Nhà cấp bốn, trong cách nói thông thường, là nhà một tầng, tường gạch, mái ngói hoặc mái tôn, có khi kèm gác lửng, phổ biến ở nông thôn, ven đô và các khu dân cư cũ trong thành phố. Sống ở nhà cấp bốn hôm nay có những cái lợi khó thay: không cầu thang, gần đất, có sân, sửa chữa đơn giản. Điểm yếu thường gặp là nóng dưới mái, nền thấp hơn đường, ẩm chân tường và chật khi gia đình đông lên.
Muốn nhà cấp bốn mát và đẹp, thứ tự hợp lý thường là: xử lý mái và trần trước, mở hiên và bóng mát quanh nhà, giải quyết nền và ẩm, rồi mới tới mặt ngoài và sân. Làm ngược lại, sơn đẹp trước rồi mới chống nóng, chống thấm, thì công sức đầu tiên thường bị phá đi.
Phần dưới đi qua đặc điểm của kiểu nhà này, những cái lợi đáng giữ, bảng các vấn đề hay gặp và hướng xử lý, rồi bàn câu hỏi nhiều gia đình đặt ra: có nên lên thêm tầng hay không.
Nhà cấp bốn là kiểu nhà thế nào
Chữ “cấp bốn” vốn bắt nguồn từ cách phân cấp công trình, nhưng trong đời sống, người ta dùng nó để chỉ chung những căn nhà một tầng, kết cấu đơn giản: tường gạch chịu lực hoặc khung bê tông nhẹ, mái ngói trên hệ vì kèo gỗ, thép, hoặc mái tôn, trần thấp hoặc không trần. Ở nông thôn đồng bằng, nhà cấp bốn thường có sân trước rộng, hiên, bếp và công trình phụ ở phía sau hay bên cạnh. Ở thành phố, đó là những căn nhà thấp trong ngõ, được xây từ nhiều chục năm trước, nay nằm lọt giữa những nhà ống nhiều tầng.
Kiểu nhà này phổ biến vì xây nhanh, vật liệu dễ kiếm, chi phí vừa sức với nhiều gia đình. Nhiều căn là bước trung gian: gia đình làm nhà cấp bốn để ở trước, tính chuyện xây to hơn khi có điều kiện. Kết quả là có rất nhiều căn nhà cấp bốn đã ở hai, ba chục năm, qua vài lần chắp vá, và nay chủ nhà muốn sửa lại cho tử tế.
Hiểu đúng bản chất giúp sửa đúng hướng. Nhà cấp bốn không phải là nhà ống thu nhỏ, mà là một kiểu nhà trải theo chiều ngang, sống dựa vào sân, hiên và bóng cây. Sửa theo tinh thần đó thì nhà dễ chịu; cố biến nó thành một khối kín như nhà phố thì thường nóng và tối hơn.
Những cái lợi đáng giữ khi sửa
Không cầu thang. Đây là lợi thế lớn nhất với người già, trẻ nhỏ và người đi lại khó khăn. Khi sửa, nên giữ mọi sinh hoạt chính trên một mặt bằng, hạn chế tạo thêm bậc thềm trong nhà, và làm dốc thoải ở lối vào nếu có người ngồi xe lăn.
Gần đất, gần sân. Bước ra cửa là sân, là cây, là gió. Trẻ con chơi ngoài sân mà người lớn vẫn nhìn thấy từ trong nhà. Đừng lấp hết sân bằng mái che kín hoặc nhà phụ, vì đó là lá phổi của căn nhà.
Dễ sửa từng phần. Kết cấu đơn giản nên có thể sửa theo giai đoạn: năm nay mái, năm sau nền, năm sau nữa hiên và sân. Gia đình vẫn ở được trong lúc sửa nhiều hơn so với nhà nhiều tầng.
