Nhà phố ở Việt Nam thường chọn giữa mái bằng (sàn bê tông phẳng, dùng làm sân thượng), mái dốc lợp ngói hay tôn, trong đó hay gặp nhất là mái thái dốc nhiều và mái Nhật dốc thoải hơn, hoặc kết hợp: phần lớn mái bằng làm sân thượng, phía trước có một mái dốc tạo dáng. Mái bằng tận dụng được diện tích, dễ thi công trên nhà hẹp, nhưng hấp nóng và dễ thấm nếu không xử lý tốt. Mái dốc thoát nước nhanh, có lớp đệm không khí dưới mái giúp tầng trên mát hơn, đổi lại tốn diện tích, tốn vật liệu và kết cấu hơn.
Với nhà ống, mái có hai vai trò khác nhau: nó là phần đỉnh của mặt tiền mà người đi đường nhìn thấy, và là lớp che chắn lớn nhất quyết định tầng trên cùng nóng hay mát, khô hay thấm. Nhiều nhà chọn mái chỉ theo vẻ ngoài, đến khi ở mới thấy tầng thượng hầm, sân thượng không dùng được hay mái dột ở khe tiếp giáp.
Bài này so sánh các kiểu mái ở góc chủ nhà: trông thế nào trên mặt tiền hẹp, ở dưới mái ra sao, bảo dưỡng thế nào. Kết cấu mái, độ dốc chính xác và vật liệu cụ thể cần kỹ sư và nhà cung cấp tư vấn; kỹ thuật chống thấm, chống nóng mái thuộc chuyên mục chống nóng.
So sánh các kiểu mái nhà phố
Bảng dưới so sánh bốn kiểu mái thường gặp ở nhà phố, nhà ống theo những tiêu chí chủ nhà cảm nhận rõ nhất khi ở.
| Kiểu mái | Trông thế nào trên mặt tiền | Ở dưới mái | Bảo dưỡng |
|---|---|---|---|
| Mái bằng bê tông | Gọn, hiện đại, nhà trông như khối hộp; đỉnh nhà cần gờ hoặc mái đua để không cụt | Có sân thượng để phơi, trồng cây; tầng trên nóng nếu không chống nóng | Phải giữ thoát nước thông, chống thấm định kỳ |
| Mái thái (dốc nhiều, thường lợp ngói) | Mái nhô cao, rõ hình, cổ điển hoặc tân cổ điển | Có khoảng không dưới mái làm đệm nhiệt; tầng áp mái có thể dùng nếu đủ cao | Kiểm tra ngói vỡ, xô lệch sau bão; vệ sinh máng xối |
| Mái Nhật (dốc thoải, thường bốn mái) | Thấp, nằm ngang, hiện đại, đường viền mái gọn | Đệm nhiệt ít hơn mái thái; mái đua che nắng mưa cho tường | Tương tự mái ngói nói chung; độ dốc thoải cần chọn ngói phù hợp |
| Mái tôn dốc | Nhẹ, có thể trông tạm nếu không có chi tiết bao | Nóng và ồn khi mưa nếu không có lớp cách nhiệt, cách âm | Kiểm tra gỉ vít, mối nối, máng |
Không có kiểu nào thắng tuyệt đối. Câu hỏi quyết định thường là: bạn có cần sân thượng không, tầng trên cùng dùng để ở hay chỉ để phơi và kho, và mặt tiền đang theo ngôn ngữ nào.
Mái bằng: tận dụng diện tích, nhưng phải trị nóng và thấm
Mái bằng là lựa chọn phổ biến nhất cho nhà ống đô thị vì diện tích quý. Sân thượng trên mái bằng là chỗ phơi đồ, đặt bồn nước, trồng cây, có khi là chỗ ngồi chơi buổi tối. Thi công mái bằng trên mặt bằng hẹp và dài cũng đơn giản hơn dựng khung mái dốc.
Nhược điểm nằm ở chỗ sàn bê tông phơi trực tiếp dưới nắng hấp nhiệt cả ngày rồi toả xuống tầng dưới vào buổi tối, và mặt phẳng là nơi nước đọng nếu độ dốc thoát nước hay ống thu nước không tốt. Hai vấn đề này đều có giải pháp, như lớp chống thấm, lớp cách nhiệt, mái che phụ phía trên, nhưng chúng là phần việc phải tính từ đầu, không phải thêm vào sau. Chi tiết thuộc chuyên mục chống nóng và chống thấm.
Về mặt tiền, mái bằng làm phần đỉnh nhà dễ bị cụt: bức tường lan can sân thượng dừng đột ngột, phía sau lô nhô bồn nước, khung phơi, mái tôn che tạm. Để đỉnh nhà gọn, có thể làm mái đua mảnh hoặc gờ chỉ đậm ở đỉnh, lùi các thiết bị vào trong để không lộ ra phố, và nếu làm mái che sân thượng thì làm cùng ngôn ngữ với mặt tiền ngay từ đầu.
