Nhà ba gian hai chái là kiểu nhà ở truyền thống phổ biến của làng quê Bắc Bộ: một ngôi nhà gỗ một tầng, mái ngói, gồm ba gian chính ở giữa và hai chái ở hai đầu hồi, phía trước có hiên sâu nhìn ra sân gạch. Mỗi “gian” là khoảng không gian giữa hai bộ vì kèo gỗ; “chái” là phần mở rộng ở đầu hồi, mái thấp hơn và thường hẹp hơn gian. Cách gọi theo số gian, số chái cho biết ngôi nhà lớn hay nhỏ: ba gian hai chái, năm gian, hay đơn giản hơn là nhà ba gian.
Sống trong nhà ba gian hôm nay có những cái hay mà nhà bê tông khó có: mát nhờ mái ngói và hiên sâu, cửa mở rộng ra sân, khung gỗ bền nhiều đời nếu giữ khô. Những điều phải lo là bên trong hơi tối và thấp, mối mọt, mái dột, và thiếu những tiện nghi như nhà vệ sinh, bếp hiện đại vốn được đặt ở các công trình phụ tách riêng.
Phần dưới đọc cấu trúc ngôi nhà từ khung gỗ, gian, chái, hiên tới khuôn viên quanh nhà, giải thích vì sao nó mát, rồi bàn cách đưa tiện nghi vào và giữ ngôi nhà bền mà không làm mất dáng. Bài nhìn ngôi nhà ở góc kiến trúc và sinh hoạt hằng ngày.
Đọc khung nhà: vì kèo, cột, gian và chái
Bộ xương của nhà ba gian là các bộ vì kèo bằng gỗ đặt song song, chia ngôi nhà theo chiều dài. Mỗi bộ vì gồm các cột đứng và các thanh ngang, thanh xiên liên kết với nhau bằng mộng. Hàng cột cái đứng phía trong, cao hơn, đỡ phần chính của mái; hàng cột quân đứng phía ngoài, thấp hơn. Phần mái vươn ra ngoài để làm hiên được đỡ bằng những thanh gỗ chìa ra từ đầu cột, người thợ gọi là kẻ, là bẩy, tuỳ cách cấu tạo.
Bốn bộ vì tạo thành ba gian. Phía ngoài hai bộ vì đầu hồi là hai chái, nơi mái gập xuống theo hướng đầu hồi. Nhờ đó ngôi nhà có mái bốn phía thay vì chỉ hai mái trước sau, phần đầu hồi cũng được che mưa nắng. Toàn bộ sức nặng của mái ngói dồn xuống các cột gỗ, cột đứng trên những tảng đá kê chân, tách gỗ khỏi hơi ẩm từ nền.
Vì sức nặng do khung gỗ gánh, tường ở nhà ba gian chủ yếu là để bao che: tường hồi hai đầu và tường hậu phía sau xây gạch hoặc đất, mặt trước gần như toàn bộ là cửa gỗ. Đây là điểm quan trọng khi sửa nhà: tháo một mảng tường bao không làm nhà đổ, nhưng đụng vào cột, kèo, xà là đụng vào chính khung chịu lực. Mọi việc liên quan tới khung nên có thợ mộc nhà cổ hoặc người có chuyên môn xem trước.
Mỗi phần của ngôi nhà dùng vào việc gì
Gian giữa: không gian trang trọng và sinh hoạt chung. Gian giữa rộng nhất, đối diện cửa chính và sân. Đây là nơi tiếp khách, ngồi uống nước, họp mặt gia đình. Về kiến trúc, gian giữa là trục của cả ngôi nhà: khung gỗ thường được chạm khắc kỹ nhất ở đây.
Hai gian bên: chỗ ngủ, chỗ ngồi của người trong nhà. Hai gian bên cạnh gian giữa dùng làm chỗ ngủ của người lớn tuổi, chỗ ngồi chơi, có khi đặt phản gỗ hay giường. Các gian thông nhau, chỉ ngăn tạm bằng tấm vách, bức bình phong hay tủ khi cần.
Chái và buồng: nơi riêng tư và cất giữ. Hai chái ở đầu hồi thường được ngăn thành buồng, kín đáo hơn, dùng làm chỗ ngủ, chỗ cất đồ quý, cất thóc gạo. Buồng ít cửa sổ nên tối và mát, hợp để cất giữ.
Hiên: khoảng chuyển tiếp giữa trong và ngoài. Hiên chạy suốt mặt trước, dưới phần mái vươn ra. Đây là chỗ ngồi hóng mát, làm việc nhà, phơi đồ khi mưa, tiếp hàng xóm ghé chơi. Hiên che nắng xiên cho cửa gỗ và giữ nước mưa không hắt vào nhà.
Cửa bức bàn: mặt tiền tháo lắp được. Mặt trước các gian thường là hệ cửa gỗ ghép nhiều tấm, gọi là cửa bức bàn. Ngày thường mở vài cánh, khi nhà có việc đông người có thể tháo cả mảng cửa để nối liền nhà với hiên và sân thành một không gian lớn.
