Nguyên tắc chung để quyết định mở hay đóng cửa là so sánh không khí bên ngoài với bên trong: mở khi không khí ngoài mát hơn và không ẩm hơn trong nhà, đóng khi ngoài nóng hơn, ẩm hơn hoặc nhiều bụi, khói hơn. Mở cửa không tự động làm nhà mát; nó chỉ đổi không khí trong nhà lấy không khí ngoài trời, tốt hay xấu tùy không khí ngoài trời lúc đó.
Từ nguyên tắc ấy suy ra một lịch đơn giản: mùa nóng, mở mạnh vào đêm và sáng sớm, đóng và che nắng vào giữa ngày; mùa lạnh ở miền Bắc, mở ngắn và mạnh vài lần trong ngày thay vì hé cửa cả ngày; những ngày nồm ẩm, đóng cửa khi không khí ngoài vừa ấm vừa ẩm; những ngày bụi, khói nhiều, hạn chế mở và chọn giờ không khí sạch hơn.
Bài đi qua cách đọc không khí bên ngoài bằng những công cụ đơn giản, rồi lịch gợi ý cho từng mùa ở ba miền. Chuyện nồm ẩm, nấm mốc và chống nóng mái chỉ được nhắc ở đây; cách xử lý chi tiết thuộc chuyên mục chống nóng, chống thấm của site.
Mở cửa là đổi không khí, không phải làm mát
Một căn nhà đóng kín giữ lại không khí cũ, hơi ẩm từ nấu ăn, tắm giặt, hơi thở, mùi, khí nóng. Mở cửa cho không khí ngoài trời vào thay. Việc này luôn cần thiết ở một mức nào đó để nhà không bí, không ẩm, không tích mùi. Câu hỏi là mở vào lúc nào và mở bao nhiêu.
Về nhiệt, nhà có quán tính nhiệt: tường gạch, sàn bê tông hấp thụ nhiệt ban ngày và nhả ra từ từ vào chiều tối. Đó là lý do nhiều nhà đến tối vẫn nóng dù ngoài trời đã dịu. Mở cửa mạnh vào ban đêm và sáng sớm, khi ngoài trời mát nhất, giúp xả nhiệt tích trong kết cấu; ban ngày đóng lại và che nắng thì khối tường đã được làm mát này giữ nhà mát thêm được vài giờ. Cách làm này thường gọi là thông gió ban đêm.
Về ẩm, không khí ấm chứa được nhiều hơi nước hơn không khí lạnh. Khi không khí ngoài trời vừa ấm vừa ẩm gặp bề mặt lạnh hơn trong nhà như tường, sàn đá, kính, hơi nước có thể ngưng tụ thành nước. Mở cửa lúc đó đưa thêm hơi ẩm vào, làm tường ướt hơn. Đây là cơ chế của hiện tượng nồm mà người miền Bắc quen thuộc.
Về bụi và khói, không khí ngoài trời không phải lúc nào cũng sạch hơn trong nhà. Giờ cao điểm giao thông, những ngày có đốt rơm rạ, khói từ quán ăn, công trình bên cạnh đều làm không khí ngoài kém hơn. Chất lượng không khí là một đề tài riêng; ở đây chỉ cần nhớ chọn giờ mở cửa khi không khí ngoài tương đối sạch.
Đọc không khí bên ngoài bằng công cụ đơn giản
Nhiệt ẩm kế trong và ngoài. Một nhiệt ẩm kế điện tử có cảm biến đặt ngoài trời, nơi có bóng râm, và màn hình trong nhà cho phép so sánh hai bên bất cứ lúc nào. Khi số ngoài thấp hơn trong nhà là lúc mở cửa có lợi về nhiệt.
