Nhà ống là kiểu nhà có mặt tiền hẹp, thường chỉ ba đến năm mét, nhưng sâu gấp nhiều lần bề ngang và cao nhiều tầng, hai bên áp sát nhà hàng xóm. Nó hẹp và sâu chủ yếu vì mặt tiền đường phố là phần đất quý nhất: ai cũng muốn có một khúc mặt phố để buôn bán, đi lại, nên đất bị chia nhỏ theo bề ngang, còn phần đuôi đất kéo dài vào trong. Qua nhiều lần chia thừa kế, mua bán, mảnh đất càng chia càng hẹp, và cách duy nhất để có thêm chỗ ở là xây lên cao.
Sống trong nhà ống cho dễ chịu không đòi hỏi đập đi xây lại. Phần lớn sự mệt mỏi đến từ ba chuyện: leo cầu thang quá nhiều, phần giữa nhà thiếu sáng thiếu gió, và mọi sinh hoạt dồn chồng lên nhau theo chiều đứng. Sắp lại nhịp sống theo tầng, chừa khoảng thở cho ánh sáng và gió, thoả thuận với hàng xóm chung vách là những việc làm được ở hầu hết căn nhà.
Phần dưới đi từ nguồn gốc của nhà ống, điểm mạnh và điểm yếu khi ở hôm nay, đến cách sắp nhịp sống theo tầng, chuyện chung vách và những điều nên nghĩ trước khi sửa hay xây lại.
Vì sao nhà ống ở Việt Nam hẹp và sâu
Ở các đô thị Việt Nam, con phố từ lâu đã là nơi buôn bán. Một gian nhà quay ra phố là một chỗ bán hàng, một cửa hiệu, một nguồn thu nhập. Vì vậy giá trị của mảnh đất không nằm đều trên diện tích mà dồn vào mấy mét mặt tiền. Khi đất được chia, người ta chia sao cho mỗi phần đều chạm được mặt đường, nghĩa là cắt theo những dải hẹp chạy vuông góc với phố. Phố cổ Hà Nội với những ngôi nhà hình ống san sát là dạng sớm của lối chia đất này.
Lớp thứ hai là chia thừa kế và mua bán nhỏ lẻ. Một mảnh đất rộng sáu mét chia cho hai người con thành hai mảnh ba mét, mỗi mảnh vẫn giữ nguyên chiều sâu. Sau vài thế hệ, những dải đất hai mét rưỡi, ba mét không hiếm. Lớp thứ ba là đô thị hoá nhanh từ cuối thế kỷ hai mươi: người dân tự xây trên đất của mình, mỗi hộ một căn, không có quy hoạch chung cho cả dãy, nên cả khu phố mọc lên bằng những khối nhà hẹp đứng cạnh nhau.
Khi bề ngang không thể nới, nhu cầu ở tăng thì chỉ còn đường lên cao. Ba, bốn, năm tầng trên một mảnh đất vài chục mét vuông là chuyện bình thường. Hình dáng ống không phải do người Việt thích nhà hẹp, mà là lời giải hợp lý cho bài toán đất mặt phố quý, đất chia nhỏ, và một gia đình cần đủ chỗ ở lẫn chỗ làm ăn.
Điểm mạnh và điểm yếu khi ở nhà ống hôm nay
Nhà ống có những cái lợi mà căn hộ chung cư hay nhà ngoại ô khó có. Đổi lại, nó có những bất tiện cố hữu cần biết để sống cho khéo, thay vì đổ lỗi cho căn nhà.