Mái dốc thoát nước nhanh. Mái ngói, mái tôn dốc cho nước mưa chảy nhanh, ít đọng như mái bằng bê tông. Nhược điểm nóng của mái có thể xử lý mà không cần bỏ mái dốc.
Tỷ lệ thấp, ngang, thân thiện. Một căn nhà một tầng với hiên sâu và mái vươn ra có vẻ đẹp riêng, hài hoà với cây cối xung quanh. Khi sửa mặt ngoài, giữ tỷ lệ thấp và đường mái ngang thường đẹp hơn cố nâng tường cho cao.
Vấn đề hay gặp và hướng xử lý
Bảng dưới gom những phàn nàn phổ biến nhất của người ở nhà cấp bốn, kèm nguyên nhân thường gặp và hướng xử lý ở góc chủ nhà. Phần kỹ thuật thi công cụ thể cần thợ có chuyên môn.
| Vấn đề | Nguyên nhân thường gặp | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Nóng hầm hập buổi chiều | Mái tôn hoặc ngói không có lớp cách nhiệt, trần thấp, không có khe thoát khí nóng | Thêm lớp cách nhiệt dưới mái, làm trần có khoảng hở thông gió, mở lỗ thoát khí ở đầu hồi |
| Nền thấp hơn đường, mưa là nước tràn vào | Đường được nâng nhiều lần, nhà giữ nguyên cốt nền cũ | Nâng nền có tính toán chiều cao trần còn lại, làm ngưỡng chặn và rãnh thu nước trước cửa |
| Ẩm mốc chân tường, bong sơn | Nước ngầm thấm ngược lên tường do thiếu lớp chống ẩm ở chân móng | Nhờ thợ xử lý chống thấm chân tường, giữ khoảng hở thoáng quanh nhà, không đắp đất sát tường |
| Tối trong phòng giữa | Nhà sâu, nhiều phòng nối nhau, mái che kín | Mở cửa đối diện để gió xuyên, cân nhắc ngói lấy sáng hoặc ô thoáng trên cao |
| Chật khi con cái lớn | Ít phòng, không còn chỗ mở rộng ngang | Sắp lại công năng, dùng gác lửng nếu kết cấu cho phép, hoặc tính phương án lên tầng |
| Dột khi mưa to | Ngói vỡ, xô lệch, máng xối tắc, tôn gỉ đinh | Kiểm mái trước mùa mưa, thay ngói hỏng, thông máng, thay đinh và vít gỉ |
Việc xử lý chống nóng mái tôn, mái bằng và chống thấm chi tiết có chuyên mục chống nóng, chống thấm, cách âm trình bày kỹ. Ở đây chỉ nêu thứ tự: nóng và dột là hai thứ nên giải quyết đầu tiên, vì chúng ảnh hưởng trực tiếp tới sức khoẻ và làm hỏng mọi thứ sửa sau.
Hiên, mái hiên và bóng cây: làm mát từ bên ngoài
Nhà cấp bốn mát hay nóng phụ thuộc rất nhiều vào những gì ở ngay sát tường. Một hiên sâu với mái vươn ra che được nắng xiên buổi sáng và buổi chiều chiếu vào tường và cửa, đồng thời cho một khoảng ngồi chơi, phơi đồ, để xe dưới mái. Nhà xưa ở nông thôn hầu như căn nào cũng có hiên, và đó không phải là thừa. Khi sửa nhà, nếu đã lỡ bịt hiên làm phòng, có thể cân nhắc trả lại một phần hiên hoặc làm mái hiên nhẹ ở mặt đón nắng nhiều nhất.
Cây xanh quanh nhà là lớp làm mát thứ hai. Giàn cây leo trước hiên, cây bóng mát đứng cách tường một khoảng an toàn, thảm cỏ thay cho sân bê tông đều làm giảm lượng nhiệt hắt vào nhà. Cần để ý khoảng cách: cây to sát tường có rễ làm nứt nền, cành đổ vào mái khi gió bão, lá rụng làm tắc máng xối. Trồng xa ra một chút, chọn cây có tán vừa phải là an toàn hơn.