Nhà ngang, bếp và công trình phụ: tách riêng. Bếp, chuồng trại, nhà kho thường nằm ở dãy nhà ngang hoặc nhà phụ quanh sân, tách khỏi nhà chính để khói, mùi và lửa không ảnh hưởng tới nơi ở. Chuyện gian bếp nhà xưa có chuyên mục về văn hoá bếp bàn riêng.
Vì sao nhà ba gian mát dù không có máy lạnh
Nhiều người lớn tuổi lớn lên trong nhà ba gian nhớ cảm giác trưa hè nằm trên phản gỗ trong nhà vẫn thấy mát. Cái mát ấy đến từ cách ngôi nhà được làm, không có gì bí ẩn. Thứ nhất là mái ngói dày, dốc, trên lớp rui mè thoáng: ngói nung hấp nhiệt chậm, khe giữa các viên ngói và khoảng không dưới mái để hơi nóng thoát ra. Thứ hai là hiên sâu và mái thấp ở phía trước, chặn nắng chiếu thẳng vào trong, chỉ để ánh sáng dịu phản từ sân hắt vào.
Thứ ba là mặt trước mở rộng, phía sau kín hơn. Ở nhiều vùng Bắc Bộ, nhà chính hay được quay về phía nam, vừa đón gió mát mùa hè, vừa lấy lưng nhà chắn gió lạnh mùa đông thổi từ phía bắc. Thứ tư là sân gạch, ao và vườn cây quanh nhà: sân rộng cho gió lưu thông, ao và cây làm dịu không khí trước khi gió vào nhà.
Những yếu tố này hoạt động cùng nhau. Khi một yếu tố bị mất, chẳng hạn sân bị đổ bê tông và xây kín nhà mái bằng phía trước, hiên bị quây kính, vườn cây bị chặt, thì ngôi nhà ba gian cũng mất dần cái mát vốn có. Đây là lý do khi sửa sang nên nhìn cả khuôn viên chứ không chỉ riêng ngôi nhà. Ngược lại, chỉ cần trả lại một khoảng sân lát gạch thay cho bê tông, trồng lại vài cây trước hiên, mở cửa bức bàn vào những giờ mát trong ngày, nhiều gia đình đã thấy gian nhà dịu đi rõ rệt mà không phải lắp thêm thiết bị nào.
Khuôn viên quanh nhà: ngôi nhà không đứng một mình
Nhà ba gian không được nghĩ ra như một khối nhà riêng lẻ. Nó là một phần của khuôn viên gồm nhiều thành phần, mỗi thứ một việc:
- Sân gạch trước nhà: nơi phơi thóc, phơi nông sản, sinh hoạt ngoài trời, đồng thời là bề mặt hắt sáng vào hiên và nhà.
- Nhà ngang hoặc nhà phụ: đặt vuông góc hoặc song song với nhà chính, chứa bếp, kho, chỗ để nông cụ.
- Ao: lấy đất đắp nền, thả cá, tưới vườn, làm mát không khí quanh nhà.
- Vườn: cây ăn quả, rau, cây bóng mát, hàng rào cây xanh.
- Giếng, bể nước mưa: nguồn nước sinh hoạt trước khi có nước máy.
- Cổng và lối vào: lối đi từ ngõ xóm vào sân, thường không thẳng một mạch vào cửa chính, giữ cho gian nhà mở cửa vẫn kín đáo với người đi ngoài ngõ.
Ở nhiều làng hôm nay, khuôn viên này đã thay đổi: ao bị lấp, sân bị chia, nhà mới xây che trước nhà cổ. Giữ được ngôi nhà gỗ mà mất hết khuôn viên thì ngôi nhà vẫn còn nhưng nếp sống quanh nó đã khác. Nếu còn đất, giữ một khoảng sân và vài cây bóng mát trước hiên là cách đơn giản nhất để ngôi nhà vẫn “thở” được.
Sống trong nhà ba gian hôm nay: vấn đề và cách xử lý
Bảng dưới gom những khó khăn hay gặp khi gia đình vẫn ở trong nhà ba gian, kèm hướng xử lý ở góc chủ nhà.