Để ý cả độ ẩm, không chỉ nhiệt độ. Không khí ngoài trời mát hơn nhưng độ ẩm rất cao, gần bão hoà, thì mở cửa vào những ngày nồm vẫn có thể làm tường đổ mồ hôi. Một cách nghĩ đơn giản là so sánh lượng hơi nước thực tế, mà nhiều thiết bị hiển thị dưới dạng điểm sương: nếu điểm sương ngoài trời cao hơn nhiệt độ bề mặt tường, sàn trong nhà, mở cửa sẽ gây đọng nước.
Dự báo thời tiết theo giờ. Dự báo theo giờ cho biết khi nào nhiệt độ ngoài trời bắt đầu xuống thấp hơn mức trong nhà, khi nào có mưa, gió mạnh. Lên lịch mở cửa theo đó dễ hơn đoán bằng cảm giác.
Chỉ số chất lượng không khí. Nhiều ứng dụng hiển thị chỉ số chất lượng không khí theo giờ ở các thành phố. Những giờ chỉ số xấu thì hạn chế mở cửa lâu, chọn giờ khác để thông gió. Cách hiểu chỉ số và mức an toàn cụ thể nên tham khảo nguồn chuyên về môi trường không khí.
Cảm giác của chính mình. Bước ra ban công, ngửi, cảm nhận: mát hay oi, khô hay dính, có mùi khói không. Công cụ giúp chính xác hơn, nhưng thói quen để ý cũng đủ cho phần lớn quyết định hằng ngày.
Lịch gợi ý theo kiểu thời tiết
Bảng dưới là lịch tham khảo, cần điều chỉnh theo nhà và nơi ở cụ thể:
| Kiểu thời tiết | Mở cửa | Đóng cửa | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ngày nóng, đêm dịu | Tối, đêm và sáng sớm, mở mạnh hai phía | Từ khi nắng lên tới chiều muộn; che nắng mặt đón nắng | Thông gió ban đêm xả nhiệt tích trong tường |
| Ngày nóng, đêm vẫn nóng | Chỉ khi ngoài thấp hơn trong nhà | Phần lớn thời gian nếu dùng điều hoà | Mở ngắn để thay khí, tránh mở lâu khi máy chạy |
| Ngày nồm ẩm | Hạn chế; nếu cần, mở ngắn khi không khí khô hơn | Khi ngoài vừa ấm vừa ẩm, tường lạnh | Xử lý nồm chi tiết ở chuyên mục chống nóng, chống thấm |
| Ngày lạnh khô | Mở ngắn và mạnh vài lần trong ngày | Phần còn lại để giữ ấm | Không hé cửa cả ngày làm lạnh tường |
| Ngày mưa bão | Theo khe thoát khí có mái che | Cửa đón mưa, cửa hướng gió mạnh | Chốt chặt cánh cửa, cửa chớp |
| Ngày bụi, khói nhiều | Giờ không khí tốt hơn | Giờ cao điểm, giờ chỉ số xấu | Thông gió ngắn sau khi nấu ăn vẫn cần |
Một nguyên tắc phụ: dù thời tiết thế nào, sau khi nấu ăn, tắm nước nóng, phơi đồ trong nhà, cần thông gió hoặc bật quạt hút để xả hơi ẩm tại chỗ.
Miền Bắc: bốn mùa, bốn cách
Mùa hè nóng ẩm. Mở mạnh vào ban đêm và sáng sớm, đóng và che nắng ban ngày, đặc biệt những ngày nắng nóng. Tầng trên cùng cần khe thoát khí ở mái để xả nhiệt tích dưới mái.
Mùa thu dễ chịu. Thời gian đẹp nhất trong năm để mở cửa nhiều. Không khí khô hơn, mát hơn; đây cũng là lúc nên để nhà thông thoáng lâu để làm khô những góc ẩm còn lại sau mùa hè.
Mùa đông lạnh. Vẫn cần thay không khí, nhất là phòng ngủ đóng kín nhiều người. Cách hay được khuyên là mở toang cửa vài phút đến khoảng mười phút, vài lần trong ngày, để không khí đổi nhanh mà tường, đồ đạc không kịp lạnh; thay vì hé cửa suốt ngày làm tường lạnh và gió lùa. Những ngày gió mùa mạnh, mở ở phía khuất gió.
