Một mặt tiền xanh đẹp và bền cần ba thứ: chỗ bám riêng cho cây (giàn, lưới cáp, khung) thay vì để dây leo bám thẳng vào tường; bồn cây được chống thấm, có lối thoát nước và tính tải ngay từ khi làm; và một lối tưới, tỉa mà người trong nhà làm được thường xuyên mà không phải trèo ra ngoài. Thiếu một trong ba, mặt tiền xanh sau một hai năm thường thành tường ố, cây rối và lá rụng tắc máng.
Cây trên mặt tiền giúp nhiều việc cùng lúc: che nắng cho tường và cửa, làm dịu cảnh phố, tạo riêng tư, che bớt những thứ lộn xộn. Nhưng cây cũng mang theo nước, đất, rễ và lá rụng, tất cả đều là thứ mặt tiền không thích nếu không được tính trước.
Bài này bàn cây ở góc mặt tiền: chọn kiểu mảng xanh, dây leo nào hợp, bồn cây cần gì, chăm và tỉa thế nào để không rối. Chọn hoa, chăm hoa ban công chi tiết là đề tài của trang về hoa; chống thấm kỹ thuật thuộc người có chuyên môn.
Ba kiểu mảng xanh trên mặt tiền nhà phố
Dây leo trên giàn hoặc lưới cáp. Cây trồng ở chân nhà hoặc ở bồn các tầng, leo lên một hệ giàn tách khỏi tường. Đây là cách nhẹ và linh hoạt nhất, có thể phủ xanh một mảng lớn với ít đất. Mặt tiền nhìn như có một tấm màn lá phía trước, vẫn để gió và ánh sáng lọt qua.
Bồn cây liền với kiến trúc. Bồn cây xây hoặc đúc ở mép ban công, mép ô văng, chạy dài theo bề ngang nhà. Cây bụi, cây rủ trồng trong bồn tạo các dải xanh ngang, rất hợp với mặt tiền hẹp vì nhấn chiều ngang. Đổi lại, bồn cây là khối nặng, chứa nước, cần thiết kế và chống thấm kỹ.
Chậu cây rời trên ban công. Cách dễ nhất, không cần sửa nhà, thay đổi được theo mùa. Nhược điểm là chậu nhiều kiểu dáng dễ làm mặt tiền rối, và chậu đặt trên mép lan can có nguy cơ rơi. Phần sắp xếp ban công thuộc chuyên mục ban công; ở góc mặt tiền chỉ cần nhớ thống nhất chậu và không đặt chậu ở vị trí có thể rơi ra phố.
Kết hợp có chủ đích. Nhiều mặt tiền đẹp dùng một kiểu chính và một kiểu phụ, ví dụ bồn cây dài ở tầng hai và dây leo từ bồn đó leo lên lưới cáp phủ tầng ba. Dùng cả ba kiểu cùng lúc trên bốn mét ngang thường thành một khu vườn rậm rạp khó chăm.
Dây leo: bám thẳng vào tường hay leo trên giàn
Có hai nhóm dây leo theo cách bám. Nhóm thứ nhất có rễ bám hoặc giác bám, tự dính vào bề mặt tường. Chúng phủ xanh nhanh mà không cần giàn, nhưng rễ bám chui vào các khe nứt, vết nứt chân chim của lớp vữa, giữ ẩm trên bề mặt tường quanh năm, và khi gỡ ra để lại vết bám rất khó làm sạch. Trên tường gạch trát và sơn của nhà phố, nhóm này thường gây hại cho lớp hoàn thiện nhiều hơn là lợi.
Nhóm thứ hai là cây quấn thân hoặc có tua cuốn, cần một thứ để quấn vào như dây, lưới, khung. Với nhóm này, bạn làm một hệ giàn tách khỏi tường một khoảng, cây leo trên giàn chứ không chạm tường. Khoảng hở phía sau giúp tường khô, gió lưu thông, và khi cần sơn lại hay sửa tường có thể tháo hoặc nghiêng giàn ra. Đây là cách được người làm cảnh quan khuyên cho mặt tiền nhà ở.
Ở Việt Nam, những dây leo hay thấy trên nhà phố gồm hoa giấy (thân cứng, có gai, cần buộc vào giàn), ti-gôn, sử quân tử, cát đằng, thiên lý, trầu bà leo. Mỗi loại có tốc độ phát triển, nhu cầu nắng và đặc điểm rụng lá, hoa khác nhau; có loại mọc rất mạnh, cần tỉa thường xuyên. Trước khi trồng, nên hỏi người bán hoặc người làm vườn có kinh nghiệm về sức phát triển của loại cây đó trong điều kiện mặt tiền nhà bạn. Nhà có trẻ nhỏ hay thú cưng cần hỏi thêm cây có gai hay có phần gây kích ứng không.
