Với sân thượng nhà phố có ba hướng đi chính: để trống làm sân phơi, chỗ ngồi, vườn chậu; làm mái che nhẹ hoặc lợp tôn phủ một phần hay toàn bộ; hoặc xây thêm phòng, mở rộng tum thang thành phòng ở, phòng thờ, kho. Không có lựa chọn đúng cho mọi nhà. Cách quyết định hợp lý là so ba hướng theo sáu tiêu chí: công năng gia đình thật sự cần, nhiệt cho tầng dưới, nguy cơ thấm, tải trọng lên kết cấu, giấy phép và quy định địa phương, và lối thoát nạn lên mái.
Quyết định về sân thượng khó đảo ngược hơn phần lớn việc sửa nhà khác: xây thêm rồi khó dỡ, lợp mái kín rồi mất chỗ phơi nắng, để trống lâu năm rồi thấm dột phải sửa toàn bộ. Bài này phân tích từng hướng ở góc độ chủ nhà, chỉ ra những câu hỏi phải đặt ra, và những phần việc nhất thiết cần kỹ sư hoặc cơ quan quản lý xây dựng địa phương trả lời. Chống nóng chi tiết cho mái và tầng trên cùng được bàn ở mục chống nóng của site.
Bắt đầu từ câu hỏi: nhà thiếu cái gì
Quyết định về sân thượng nên bắt đầu từ nhu cầu, không bắt đầu từ việc nhà hàng xóm vừa làm gì. Hãy liệt kê những thứ gia đình đang thiếu: một chỗ phơi đồ nắng tốt, một phòng ngủ cho con lớn, chỗ để đồ, một không gian ngoài trời để thở, một chỗ trồng cây, hay chỉ đơn giản là tầng trên cùng đỡ nóng. Mỗi nhu cầu dẫn tới một hướng khác nhau, và có khi nhu cầu thật được giải quyết ở chỗ khác trong nhà mà không cần đụng tới sân thượng.
Ví dụ giả định: một gia đình năm người ở nhà ống ba tầng muốn xây thêm phòng trên sân thượng vì thiếu phòng ngủ. Khi xem kỹ, tầng hai có một phòng làm kho chứa đồ ít dùng. Dọn kho, chuyển đồ lên một kho nhỏ trong tum thang, gia đình có thêm phòng ngủ mà không cần xây, và sân thượng vẫn giữ được chỗ phơi, chỗ ngồi. Một gia đình khác cần chỗ phơi đồ khô ráo mùa mưa chứ không cần thêm phòng; với họ, một mái che nhẹ phủ một phần sân thượng đủ giải quyết, rẻ hơn và dễ đảo ngược hơn nhiều so với xây kín. Không phải nhà nào cũng có lời giải như vậy, nhưng câu hỏi nên được đặt ra trước khi gọi thợ.
Cũng cần nghĩ tới tương lai gần: con cái lớn lên, cha mẹ già về ở cùng, có ý định bán hay cho thuê nhà trong vài năm. Một phòng trên sân thượng không có thang máy sẽ khó dùng cho người lớn tuổi. Một sân thượng để trống được chăm tốt có thể là điểm cộng khi bán nhà, trong khi phần cơi nới không đúng phép có thể gây phiền khi làm thủ tục.
So sánh ba hướng theo sáu tiêu chí
Bảng dưới tóm tắt những đánh đổi chính. Mức độ thực tế phụ thuộc nhiều vào từng ngôi nhà, nên coi đây là khung để suy nghĩ chứ không phải kết luận.
| Tiêu chí | Để trống | Làm mái che | Xây thêm phòng |
|---|---|---|---|
| Công năng | Phơi, ngồi, vườn chậu; dùng chủ yếu ngoài giờ nắng | Dùng được khi mưa, nắng; vẫn là không gian mở | Thêm diện tích ở, nhưng mất sân phơi và chỗ ngoài trời |
| Nhiệt cho tầng dưới | Sàn mái hứng nắng trực tiếp, tầng dưới thường nóng | Mái tạo bóng cho sàn, tầng dưới thường dịu hơn | Phòng mới thành lớp đệm cho tầng dưới, nhưng chính phòng mới hứng nóng |
| Nguy cơ thấm | Mặt sàn hứng mưa trực tiếp, cần bảo dưỡng chống thấm | Giảm mưa trực tiếp lên sàn, nhưng chân cột, chỗ neo là điểm yếu | Thêm nhiều chỗ tiếp giáp tường – sàn – mái mới |
| Tải trọng | Thấp nhất | Nhẹ với khung nhẹ; tăng nếu mái kiên cố | Cao nhất; phải kỹ sư kiểm tra kết cấu và móng |
| Giấy phép, quy định | Thường không phát sinh | Tuỳ quy mô và địa phương | Thường liên quan giấy phép, chiều cao, số tầng |
| Thoát nạn, cứu hộ | Sân thượng mở là chỗ lánh nạn khi cháy | Cần chừa lối ra mái, không bịt kín | Dễ bịt mất lối ra mái nếu không tính trước |
Điểm đáng chú ý là không hướng nào thắng ở mọi tiêu chí. Mái che nhẹ thường là điểm cân bằng cho nhà muốn dịu nóng mà vẫn giữ sân thượng mở; xây thêm giải quyết thiếu diện tích nhưng kéo theo nhiều thủ tục và rủi ro kỹ thuật nhất.