| Khía cạnh | Điểm mạnh | Điểm yếu thường gặp |
|---|---|---|
| Vị trí | Nằm ngay trong phố, gần chợ, trường, chỗ làm | Ồn, bụi từ mặt đường, nhất là các tầng thấp |
| Sở hữu | Có đất riêng, tự quyết việc sửa chữa trong khuôn khổ cho phép | Mọi hỏng hóc tự lo, không có ban quản lý |
| Công năng | Tầng trệt mở cửa hàng, văn phòng nhỏ được | Sinh hoạt gia đình và buôn bán dễ lẫn vào nhau |
| Không gian | Nhiều tầng, chia được phòng riêng cho từng thế hệ | Leo cầu thang nhiều, người già và trẻ nhỏ vất vả |
| Ánh sáng, gió | Hai đầu trước sau thường thoáng | Phần giữa nhà dễ tối và bí nếu không có giếng trời |
| Hàng xóm | Gần gũi, dễ nhờ vả | Chung vách, sửa nhà bên này ảnh hưởng bên kia |
Đọc bảng này theo hướng: điểm yếu nào là do bản thân hình ống (cầu thang, phần giữa tối), điểm yếu nào là do cách dùng (sinh hoạt lẫn với buôn bán, đồ đạc chất đầy lối đi). Nhóm thứ hai sửa được ngay bằng thói quen. Nhóm thứ nhất cần tính khi sửa nhà. Riêng chuyện nhà ống tối và bí đã có chuyên mục ánh sáng tự nhiên và thông gió trình bày kỹ, ở đây chỉ nhắc rằng đó là điểm yếu số một của kiểu nhà này.
Sắp nhịp sống theo tầng để bớt leo cầu thang
Đặt việc lặp lại nhiều nhất ở gần nhau. Nấu ăn, ăn cơm, giặt giũ, phơi đồ là những việc lặp lại mỗi ngày. Nếu bếp ở tầng trệt, máy giặt ở tầng ba và chỗ phơi trên sân thượng, một người nội trợ có thể leo hàng chục lượt cầu thang mỗi ngày. Gom giặt và phơi lên cùng một tầng trên cao, hoặc có chỗ phơi phụ gần máy giặt, bớt được nhiều lượt nhất.
Người lớn tuổi ở tầng thấp, nhưng không phải tầng ồn nhất. Ông bà nên có phòng ở tầng trệt hoặc tầng hai để khỏi leo. Nếu tầng trệt là cửa hàng hay chỗ để xe, phòng của ông bà nên ở phía sau, xa mặt đường, có nhà vệ sinh ngay cạnh. Việc sửa nhà cho người già đã có chuyên mục nhà cho mọi lứa tuổi trình bày riêng.
Mỗi tầng có một chỗ cất đồ dùng chung. Kéo, băng dính, khăn lau, thuốc thông thường, sạc điện thoại: để mỗi tầng một bộ nhỏ thì không ai phải chạy lên chạy xuống chỉ để lấy một món đồ. Đây là cách rẻ nhất để căn nhà nhiều tầng bớt mệt.
Tầng trên cùng dành cho việc ít lên. Sân thượng và tầng tum thường nóng nhất, xa nhất. Đó là chỗ hợp cho kho đồ theo mùa, chỗ phơi, góc cây, chứ không nên là phòng ngủ chính của người phải lên xuống nhiều lần trong ngày.
Cầu thang là lối đi, không phải kho. Chậu cây, thùng hàng, giày dép bày trên bậc thang làm cầu thang hẹp hơn và nguy hiểm hơn, nhất là ban đêm. Giữ cầu thang trống, có đèn đủ sáng và tay vịn chắc là điều kiện để cả nhà lên xuống an toàn.
Vừa ở vừa buôn bán: tách hai dòng người ra
Rất nhiều nhà ống có tầng trệt dùng để bán hàng, làm tiệm, cho thuê mặt bằng. Cái lợi là có thu nhập ngay tại nhà. Cái mệt là khách hàng, hàng hoá, xe cộ và sinh hoạt gia đình cùng đi qua một lối duy nhất. Con cái đi học về phải len qua hàng, người nhà ăn cơm sau quầy, tiếng ồn làm ăn kéo dài tới tối.
Cách làm khéo là vạch rõ ranh giới giữa phần làm ăn và phần nhà, dù chỉ bằng thói quen. Phần trước là cửa hàng, phần sau từ chân cầu thang trở vào là nhà. Hàng hoá có chỗ cất riêng, không tràn vào bậc thang. Giờ đóng cửa hàng cố định để buổi tối thật sự là thời gian của gia đình. Nếu bề ngang cho phép, một lối đi sát tường dẫn thẳng tới cầu thang giúp người nhà ra vào mà không phải đi xuyên qua khách.