Lớp thứ ba là mặt sân. Sân láng xi măng hay lát gạch sẫm hấp nắng cả ngày rồi toả nhiệt vào nhà tới tối. Để một phần sân là đất trồng cây, lát gạch có khe cỏ, hoặc tưới mát sân vào chiều muộn giúp nhà dễ chịu hơn. Chuyện sân vườn nhỏ ít chăm và lối vào có chuyên mục sân trước, cổng và lối vào bàn riêng.
Nâng nền: việc lớn cần tính kỹ
Ở nhiều khu dân cư cũ, đường đi đã được nâng lên nhiều lần, còn nhà cấp bốn vẫn giữ cốt nền từ ngày xây. Hậu quả là nước mưa từ đường tràn vào sân, vào nhà, và căn nhà trông như bị lún xuống. Nâng nền là việc nhiều gia đình nghĩ tới đầu tiên, nhưng cũng là việc dễ làm sai nhất nếu không tính kỹ.
Điều đầu tiên là chiều cao trần còn lại. Nhà cấp bốn vốn đã thấp, nâng nền thêm một khoảng thì trần và mái sát đầu hơn, nóng hơn, cửa đi cũng thấp xuống. Có trường hợp phải nâng cả mái hoặc làm lại cửa mới thật sự dùng được. Điều thứ hai là móng và tường cũ: đổ thêm đất và bê tông lên nền cũ làm tăng tải trọng, tường cũ có thể nứt nếu móng yếu. Cần người có chuyên môn xem trước khi quyết định.
Điều thứ ba là nâng tới đâu thì đủ. Nên hỏi hàng xóm và chính quyền địa phương về kế hoạch nâng đường trong những năm tới, để khỏi vừa nâng xong lại thấp. Trong lúc chưa đủ điều kiện nâng nền, có thể làm ngưỡng chặn nước ở cửa, rãnh thu nước trước nhà, nâng sân trước lên một chút có độ dốc ra ngoài, để giảm nước tràn vào mà không phải đụng tới cả căn nhà.
Mặt ngoài nhà cấp bốn: đẹp nhờ tỷ lệ và sự gọn gàng
Giữ đường mái là nét chính. Với nhà một tầng, mái chiếm phần lớn hình ảnh khi nhìn từ ngoài vào. Một mái ngói hay mái tôn sạch sẽ, thẳng hàng, diềm mái gọn đã làm căn nhà trông tử tế hơn bất kỳ lớp ốp trang trí nào trên tường.
Bớt những thứ chắp vá. Mái che tạm bằng tôn nhiều màu, bạt, khung sắt hàn thêm sau mỗi lần cần chỗ là nguyên nhân chính khiến nhà cấp bốn trông lộn xộn. Gom những mái phụ về một kiểu, một màu, hoặc thay bằng một mái hiên liền mạch.
Cửa và cột hiên làm nhịp cho mặt tiền. Hàng cột hiên đều nhau, cửa đi và cửa sổ cùng chiều cao tạo nhịp điệu cho mặt nhà. Khi thay cửa, giữ cùng kích thước và cùng chất liệu cho cả dãy thay vì mỗi cửa một kiểu.
Màu nhẹ, ít màu. Tường màu sáng phản nắng tốt hơn, nhà mát hơn và trông rộng hơn. Hai, ba màu là đủ cho tường, cửa và chi tiết. Việc sơn lại nhà có chuyên mục khác bàn kỹ, ở đây chỉ nói về nguyên tắc nhìn tổng thể.
Sân và cây là một phần của mặt tiền. Một hàng chậu cây dưới hiên, khoảng sân quét sạch, lối đi rõ ràng làm căn nhà một tầng đẹp lên rất nhiều mà gần như không tốn công xây sửa.