Cuối đông, đầu xuân: nồm. Những ngày không khí ấm ẩm tràn về sau đợt lạnh, tường, sàn còn lạnh, mở cửa đưa hơi ẩm vào ngưng tụ. Lời khuyên phổ biến là đóng cửa những lúc đó, chỉ mở khi có gió khô hơn, kết hợp hút ẩm. Cách xử lý chi tiết có ở chuyên mục chống nóng, chống thấm.
Miền Trung: nắng gió và mưa bão
Mùa nắng nóng. Ở các tỉnh Bắc Trung Bộ, mùa hè có những đợt gió tây khô nóng, quen gọi là gió Lào. Những ngày đó, không khí ngoài trời ban ngày vừa nóng vừa khô, mở cửa đón gió vào chỉ đưa hơi nóng vào nhà. Nên đóng cửa và che nắng ban ngày, mở mạnh vào đêm khuya và sáng sớm khi gió dịu đi.
Mùa mưa bão. Mùa mưa ở miền Trung đến muộn hơn hai miền kia, tập trung vào những tháng cuối năm, kèm bão và áp thấp. Đây là lúc cần chốt chặt cửa, cửa chớp, kiểm tra mái che giếng trời và khe thoát khí, dọn những vật có thể bị gió cuốn. Nhà vẫn cần thông gió để không ẩm, ưu tiên các lối có mái che như ô thoáng, khe dưới mái.
Những ngày dịu. Giữa các mùa có những tuần trời dịu, gió biển ở các tỉnh ven biển. Đây là lúc mở nhà để làm khô sau mưa và xả hơi ẩm.
Nhà ven biển. Không khí mang hơi muối làm kim loại, bản lề, khung cửa xuống cấp nhanh hơn. Thông gió vẫn cần, nhưng nên chọn vật liệu cửa phù hợp và lau bản lề, ray trượt định kỳ.
Miền Nam: nóng quanh năm, mùa mưa và mùa khô
Mùa khô. Nắng nóng, ít mưa, ban đêm thường dịu hơn ban ngày rõ rệt. Đây là mùa mà thông gió ban đêm có tác dụng tốt: mở mạnh từ tối tới sáng sớm, đóng và che nắng khi mặt trời lên cao. Bụi đường cũng nhiều hơn mùa mưa; chọn giờ mở khi phố vắng.
Mùa mưa. Mưa rào lớn trong thời gian ngắn, thường vào buổi chiều; trước cơn mưa trời oi, sau mưa không khí mát hơn. Mở cửa sau cơn mưa để đón không khí mát, đóng cửa đón mưa trong lúc mưa. Độ ẩm cao kéo dài nên nhà vệ sinh, tủ quần áo cần thông gió thường xuyên.
Ít mùa lạnh. Không có mùa đông lạnh như miền Bắc, nên chuyện giữ ấm hầu như không đặt ra; cửa có thể mở nhiều hơn quanh năm nếu được che nắng và chống mưa hắt tốt.
Những tháng chuyển mùa. Giữa mùa khô và mùa mưa có những tuần oi bức, ít gió, độ ẩm tăng dần. Đây là giai đoạn nhà dễ bí nhất; nên tận dụng lối thoát khí ở cao, quạt hút, và mở cửa vào sáng sớm, đêm khuya. Đồ vải, tủ gỗ cần được để thoáng để không ám mùi ẩm.
Căn hộ cao tầng. Gió ở tầng cao mạnh hơn, mưa hắt mạnh hơn. Khoá giới hạn độ mở cửa sổ giúp mở hé an toàn mà vẫn thông gió, nhất là nhà có trẻ nhỏ.