Bồn cây trên mặt tiền: ba điều phải tính từ đầu
Tải trọng. Đất ẩm, nước tưới, cây lớn dần theo năm, tất cả làm bồn cây nặng hơn nhiều so với lúc mới làm. Bồn cây đặt trên ô văng, mép ban công nhô ra là tải treo ở mép kết cấu. Việc này cần kỹ sư kết cấu tính, đặc biệt khi bồn chạy dài cả bề ngang nhà hoặc khi cải tạo thêm bồn cây vào nhà cũ.
Chống thấm và thoát nước. Bồn cây là một hộp chứa nước nằm sát tường và sàn. Nếu lớp chống thấm trong lòng bồn hỏng, nước thấm xuống trần tầng dưới hoặc thấm ngang vào tường phòng. Bồn cần lỗ thoát nước dẫn tới chỗ có kiểm soát, không xả thẳng ra mặt tiền chảy thành vệt, càng không nhỏ xuống đầu người đi đường.
Lối chăm. Bồn cây chỉ với được khi trèo ra ngoài lan can là bồn sẽ bị bỏ mặc. Bồn nên đặt ở chỗ người đứng trong ban công hoặc mở cửa sổ là với tới, tưới, tỉa, thay đất được.
Chọn cây theo bồn, không chọn bồn theo cây. Bồn cạn và hẹp hợp với cây bụi thấp, cây rủ, cỏ lá. Cây thân gỗ rễ khoẻ trồng trong bồn hẹp sát tường có thể làm nứt bồn sau vài năm. Muốn cây lớn, cần chậu hoặc bồn đủ sâu, đặt ở chỗ kết cấu chịu được.
Lỗi hay gặp với mặt tiền xanh và cách tránh
Phần lớn vấn đề của mặt tiền xanh không đến từ cây mà từ cách bố trí. Bảng dưới gom các lỗi phổ biến.
| Lỗi | Hậu quả | Cách tránh |
|---|---|---|
| Để dây leo rễ bám mọc thẳng lên tường | Tường ẩm, rêu, lớp vữa và sơn hỏng, khó gỡ | Dùng giàn hoặc lưới cáp tách khỏi tường, chọn cây quấn |
| Bồn cây không chống thấm, không thoát nước | Thấm trần, thấm tường, vệt ố dưới bồn | Chống thấm lòng bồn, làm lối thoát nước có kiểm soát |
| Nước tưới xả thẳng ra mặt tiền | Vệt bẩn, rêu dưới mép bồn; nước nhỏ xuống phố | Tưới vừa đủ, có khay hoặc rãnh thu, cân nhắc tưới nhỏ giọt |
| Cây che kín cửa sổ, ô thoáng | Phòng tối, bí gió, côn trùng vào nhà | Tỉa định kỳ, chừa khoảng thoáng trước cửa |
| Lá, hoa rụng vào máng xối | Tắc máng, nước tràn, thấm | Chọn cây ít rụng ở gần máng, vệ sinh máng trước mùa mưa |
| Mỗi chậu một kiểu, một màu | Mặt tiền rối mắt | Thống nhất chậu và bồn, chọn ít loại cây |
Một điều nữa ít người nghĩ tới: cây mọc dày quanh lan can có thể thành bậc để trẻ nhỏ trèo, hoặc che khuất tầm nhìn khi người lớn quan sát trẻ chơi ở ban công. Giữ khoảng lan can phía trong thông thoáng.
Tưới, tỉa và chăm theo mùa
Mặt tiền xanh là một khu vườn đứng, mà vườn thì cần người chăm. Ở mặt tiền nhà phố, nắng chiều và gió phố làm đất trong bồn khô nhanh, nhưng tưới quá tay thì nước chảy loang ra mặt tường. Hệ tưới nhỏ giọt đơn giản có hẹn giờ là giải pháp nhiều gia đình bận rộn chọn, vì cấp nước đều, ít tràn. Nếu tưới tay, tưới sáng sớm hoặc chiều mát, tưới chậm cho đất ngấm.
Tỉa là việc quyết định mặt tiền xanh trông chăm chút hay hoang. Với dây leo, nên định hình ngay từ đầu: dẫn cây theo giàn, cắt những nhánh bò ra ngoài khung, không để cây quấn vào dây điện, máng xối, cục nóng điều hoà. Một lịch tỉa nhẹ vài tuần một lần dễ hơn một lần cắt lớn mỗi năm. Trước mùa mưa bão, tỉa bớt tán dày để giảm sức cản gió và kiểm tra giàn, dây buộc.
Cây trên cao cần được chăm từ phía an toàn. Không trèo ra ngoài lan can để tỉa hay tưới; nếu phần cây chỉ với tới được khi bắc thang ra phố, nên thuê người có dụng cụ và kinh nghiệm làm việc trên cao, hoặc thiết kế lại để cây nằm trong tầm với. Lá rụng và cành tỉa cần thu gom, đừng để rơi xuống vỉa hè nhà hàng xóm.