Để trống: lợi thế bị đánh giá thấp
Chỗ phơi đồ và chăn màn bằng nắng thật. Với nhà phố không có sân, sân thượng thường là nơi duy nhất phơi được chăn mền, gối, đồ cần nắng. Mất chỗ này, gia đình phụ thuộc máy sấy hoặc ban công chật.
Lối lánh nạn và cứu hộ khi có cháy. Trong nhà ống, khi cầu thang bị khói chặn, sân thượng mở và lối sang mái nhà bên có thể là đường thoát. Nhiều khuyến cáo về phòng cháy cho nhà ở đô thị nhấn mạnh việc không bịt kín lối lên mái. Đây là lý do quan trọng để giữ cửa lên sân thượng mở được nhanh từ bên trong.
Ánh sáng và gió cho giếng trời, cầu thang. Nhiều nhà ống lấy sáng, lấy gió cho cầu thang và giếng trời từ tum và sân thượng. Xây kín sân thượng có thể làm tối và bí cả lõi nhà, thứ mà sau này rất khó lấy lại nếu không phá dỡ một phần công trình mới.
Dễ kiểm tra và bảo dưỡng. Sân thượng trống cho phép nhìn thấy mặt sàn, phễu thu, chân tường, nên phát hiện thấm sớm. Điểm yếu của nó là sàn hứng nắng trực tiếp làm tầng trên cùng nóng, và cần bảo dưỡng chống thấm đều đặn.
Làm mái che: nhẹ, tháo được và không bịt lối
Mái che sân thượng có nhiều mức: giàn thưa có lưới che nắng, mái tấm lợp trên khung thép nhẹ che một phần, cho tới lợp tôn phủ kín toàn bộ sân thượng. Lợi ích chung là tạo bóng cho mặt sàn bê tông, giảm lượng nhiệt sàn hấp thụ ban ngày, nhờ đó tầng ngay dưới thường dịu hơn, và giảm mưa trực tiếp lên sàn. Chi tiết về hiệu quả chống nóng của từng loại mái, lớp cách nhiệt dưới tôn, khoảng hở thông gió được bàn kỹ ở mục chống nóng.
Mái che có ba điểm cần cân nhắc. Thứ nhất, mái kín và thấp hầm nóng: tôn hấp thụ nắng, nếu mái thấp và quây kín các phía thì không gian dưới mái nóng hơn cả lúc chưa có mái. Mái nên đủ cao, hở các phía, có lối cho gió nóng thoát ra. Thứ hai, chân cột và chỗ neo xuyên qua sàn hoặc bắt vào tường chắn mái là điểm dễ thấm; phải có phương án xử lý chống thấm tại chân. Thứ ba, sức gió: mái phủ kín sân thượng là một mặt phẳng lớn hứng gió bão, cần khung và neo được tính toán, không làm theo cảm tính.
Về pháp lý, mái che nhẹ, không tạo thành phòng kín thường được xem khác với việc xây thêm tầng, nhưng ranh giới cụ thể tuỳ quy định từng địa phương và từng thời kỳ. Trước khi làm mái lớn, nên hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương và đối chiếu văn bản hiện hành. Ở nhà liền kề trong khu đô thị, quy chế quản lý kiến trúc của khu thường có quy định riêng về mái và chiều cao.
Một gợi ý thực tế là bắt đầu bằng mái che một phần, phủ khu phơi đồ và khu ngồi, chừa phần còn lại mở. Cách này giữ được nắng cho chăn màn, giữ lối thoát lên mái, giảm nhiệt cho phần lớn sàn và cho bạn một mùa để cảm nhận trước khi quyết định có phủ kín hay không.
Xây thêm phòng: những câu hỏi bắt buộc
Kết cấu và móng có chịu được không. Phòng xây trên sân thượng là tải trọng thêm vào toàn bộ ngôi nhà, đi qua cột, dầm xuống móng. Móng nhà ống được thiết kế cho số tầng ban đầu; xây thêm khi chưa được kỹ sư đánh giá có thể gây lún, nứt cho cả nhà mình và nhà bên. Đây là câu hỏi phải có kỹ sư kết cấu trả lời bằng khảo sát, không dựa vào lời thợ. Nhà liền kề tường chung còn phải tính tới ảnh hưởng lên móng và tường của nhà bên, vì tải trọng thêm không dừng lại ở ranh giới đất.