Thói quen nhỏ giúp lịch thông gió dễ làm
Lịch chỉ có ích khi dễ thực hiện hằng ngày. Một vài thói quen giúp gia đình không phải nghĩ nhiều:
- Gắn việc mở cửa với nhịp sinh hoạt: mở khi thức dậy, đóng khi ra khỏi nhà buổi sáng ngày nóng, mở lại khi về nhà buổi tối nếu ngoài đã dịu.
- Cửa có khoá giới hạn độ mở và song, lưới để có thể hé cửa ban đêm an toàn mà không lo trộm, côn trùng, trẻ trèo.
- Đặt nhiệt ẩm kế ở chỗ dễ nhìn, như gần cửa ra vào, để cả nhà cùng biết khi nào nên mở.
- Che nắng ngoài cố định cho mặt nóng nhất, để không phụ thuộc vào việc có người ở nhà đóng rèm.
- Giữ lối thoát khí ở cao luôn mở trong mùa nóng, như khe mái, ô thoáng, trừ những ngày mưa bão.
- Phân công rõ người kiểm cửa trước khi ra khỏi nhà và trước khi đi ngủ, nhất là mùa mưa bão.
Thông gió tốt là kết quả của thiết kế cộng với thói quen. Một căn nhà thiết kế thoáng nhưng đóng kín quanh năm cũng bí như căn nhà thiết kế kém; một căn nhà bình thường được mở đóng đúng lúc có thể dễ chịu hơn nhiều người nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Bật điều hoà có nên hé cửa cho thoáng không?
Hé cửa khi máy chạy làm khí lạnh thoát ra, khí nóng ẩm tràn vào, máy phải chạy nhiều hơn mà phòng vẫn khó mát. Cách tốt hơn là đóng cửa khi bật máy, và thông gió ngắn, mạnh trước hoặc sau khi dùng, nhất là phòng ngủ nhiều người.
Mở cửa ban đêm có làm nhiều muỗi và bụi không?
Có thể, nếu cửa không có lưới. Lưới chống côn trùng trên cửa sổ, cửa ban công giải quyết phần lớn chuyện muỗi. Bụi ban đêm thường ít hơn ban ngày ở khu dân cư vì ít xe cộ, nhưng nhà sát đường lớn hoặc công trình xây dựng vẫn nên chọn cửa ở phía ít bụi hơn.
Ngày nồm có nên bật quạt cho khô không?
Quạt làm không khí chuyển động, giúp bề mặt khô nhanh hơn một chút, nhưng nếu không khí trong nhà vẫn rất ẩm thì hiệu quả hạn chế. Đóng cửa khi ngoài vừa ấm vừa ẩm, dùng máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà thường hiệu quả hơn. Chi tiết xử lý nồm có ở chuyên mục chống nóng, chống thấm.
Nhà đi vắng nhiều ngày thì nên đóng hay mở?
Đóng và khoá để an toàn, nhưng để mở những lối thông gió cố định có che như ô thoáng có lưới, khe dưới mái nếu có. Trước khi đi, lau khô nhà vệ sinh, bếp, mở cửa tủ lạnh nếu đã ngắt điện. Khi về, mở toang cửa một lúc để xả không khí cũ trước khi sinh hoạt.
Có cần mở cửa mỗi ngày vào mùa đông miền Bắc không?
Có, vì phòng đóng kín vẫn tích hơi ẩm, mùi và khí thở ra. Mở toang vài phút vài lần trong ngày, vào lúc trời ít gió và có nắng, giúp thay không khí mà không làm lạnh nhà nhiều. Những ngày nồm thì cân nhắc theo độ ẩm bên ngoài.
Thông gió ban đêm có hợp với nhà mái tôn không?
Nhà mái tôn nóng nhanh ban ngày nhưng cũng nguội nhanh ban đêm, ít khối tường nặng để tích mát. Thông gió ban đêm vẫn giúp ngủ dễ chịu hơn, nhưng hiệu quả kéo sang ngày hôm sau ít hơn nhà tường gạch dày. Chống nóng mái tôn là đề tài của chuyên mục chống nóng, chống thấm.