Mái thái và mái Nhật: dáng mái và cách ở dưới mái
Mái thái là cách gọi phổ biến ở Việt Nam cho mái dốc nhiều, thường lợp ngói, có đường mái rõ, đầu hồi hoặc bốn mái. Trên nhà phố, mái thái tạo phần đỉnh rất rõ, hợp với mặt tiền theo hướng cổ điển, tân cổ điển hoặc nhà vườn. Độ dốc lớn giúp nước mưa thoát nhanh, khoảng không khí dưới mái lớn làm lớp đệm cách nhiệt, nên tầng ngay dưới mái thường mát hơn mái bằng không xử lý. Khoảng không đó cũng có thể làm tầng áp mái nếu đủ cao và thông thoáng.
Mái Nhật là cách gọi cho mái dốc thoải hơn, thường bốn mái, đường viền mái đua gọn, tạo dáng thấp và nằm ngang. Dáng này hợp với mặt tiền hiện đại, nhà rộng hơn nhà ống điển hình. Trên nhà ống rất hẹp, mái Nhật bốn mái khó thể hiện được dáng, nhiều nhà chỉ làm mái dốc một phía hoặc hai phía phía trước.
Cả hai đều cần chọn đúng loại ngói và độ dốc phù hợp với ngói đó theo hướng dẫn của nhà sản xuất; ngói lợp quá thoải so với yêu cầu dễ bị nước tạt ngược khi mưa gió. Kết cấu đỡ mái, có thể là bê tông dán ngói hoặc khung thép, là phần việc của kỹ sư. Chủ nhà nên hỏi ba điều: mái tựa lên đâu, nước từ mái chảy về đâu, và mái gặp tường hàng xóm thế nào.
Mái kết hợp: mái dốc phía trước, sân thượng phía sau
Rất nhiều nhà ống chọn cách kết hợp: phần mái phía trước là một mái dốc, có khi chỉ một mái thái nhỏ hoặc mái giả, để mặt tiền có phần đỉnh rõ ràng; phía sau là mái bằng làm sân thượng, đặt bồn nước, khu phơi. Cách này lấy được cả hai cái lợi: từ ngoài phố nhìn vào nhà có dáng mái, còn bên trong vẫn có sân thượng.
Mái giả, tức là mái dốc chỉ dựng phía trước để tạo dáng mà phía sau không có không gian dùng, cần được làm thật chắc chắn như một mái thật. Nó chịu gió, chịu mưa, và là một khối nặng ở mép trên cùng mặt tiền. Mái giả xây sơ sài, ngói không liên kết là nguồn rơi vỡ khi gió bão.
Điểm yếu của mái kết hợp là chỗ tiếp giáp giữa mái dốc và mái bằng, giữa mái và tường. Đây là nơi nước tụ, dễ thấm nhất nếu xử lý không kỹ. Khi xem bản vẽ, hãy hỏi đường nước từ mái dốc đổ xuống đâu, có máng xối không, máng xối đổ vào ống nào, và ống đó đi đâu trên mặt tiền. Một ống thoát nước mưa chạy chéo giữa mặt tiền là dấu hiệu chỗ này đã bị quên.
Mái và chuyện ở bên trong: tầng áp mái, ánh sáng, giếng trời
Kiểu mái không chỉ đổi vẻ ngoài mà còn đổi cách dùng tầng trên cùng. Với mái dốc, khoảng dưới mái có thể thành tầng áp mái nếu đủ cao ở phần giữa, nhưng phần sát chân mái thấp, chỉ dùng làm kho hoặc tủ âm. Tầng áp mái cần cửa sổ mái hoặc ô thoáng ở đầu hồi để không bị hầm; nếu chỉ kín bốn phía, khoảng đệm nhiệt lại thành một cái lò vào buổi chiều.
Với mái bằng, tầng trên cùng thường là phòng thờ, phòng giặt, kho và sân phơi. Nhiều nhà ống đặt giếng trời xuyên từ mái xuống các tầng dưới, nên vị trí giếng trời cần được tính cùng lúc với kiểu mái: mái dốc có giếng trời phải xử lý chỗ giao giữa kính và ngói, mái bằng có giếng trời phải che mưa hắt mà vẫn thoát khí nóng. Chi tiết lấy sáng, thông gió thuộc chuyên mục ánh sáng và thông gió; ở góc mặt tiền chỉ cần nhớ phần kính hay khung giếng trời lộ ra phố cũng là một phần của đỉnh nhà.
Cuối cùng, mái nào cũng cần một lối lên kiểm tra. Mái ngói cần chỗ đặt chân an toàn khi thay viên vỡ, mái bằng cần cửa lên sân thượng đóng kín được khi mưa, mái tôn cần lối đi trên xà gồ. Nhà không có lối lên mái thường chỉ phát hiện vấn đề khi trần đã ố.
Mái và phần đỉnh mặt tiền: những chi tiết làm nên vẻ gọn
Mái đua. Phần mái chìa ra khỏi mặt tường che mưa, che nắng cho tường và cửa tầng trên, đồng thời tạo bóng đổ làm đỉnh nhà sắc nét. Phần mái đua nhô ra phía phố cũng thuộc diện bị quản lý về độ vươn, nên hỏi trước.