| Vấn đề | Vì sao | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Trong nhà tối | Mái thấp, hiên sâu, ít cửa sổ ở tường hậu | Mở thêm cửa sổ nhỏ ở tường hậu, giữ cửa bức bàn mở ban ngày, chiếu sáng nhân tạo nhiều lớp |
| Thiếu nhà vệ sinh, nhà tắm | Ngày xưa đặt tách xa nhà chính | Xây khu vệ sinh mới tách riêng hoặc ở nhà phụ, có lối đi có mái che |
| Mối mọt khung gỗ | Gỗ ẩm, chân cột sát đất, ít kiểm tra | Giữ khô quanh chân cột, kiểm định kỳ, mời đơn vị có chuyên môn khi có dấu hiệu |
| Mái dột | Ngói vỡ, xô, rui mè mục | Đảo ngói định kỳ, thay rui mè hỏng, giữ đúng loại ngói cũ |
| Điện đi tạm | Nhà gỗ không thiết kế cho điện | Thuê thợ điện có chuyên môn đi dây trong ống, có cầu dao chống giật, tránh bám trực tiếp vào gỗ |
| Lạnh về mùa đông | Nhà mở, nhiều khe hở | Rèm vải dày ở cửa, đóng bớt cửa phía bắc, giữ buồng kín làm chỗ ngủ mùa rét |
Nguyên tắc chung là đưa tiện nghi vào bằng những phần tách khỏi khung gỗ: khu vệ sinh và bếp ở công trình phụ, đường điện đi nổi trong ống, thiết bị đặt trên giá đứng. Như vậy ngôi nhà chính giữ được nguyên vẹn và các tiện nghi có thể thay mới mà không đụng tới khung. Một lối đi có mái che nối nhà chính với khu vệ sinh và bếp là khoản đầu tư nhỏ nhưng thay đổi hẳn sự tiện lợi, nhất là với người lớn tuổi phải đi lại ban đêm hoặc những ngày mưa rét kéo dài.
Giữ ngôi nhà bền mà không làm mất dáng
Một ngôi nhà gỗ được giữ khô và được kiểm tra đều đặn có thể bền qua nhiều thế hệ. Kẻ thù lớn nhất là nước và mối. Việc đầu tiên là giữ mái kín: đảo ngói, thay những viên vỡ, thông máng nước trước mùa mưa. Việc thứ hai là giữ chân cột khô: đá kê chân cột không bị đất lấp, nền quanh nhà thoát nước tốt, không để chậu cây, đống củi dựa vào cột.
Khi phải thay một bộ phận gỗ hỏng, cách làm giữ dáng là thay đúng chỗ hỏng bằng gỗ cùng loại, cùng kích thước, do thợ mộc biết làm nhà cổ thực hiện, thay vì thay cả bộ vì hay đổ bê tông giả gỗ. Nhiều gia đình muốn “làm mới” bằng sơn bóng phủ lên toàn bộ khung gỗ; lớp sơn kín có thể giữ ẩm bên trong gỗ và che mất dấu hiệu mối, nên cần hỏi người có kinh nghiệm trước.
Một số làng có nhiều nhà cổ, như làng Đường Lâm ở vùng Sơn Tây cũ của Hà Nội, có quy định riêng về việc sửa chữa nhà trong khu di tích. Ở bất kỳ nơi nào, nếu ngôi nhà có giá trị lịch sử, nên hỏi cơ quan văn hoá địa phương trước khi sửa. Phần nghiên cứu kiến trúc di sản chuyên sâu có các trang chuyên đề kiến trúc Việt Nam bàn kỹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ba gian khác nhà năm gian thế nào?
Khác ở số gian, tức số khoảng giữa các bộ vì kèo. Nhà năm gian dài hơn, rộng hơn, thường là nhà của gia đình khá giả hơn. Nguyên tắc bố cục vẫn tương tự: gian giữa là trục chính, các gian bên đối xứng hai phía, chái ở hai đầu.
Có thể tháo nhà gỗ ba gian ra dựng lại ở chỗ khác không?
Về kỹ thuật, khung gỗ lắp mộng cho phép tháo ra và dựng lại, đó cũng là cách nhiều ngôi nhà cổ được di dời. Tuy nhiên việc này cần thợ có kinh nghiệm đánh dấu từng cấu kiện, và ngôi nhà rời khuôn viên gốc sẽ mất đi một phần bối cảnh vốn có.
Nhà ba gian có nên làm trần không?
Làm trần kín sẽ che mất khung gỗ, giữ nhiệt và ẩm dưới mái, che dấu hiệu mối và dột. Nếu cần chống bụi rơi từ ngói, có thể dùng lớp lót dưới ngói thay vì trần kín. Nên hỏi người có kinh nghiệm với nhà cổ.
Nền nhà ba gian thấp hơn sân thì làm sao?
Thường do sân, ngõ được nâng nhiều lần. Có thể hạ lại sân quanh nhà, làm rãnh thoát nước, thay vì nâng nền nhà, vì nâng nền làm thấp mái hiên và có thể chôn mất đá kê chân cột. Cần thợ có kinh nghiệm xem tận nơi.
Có thể xây nhà mới bên cạnh mà vẫn giữ nhà ba gian không?
Được, và nhiều gia đình đã làm vậy. Nên đặt nhà mới sao cho không che kín mặt trước, không lấy mất sân của nhà cũ, và có lối đi lại thuận giữa hai ngôi nhà. Nhà mới đảm nhận tiện nghi hiện đại, nhà cũ giữ vai trò không gian sinh hoạt chung.
Ngói cũ của nhà ba gian có nên thay hết bằng ngói mới không?
Không nhất thiết. Ngói cũ còn tốt nên giữ, chỉ thay những viên vỡ bằng ngói cùng loại. Thay toàn bộ bằng ngói khác loại có thể làm thay đổi trọng lượng mái, khe thoát nhiệt và dáng vẻ ngôi nhà.