Khi cho người khác thuê tầng trệt, nên thoả thuận ngay từ đầu về lối đi chung, giờ giấc, chỗ để xe và điện nước tách riêng. Nhiều mâu thuẫn trong nhà ống cho thuê mặt bằng không đến từ tiền thuê mà đến từ việc hai bên dùng chung một cánh cửa và một cái cầu thang. Chuyện tổ chức nội thất tầng trệt kinh doanh thuộc phạm vi thiết kế nội thất, ở đây chỉ bàn nhịp sống.
Sống chung vách: những thoả thuận nên có với hàng xóm
Hai nhà ống cạnh nhau thường dùng chung, hoặc áp sát, một bức tường. Những rắc rối hay gặp đều có thể bớt đi nếu hai bên nói chuyện trước:
- Thấm qua tường chung: nước từ nhà tắm, sân thượng hay mái nhà bên cạnh thấm sang. Khi phát hiện vết ố, nên mời hàng xóm cùng xem và cùng tìm nguồn, tránh kết luận vội. Việc xử lý kỹ thuật cần thợ có chuyên môn.
- Xây sửa nhà bên cạnh: nhà bên đào móng, đập phá có thể làm nứt tường nhà mình. Chụp ảnh hiện trạng các vết nứt cũ trước khi hàng xóm khởi công là cách giữ bằng chứng công bằng cho cả hai.
- Ồn qua tường: tường chung mỏng thì tiếng tivi, tiếng khoan, tiếng trẻ con dễ sang nhau. Thoả thuận giờ yên tĩnh buổi tối, kê tủ quần áo áp tường chung ở phòng ngủ giúp bớt phần nào.
- Mái hiên, máng nước, cục nóng điều hoà: nước mưa đổ sang mái nhà bên, gió nóng thổi sang cửa sổ hàng xóm là nguồn cãi vã phổ biến. Đặt thiết bị hướng ra không gian của chính mình.
- Chỗ để xe trước cửa: mặt tiền hẹp nên xe dễ lấn sang trước nhà bên. Mỗi nhà giữ phần trước cửa mình là quy ước đơn giản nhất.
Nhà ống buộc người ta sống gần nhau hơn mọi kiểu nhà khác. Một quan hệ hàng xóm tốt đáng giá hơn bất kỳ món vật liệu cách âm nào.
Khi nào nên sửa, khi nào nên xây lại
Nhiều gia đình ở nhà ống đã hai ba chục năm đứng trước câu hỏi: sửa lại hay đập đi xây mới. Không có câu trả lời chung, nhưng có mấy câu hỏi giúp nghĩ cho rõ. Thứ nhất, kết cấu còn ổn không: móng có lún, dầm cột có nứt lớn, sàn có võng không. Việc này cần kỹ sư xem tận nơi, chủ nhà không tự kết luận qua mắt thường. Thứ hai, cái làm mình khó chịu nhất là gì: nếu là tối và bí, có khi chỉ cần mở một giếng trời, thay cầu thang kín bằng cầu thang thoáng. Nếu là thiếu phòng, có khi chỉ cần sắp lại công năng các tầng.
Thứ ba, pháp lý cho phép làm tới đâu. Chiều cao, số tầng, ban công vươn ra, khoảng lùi đều có quy định riêng theo từng khu vực, và quy định khi xây mới thường chặt hơn khi chỉ sửa chữa bên trong. Nên hỏi cơ quan quản lý xây dựng tại địa phương và đối chiếu văn bản hiện hành trước khi lên phương án, không dựa vào việc nhà bên cạnh đã làm được.
Thứ tư, gia đình sẽ sống ở đâu trong thời gian thi công. Xây lại nhà ống trong phố thường mất nhiều tháng, ảnh hưởng hàng xóm hai bên, cần biện pháp chống lún cho nhà liền kề. Chuyên mục lên kế hoạch làm đẹp nhà có những bài riêng về cách sắp việc theo giai đoạn khi tiền có hạn.