Có được phép xây không. Xây thêm trên sân thượng thường liên quan tới giấy phép xây dựng, quy định về chiều cao công trình, số tầng, khoảng lùi tầng trên cùng ở từng tuyến phố. Quy định khác nhau giữa các địa phương và khu vực. Hỏi cơ quan quản lý xây dựng cấp xã, phường hoặc cơ quan chuyên môn của tỉnh, thành nơi có nhà trước khi thiết kế.
Chống thấm chỗ tiếp giáp cũ – mới. Tường mới xây trên sàn cũ, mái mới nối vào tum cũ tạo ra nhiều đường tiếp giáp, nơi nước rất dễ len vào. Phương án chống thấm phải được tính ngay từ thiết kế.
Lối thoát nạn và ánh sáng cho lõi nhà. Phòng mới không được bịt lối ra mái, không lấy mất nguồn sáng, gió của cầu thang và giếng trời. Nên giữ một phần sân thượng mở, có cửa ra dễ mở từ bên trong.
Ảnh hưởng tới hàng xóm. Phòng mới có thể che nắng, chắn gió, thoát nước mái sang nhà bên. Bàn trước với hàng xóm giúp tránh tranh chấp về sau, nhất là ở nhà liền kề tường chung.
Một quy trình ra quyết định gọn
Dù chọn hướng nào, đi qua các bước dưới đây giúp quyết định dựa trên thông tin thay vì cảm hứng:
- Liệt kê nhu cầu thật của gia đình trong năm năm tới, và xem có lời giải nào không cần đụng tới sân thượng.
- Kiểm hiện trạng sân thượng: thấm, phễu thu, độ dốc, tường chắn mái; sửa những gì hỏng trước khi đặt thêm gì lên.
- Tìm lại bản vẽ, hồ sơ xây dựng của nhà; nhà cũ không có hồ sơ thì ghi chú để kỹ sư khảo sát.
- Hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương về những việc định làm thuộc diện nào, cần giấy tờ gì.
- Với mái lớn hoặc xây thêm, mời kỹ sư kết cấu đánh giá; với cải tạo kiến trúc, cân nhắc thuê kiến trúc sư.
- Chọn phương án tháo được hoặc làm theo giai đoạn khi còn phân vân; dùng thử một mùa trước khi làm cố định.
Việc lên kế hoạch cải tạo nhà theo giai đoạn, làm việc với kiến trúc sư hay thợ, và những quyết định khó đảo ngược khác được bàn ở mục kế hoạch làm đẹp nhà của site.
Câu hỏi thường gặp
Lợp mái tôn sân thượng có làm tầng dưới mát hơn không?
Thường dịu hơn, vì mái tạo bóng cho sàn bê tông, giảm lượng nhiệt sàn hấp thụ. Nhưng mái thấp, kín các phía có thể hầm nóng không gian dưới mái. Mái nên đủ cao, hở các phía và có lối thoát gió nóng; chi tiết xem mục chống nóng.
Xây thêm phòng trên sân thượng có cần xin phép không?
Thường có liên quan tới giấy phép xây dựng và quy định về chiều cao, số tầng, tuỳ địa phương và khu vực. Hỏi cơ quan quản lý xây dựng nơi có nhà và đối chiếu văn bản hiện hành trước khi thiết kế, không dựa vào việc nhà bên đã làm.
Nhà ống ba tầng xây thêm một tầng trên sân thượng có an toàn không?
Chỉ kỹ sư kết cấu trả lời được sau khi khảo sát cột, dầm và móng. Móng được thiết kế cho số tầng ban đầu; xây thêm khi chưa đánh giá có thể gây lún, nứt cho nhà mình và nhà bên.
Có nên bịt kín sân thượng để chống trộm?
Không nên bịt kín hoàn toàn. Sân thượng mở và cửa lên mái là lối thoát nạn quan trọng khi có cháy trong nhà ống. Nếu cần chống trộm, dùng khung hoặc cửa có khoá mở nhanh được từ bên trong.
Mái che nhẹ trên sân thượng có bị tính là cơi nới không?
Ranh giới giữa mái che nhẹ và phần xây thêm tuỳ quy định từng địa phương và từng thời kỳ. Mái che kín tạo thành phòng thường bị xem xét khác với giàn che thưa. Hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương để biết chính xác.
Sân thượng để trống thì cần làm gì để tầng dưới bớt nóng?
Có thể làm giàn che thưa, lưới che nắng, đặt chậu cây tạo bóng, chọn lớp hoàn thiện sàn sáng màu và giữ thoát nước tốt. Các giải pháp chống nóng cho sàn mái cụ thể hơn được bàn ở mục chống nóng, chống thấm của site.