Có nên lên thêm tầng cho nhà cấp bốn không
Nhiều gia đình muốn giữ nhà cũ nhưng xây thêm một tầng lên trên cho đủ chỗ. Câu trả lời ngắn là phần lớn nhà cấp bốn không được thiết kế để chịu thêm tầng. Móng nông, tường gạch chịu lực mỏng, không có hệ cột dầm đủ khoẻ là tình trạng thường gặp. Đặt thêm một tầng bê tông lên có thể gây lún, nứt, thậm chí nguy hiểm. Chỉ có kỹ sư kết cấu khảo sát tận nơi mới trả lời được căn nhà cụ thể có lên tầng được hay không và phải gia cố những gì.
Nếu kết quả là không lên được, lựa chọn thường là: giữ nhà cấp bốn và mở rộng ngang khi đất còn chỗ, làm gác lửng nhẹ ở phần có trần cao nếu kết cấu cho phép, hoặc xây mới hẳn khi tài chính đủ. Mỗi phương án kéo theo thủ tục khác nhau; xây mới hay thay đổi kết cấu thường phải xin phép, nên hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương trước.
Cũng nên tự hỏi thật lòng: gia đình cần thêm tầng hay cần thêm phòng? Có những trường hợp sắp lại công năng, chuyển kho đồ ra nhà phụ, gộp hai phòng ít dùng thành một phòng ngủ là đủ cho mấy năm tới. Nhà một tầng có những ưu điểm mà khi lên tầng sẽ mất đi, nhất là với gia đình có người già.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cấp bốn mái tôn có làm mát được như mái ngói không?
Làm được ở mức đáng kể nếu có lớp cách nhiệt dưới tôn, trần có khoảng thông gió và lỗ thoát khí nóng ở đầu hồi. Mái tôn còn ồn khi mưa to, lớp cách nhiệt cũng giúp giảm phần này. Chi tiết vật liệu và cách làm nên hỏi thợ có chuyên môn.
Nhà cấp bốn có nên làm trần không?
Thường là nên, vì trần tạo một lớp không khí giữa mái và phòng, giảm nóng rõ rệt. Điều quan trọng là khoảng trên trần phải được thông gió, không bịt kín, để hơi nóng thoát ra ngoài thay vì bị nhốt lại ngay trên đầu.
Có nên bịt hiên để lấy thêm diện tích phòng?
Cần cân nhắc kỹ. Bịt hiên được thêm vài mét vuông nhưng mất bóng mát cho tường và cửa, nhà nóng hơn, mất chỗ ngồi chơi và phơi đồ có mái che. Nếu thật sự cần thêm phòng, nên mở rộng ở phía ít nắng hoặc phía sau.
Nhà cấp bốn ở thành phố, kẹp giữa hai nhà cao tầng thì sao?
Nhà thấp kẹp giữa nhà cao thường mất gió và bị nước mưa từ tường nhà bên hắt xuống mái. Nên kiểm điểm tiếp giáp giữa mái mình và tường nhà bên, làm diềm chắn nước, và tận dụng sân trước sân sau để lấy sáng, lấy gió.
Có cần xin phép khi sửa nhà cấp bốn không?
Sửa chữa nhỏ bên trong thường không cần, nhưng thay đổi kết cấu, nâng tầng, mở rộng diện tích hay đổi mặt ngoài ở một số khu vực có thể phải xin phép. Nên hỏi cơ quan quản lý xây dựng ở địa phương và đối chiếu văn bản hiện hành trước khi làm.
Nhà cấp bốn bao lâu thì nên kiểm mái một lần?
Nên xem mái mỗi năm một lần trước mùa mưa: ngói vỡ, xô, tôn gỉ, đinh vít lỏng, máng xối tắc lá. Sau mỗi trận gió lớn cũng nên nhìn lại. Việc trèo lên mái cần người có kinh nghiệm và đồ bảo hộ.