì làm gì để bớt tối và bí?
Tập trung vào những thứ đảo ngược được: dời tủ cao khỏi cửa, đổi rèm sang loại mỏng hai lớp, mở cửa sau và cửa sổ đúng giờ để tạo gió xuyên, dùng quạt đặt ở cửa ra thổi hướng ra ngoài để kéo không khí đi qua nhà. Bề mặt sáng màu bằng vải, thảm cũng giúp hắt sáng.
Nhà ống bao sâu thì cần giếng trời?
Không có con số cố định. Theo quy tắc thô, cửa sổ chiếu sáng có ích được khoảng 1,5 đến 2 lần chiều cao mép trên cửa. Nhà có cửa hai đầu và sâu khoảng 12 m trở lên thường đã có đoạn giữa tối. Có cần giếng trời hay không còn tùy cầu thang, cửa sau và cách chia phòng.
Mở giếng trời có làm nhà nóng hơn không?
Có thể, nếu giếng trời chỉ lợp kính kín và không che nắng. Nếu mái giếng có che nắng, có khe thoát khí ở đỉnh, giếng trời lại giúp hút khí nóng ra khỏi nhà. Kết quả phụ thuộc thiết kế mái giếng hơn là việc có hay không có giếng.
Đục sàn làm lỗ thông tầng có cần xin phép không?
Tùy loại công việc và quy định ở từng địa phương; sửa chữa có ảnh hưởng kết cấu chịu lực thường thuộc diện phải xem xét kỹ. Nên hỏi cơ quan quản lý xây dựng cấp xã, phường nơi có nhà và đối chiếu văn bản hiện hành, đồng thời thuê kỹ sư kết cấu đánh giá trước.
Có nên dùng quạt hút để thay cho việc mở cửa sau?
Quạt hút giúp nhiều cho nhà vệ sinh, bếp và những chỗ không có cửa ra, nhưng không thay được ánh sáng và không đủ để làm thoáng cả căn nhà dài. Quạt hút hiệu quả nhất khi có đường cấp khí vào phía đối diện; nếu nhà kín hoàn toàn, quạt chạy mà không kéo được bao nhiêu.
Nhà ống ở phố đông, bụi và ồn, có nên mở cửa trước không?
Có thể mở theo giờ: sáng sớm và tối muộn khi phố vắng, đường ít bụi. Ban ngày có thể dùng cửa lưới chống côn trùng, cửa có ô thoáng phía trên và tận dụng thêm nguồn gió phía sau hoặc qua mái để không phụ thuộc hết vào cửa trước.