Những hiểu lầm hay gặp về nhà ống
“Nhà ống thì đương nhiên phải tối.” Không đúng. Nhà ống tối thường do phần giữa nhà bị bịt kín bởi cầu thang đặc, tường ngăn và đồ đạc. Những căn nhà ống có giếng trời, cầu thang thoáng và vách ngăn nhẹ có thể sáng ở mọi tầng vào ban ngày.
“Càng nhiều tầng càng tốt.” Thêm tầng là thêm diện tích, nhưng cũng thêm cầu thang, thêm phần nóng dưới mái và thêm những phòng ít ai dùng. Với gia đình ít người hoặc có người già, một căn ít tầng hơn mà dùng hết lại dễ sống hơn.
“Nhà hẹp thì không làm đẹp được.” Vẻ đẹp của nhà ống đến từ tỷ lệ, ánh sáng và sự gọn gàng hơn là từ diện tích. Mặt tiền nhà phố, nhà ống có chuyên mục riêng bàn cách làm cho cân đối.
“Kiểu nhà này sẽ biến mất.” Ở các khu đô thị mới, nhà liền kề xây theo thiết kế đồng bộ đang thay một phần vai trò của nhà ống tự xây. Nhưng trong các khu phố hiện hữu, nhà ống vẫn là chỗ ở của rất nhiều gia đình và sẽ còn như vậy lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ống bề ngang bao nhiêu thì được coi là hẹp?
Không có mốc chính thức. Trong cách nói thông thường, nhà có bề ngang dưới khoảng bốn mét đã được coi là hẹp, dưới ba mét là rất hẹp. Bề ngang hẹp ảnh hưởng nhiều nhất tới cầu thang, lối đi và khả năng mở giếng trời, nên đó là những thứ cần tính kỹ khi sửa.
Nhà ống nở hậu và tóp hậu ảnh hưởng thế nào tới việc ở?
Nở hậu là phía sau rộng hơn mặt tiền, tóp hậu là ngược lại. Về sinh hoạt, phần rộng hơn thường dễ bố trí phòng ngủ, sân sau hoặc khoảng thoáng. Phần hẹp nên dành cho cầu thang, nhà vệ sinh hay kho. Chuyện giá đất theo hình dáng là chủ đề mua bán, không bàn ở đây.
Nhà ống có nên để tầng trệt làm chỗ để xe không?
Với nhiều gia đình trong phố, tầng trệt gần như bắt buộc phải là chỗ để xe. Điều nên làm là để xe gọn một bên, chừa lối đi thẳng tới cầu thang, giữ khu vực này thông thoáng và có chỗ thoát khói, đồng thời không sạc xe điện qua đêm ở lối đi duy nhất ra khỏi nhà.
Ở nhà ống nhiều tầng có cần thang máy gia đình không?
Tuỳ số tầng, sức khoẻ người trong nhà và khả năng tài chính. Thang máy gia đình cần chỗ đặt, kết cấu chịu lực, nguồn điện riêng và bảo trì định kỳ. Nên hỏi kỹ sư kết cấu và đơn vị lắp đặt có chuyên môn trước khi quyết định, nhất là với nhà cũ.
Có cách nào làm nhà ống bớt ồn từ mặt đường không?
Cách hiệu quả nhất là sắp phòng ngủ về phía sau, xa mặt đường, và dùng phòng phía trước cho sinh hoạt ban ngày. Cửa sổ mặt tiền kín khít hơn cũng giúp đáng kể. Các giải pháp cách âm chi tiết có trong chuyên mục chống nóng, chống thấm, cách âm.
Nhà ống thuê dài hạn có nên sửa gì không?
Nên thoả thuận với chủ nhà bằng văn bản trước khi sửa bất cứ thứ gì gắn vào nhà. Những thay đổi không gắn chặt như sắp lại công năng các tầng, thêm đèn cắm, kệ đứng, chậu cây thì người thuê tự làm được và mang đi được khi chuyển.