Máng xối và ống thoát nước mưa. Nên giấu trong tường, trong hốc kỹ thuật hoặc đi thẳng đứng sát cạnh nhà. Ống chạy chéo, ống nối dài tạm bằng ống nhựa khác màu phá hỏng một mặt tiền đẹp.
Bồn nước, máy nước nóng năng lượng mặt trời, giàn phơi. Đặt lùi về phía sau, khuất tầm nhìn từ phố khi có thể. Nếu buộc phải để phía trước, làm một lớp lam hoặc tường che có chủ đích.
Mái che sân thượng. Mái tôn che sân thượng thêm sau nhiều năm là thứ làm đỉnh nhà phố trông tạm bợ nhất. Nếu biết sẽ cần mái che, thiết kế nó ngay từ đầu với vật liệu và màu ăn với mặt tiền.
Chống sét và an toàn trên mái. Nhà cao hơn các nhà xung quanh cần hỏi kỹ sư điện về chống sét. Lan can sân thượng phải đủ cao và chắc, nhất là khi trẻ nhỏ lên chơi.
Chọn kiểu mái theo nhu cầu: một trình tự gợi ý
Thay vì chọn mái theo ảnh mẫu, hãy trả lời lần lượt các câu hỏi dưới đây rồi mới bàn kiểu dáng với kiến trúc sư.
- Gia đình có cần sân thượng để phơi, trồng cây, đặt bồn nước không? Nếu có, ít nhất một phần mái phải là mái bằng.
- Tầng trên cùng dùng để ở, làm phòng thờ, phòng làm việc hay chỉ là kho, khu phơi? Tầng ở thường xuyên cần chống nóng kỹ hơn, mái dốc có lớp đệm là một lợi thế.
- Mặt tiền đang theo ngôn ngữ nào: hiện đại tối giản, tân cổ điển, nhà vườn? Mái nên nói cùng ngôn ngữ đó.
- Dãy phố xung quanh đa số dùng mái gì? Mái khớp với dãy phố giúp nhà hoà vào cảnh quan, nhất là ở khu có quy chế quản lý kiến trúc.
- Ngân sách và khả năng bảo dưỡng: mái ngói cần kiểm tra sau bão, mái bằng cần giữ thoát nước. Ai sẽ lên mái kiểm tra mỗi năm?
- Mang các câu trả lời tới kiến trúc sư, kỹ sư kết cấu để chốt kiểu mái, độ dốc, vật liệu và chi tiết thoát nước.
Ví dụ giả định: gia đình bốn người, tầng trên cùng là phòng thờ và sân phơi, phố toàn nhà mái bằng hiện đại. Lời giải hợp lý có thể là mái bằng có lớp chống nóng tốt, mái đua mảnh ở đỉnh mặt tiền và một mái che sân phơi lùi vào trong, thay vì một mái thái lớn lạc giữa dãy phố.
Câu hỏi thường gặp
Mái thái có mát hơn mái bằng không?
Thường mát hơn mái bằng không xử lý, nhờ khoảng không khí dưới mái làm lớp đệm và nước mưa thoát nhanh. Tuy vậy, mái bằng có chống nóng tốt, mái che phụ hoặc cây xanh trên sân thượng có thể đạt hiệu quả gần tương đương mà vẫn giữ được sân thượng.
Nhà ống hẹp có nên làm mái thái không?
Được, nhưng trên mặt tiền rất hẹp, mái thái cao có thể làm nhà trông càng cao gầy. Nhiều nhà chọn một mái dốc phía trước tỷ lệ vừa phải kết hợp sân thượng phía sau. Nên nhờ kiến trúc sư vẽ thử hai ba phương án tỷ lệ trước khi chốt.
Mái bằng hay bị thấm có phải do thiết kế sai không?
Thấm mái bằng thường đến từ độ dốc thoát nước kém, ống thu nước bị tắc, lớp chống thấm xuống cấp hoặc các chỗ tiếp giáp với tường, chân lan can, chân bồn nước. Không hẳn là thiết kế sai, nhưng chi tiết thoát nước và chống thấm phải được tính từ đầu và bảo dưỡng định kỳ.
Mái giả phía trước có nguy hiểm không?
Không nguy hiểm nếu được thiết kế và thi công như một mái thật, liên kết chắc với kết cấu và ngói được cố định. Mái giả làm sơ sài, ngói chỉ đặt lên không liên kết có thể rơi khi gió bão. Nên để kỹ sư kiểm tra trước khi làm.
Mái nhà phố có bị quy định chiều cao không?
Ở nhiều đô thị, chiều cao tối đa của công trình và đôi khi hình thức mái ở các tuyến phố nhất định được quy định trong quy hoạch hoặc quy chế quản lý kiến trúc. Hãy hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương trước khi thiết kế, nhất là khi định làm mái dốc cao.
Nên lợp lại mái tôn cũ thế nào cho đỡ xấu mặt tiền?
Chọn màu tôn ăn với mặt tiền, che mép tôn bằng diềm hoặc máng gọn, đi ống thoát nước có chủ đích và thêm lớp cách nhiệt cách âm nếu dưới mái có người ở. Việc lợp lại cụ thể nên giao thợ có kinh nghiệm làm việc trên cao.