Mặt tiền xanh và hàng xóm, vỉa hè
Nhà phố đứng sát nhau nên cây trên mặt tiền nhà này dễ thành chuyện của nhà bên cạnh. Dây leo vượt qua ranh giới bò sang ban công, cửa sổ nhà bên; lá và hoa rụng xuống sân, mái hiên hàng xóm; nước tưới chảy từ bồn của bạn xuống tường nhà họ. Phần lớn va chạm giữa hàng xóm về cây cối bắt đầu từ những chuyện nhỏ như vậy. Giữ cây trong phạm vi mặt tiền nhà mình, tỉa nhánh vượt ranh trước khi người bên cạnh phải nhắc là cách giữ hoà khí.
Phía vỉa hè cũng cần tính. Cành vươn ra quá mép ban công có thể quệt vào người đi đường, che đèn đường hoặc vướng dây điện, dây cáp chạy dọc phố. Đừng để cây quấn vào dây điện, dây viễn thông: ngoài chuyện mất an toàn, việc tỉa cây gần dây điện là việc của người có chuyên môn. Cây đường phố trồng trên vỉa hè trước nhà thường thuộc quản lý của cơ quan đô thị địa phương; muốn tỉa, chặt hay trồng thêm cần hỏi trước, không tự làm.
Nếu định làm mảng xanh lớn phủ cả mặt tiền, một câu chào hỏi với hai nhà bên cạnh trước khi làm thường tiết kiệm nhiều phiền phức về sau. Họ có thể có góp ý thực tế, như chỗ nước hay đọng hoặc hướng gió lùa, mà bạn chưa để ý.
Bắt đầu một mặt tiền xanh từ con số không
Ví dụ giả định: nhà ống ba tầng, mặt tiền hứng nắng chiều, chủ nhà muốn một mảng xanh che tầng hai và ba nhưng không muốn sửa lớn. Trình tự hợp lý có thể như sau.
- Quan sát nắng và gió ở mặt tiền vài ngày để biết cây sẽ chịu nắng bao nhiêu giờ, phần nào được che.
- Chọn kiểu mảng xanh chính. Với nhà không muốn sửa lớn, lưới cáp tách tường kết hợp vài bồn hoặc chậu lớn ở ban công tầng hai thường là lựa chọn nhẹ nhàng nhất.
- Nhờ thợ hoặc kỹ sư kiểm tra chỗ bắt giàn, tải của chậu, bồn và lớp chống thấm sàn ban công nơi đặt chậu.
- Chọn một đến hai loại dây leo hợp nắng chiều, sức phát triển vừa phải, hỏi người bán về đặc điểm rụng lá và gai.
- Lắp hệ tưới đơn giản hoặc bố trí vòi nước gần chỗ trồng; chuẩn bị khay thu nước dưới chậu.
- Trong năm đầu, dẫn cây theo giàn từng tuần, tỉa những nhánh lệch ra ngoài, ghi lại lịch tưới hợp với mùa.
Mảng xanh mất một hai mùa mới phủ đầy. Việc định hình đúng ngay từ đầu quan trọng hơn chuyện cây lên nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Dây leo bám tường có làm hỏng tường không?
Dây leo có rễ bám tự dính vào tường có thể chui vào khe nứt, giữ ẩm và làm hỏng lớp vữa, sơn, nhất là trên tường nhà phố trát sơn. Để an toàn, trồng cây quấn trên giàn hoặc lưới cáp tách khỏi tường một khoảng.
Mặt tiền nắng chiều trồng cây leo gì?
Cần loại chịu nắng gắt và gió như hoa giấy, ti-gôn, sử quân tử, tuỳ điều kiện cụ thể. Hãy hỏi người bán có kinh nghiệm về sức chịu nắng, tốc độ phát triển và nhu cầu nước, vì mặt tiền nắng chiều làm đất khô rất nhanh.
Bồn cây trên ban công có cần chống thấm riêng không?
Có. Bồn cây là một hộp chứa đất và nước nằm sát tường, sàn; lòng bồn cần lớp chống thấm và có lối thoát nước có kiểm soát. Khi làm thêm bồn vào nhà cũ, nên nhờ thợ có chuyên môn và kỹ sư kiểm tra tải.
Cây trên mặt tiền có làm nhà nhiều muỗi không?
Cây không tự sinh muỗi, nhưng nước đọng trong khay, đĩa lót chậu, bồn không thoát nước tốt là chỗ muỗi đẻ. Đổ nước đọng thường xuyên, giữ bồn thoát nước tốt và tỉa tán quá dày sát cửa sổ là đủ hạn chế đáng kể.
Lắp lưới cáp cho dây leo có cần xin phép không?
Lưới cáp gắn trong phạm vi mặt tiền, không vươn ra ngoài ranh đất thường là việc nhỏ. Tuy nhiên, ở khu có quy chế quản lý kiến trúc hoặc khi giàn lớn phủ cả mặt tiền, nên hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương trước.
Mặt tiền xanh có giúp nhà mát hơn không?
Lớp lá che bóng trước tường và cửa giúp giảm nắng trực tiếp, nên phòng phía sau thường dễ chịu hơn vào buổi chiều. Mức mát hơn bao nhiêu tuỳ độ dày tán, khoảng cách tới tường và hướng nắng. Cây không thay được chống nóng mái, nhưng là lớp bổ trợ tốt cho mặt tiền.