Khi trẻ bắt đầu biết bò rồi biết leo, những điểm cần chặn trước tiên trong một căn nhà ống là cửa sổ tầng trên (trẻ trèo lên đồ kê bên dưới rồi với tới bệ), cửa ra ban công, sân thượng, cầu thang, nơi có nước như bể, bồn, xô, chậu, và kính, đồ cao dễ đổ. Đây là những rủi ro gây hậu quả nặng nhất, khác với va chạm nhẹ hằng ngày như vấp ngã trên sàn.
Nguyên tắc chung là nhìn nhà từ độ cao của trẻ: bò dọc sàn, ngồi xổm ở từng phòng, tìm thứ trẻ có thể kéo, đẩy, leo, chui. Thứ gì có thể thành bậc leo thì không để cạnh cửa sổ và lan can; thứ gì có thể đổ thì neo vào tường; nơi nào có nước thì có nắp hoặc cửa khoá.
Bài này bàn phần kiến trúc và bố trí. Ổ điện, đèn và thiết bị điện có chuyên mục tiện nghi điện riêng; lan can ban công, sân thượng có chuyên mục riêng, ở đây chỉ nhắc. Không có ngôi nhà nào thay được sự trông chừng của người lớn; các biện pháp chỉ giảm rủi ro và cho người lớn thêm thời gian để kịp phản ứng.
Nhìn nhà từ độ cao của trẻ
Người lớn nhìn nhà từ độ cao khoảng một mét rưỡi, trẻ mới biết đi nhìn từ độ cao chưa tới một mét, trẻ biết bò thì sát sàn. Nhiều mối nguy với trẻ nằm ở vùng người lớn ít khi nhìn: gầm bàn, chân tủ, khe giữa tủ và tường, ổ cắm sát sàn, mép bàn ngang tầm trán.
Một cách đơn giản là bò thật một lượt trong nhà, hoặc ngồi xổm ở từng phòng và nhìn quanh. Ghi lại những thứ trẻ có thể với tới, kéo xuống, leo lên hoặc chui vào. Sau đó tưởng tượng trẻ cao thêm vài chục phân, biết kéo ghế, biết mở ngăn kéo, vì trẻ lớn rất nhanh và kỹ năng leo trèo thường đến trước khi người lớn kịp chuẩn bị.
Điều quan trọng nhất cần hiểu là trẻ tự tạo bậc leo từ đồ đạc: ghế, thùng đồ chơi, ngăn kéo kéo ra, đống gối, thậm chí giỏ quần áo. Vì vậy một cửa sổ bệ cao vẫn có thể nguy hiểm nếu ngay dưới có giường hay sofa. Kiểm an toàn cho trẻ là kiểm cả quan hệ giữa các đồ vật, không chỉ từng món riêng lẻ.
Cửa sổ tầng trên: chỗ cần chặn trước tiên
Hạn chế độ mở cửa. Với cửa sổ ở tầng trên, nhiều hướng dẫn an toàn khuyên dùng chốt hạn chế để cánh chỉ mở hé, thường ở mức khoảng 10 cm, đủ để thông gió mà trẻ không chui lọt. Chốt nên mở được hoàn toàn bằng tay người lớn khi cần thoát hiểm.
Lưới chống côn trùng không phải lưới chống rơi. Lưới muỗi chỉ chặn côn trùng, không chịu được sức nặng của trẻ tì vào. Đừng coi cửa có lưới là cửa an toàn.
Song chắn hoặc khung bảo vệ phải mở được từ bên trong. Nhà ống ở thành phố hay lắp khung sắt cố định kín cửa sổ để chống trộm và chống trẻ rơi. Khung kín hoàn toàn lại chặn mất lối thoát khi có cháy. Nên chọn loại có ô mở được từ bên trong bằng khoá mà người lớn với tới và biết chỗ để chìa.
Không kê đồ leo được dưới cửa sổ. Giường, sofa, ghế, kệ thấp, thùng đồ chơi đặt dưới cửa sổ biến bệ cửa thành chỗ trèo. Bố trí lại phòng để dưới cửa sổ trống, đó là thay đổi miễn phí.
Dây rèm, dây mành. Dây kéo rèm, mành dạng vòng là nguy cơ siết cổ đã được cảnh báo nhiều ở trẻ nhỏ. Nên quấn gọn dây lên cao ngoài tầm với, cắt vòng dây, hoặc dùng loại không dây.
Cửa ra ban công, sân thượng và cửa ra đường
Nhà ống có nhiều cửa dẫn ra chỗ nguy hiểm: ban công, sân thượng, cửa chính mở ra mặt đường. Mấy nguyên tắc cho các cửa này:
- Chốt phụ đặt cao, ngoài tầm với của trẻ kể cả khi trẻ đứng lên ghế, để trẻ không tự mở cửa ra ban công, sân thượng.
- Cửa trượt ra ban công nên có chốt khoá, vì trẻ biết đẩy cửa trượt rất sớm.
- Không để đồ leo được ngoài ban công: ghế nhựa, chậu cây lớn, thùng chứa đặt sát lan can là bậc để trèo qua. Yêu cầu về chiều cao và khe hở lan can ban công có bài riêng ở chuyên mục ban công, sân thượng.
- Cửa sân thượng ở tầng trên cùng thường bị quên khoá vì người lớn hay lên phơi đồ. Nên có thói quen khoá sau mỗi lần lên.
- Cửa chính và cổng ra mặt đường: nhà ống mở thẳng ra đường xe chạy, trẻ chạy ra chỉ vài bước là tới lòng đường. Cổng có chốt cao, và có thói quen kiểm cổng sau khi dắt xe ra vào.
- Cửa vào khu nguy hiểm trong nhà như phòng giặt có hoá chất, bếp khi đang nấu, kho có dụng cụ: cửa có chốt cao hoặc cổng chặn.
Một nguyên tắc chung: trẻ học mở cửa bằng quan sát người lớn. Chốt nào trẻ thấy người lớn mở mỗi ngày ở tầm thấp, chốt đó sớm muộn trẻ sẽ tự mở được.
Nước: bể, bồn, xô và những chỗ ít ai nghĩ tới
Đuối nước ở trẻ nhỏ có thể xảy ra ở lượng nước rất nông, chỉ vài phân nước là đủ khi trẻ ngã chúi đầu vào và không tự ngóc dậy được. Nó lại diễn ra lặng lẽ, không có tiếng kêu như người lớn tưởng. Vì vậy mọi nơi chứa nước trong nhà đều cần được xem lại khi có trẻ biết bò.
Nhà ở Việt Nam có nhiều chỗ chứa nước đặc thù: bể nước ngầm dưới nền nhà với nắp thăm, bể chứa trong nhà vệ sinh ở nhà cũ, xô chậu hứng nước khi mất nước, bồn tắm, bể cá cảnh, hồ cảnh, hồ cá nhỏ ở sân trong, chum vại hứng nước mưa ở sân thượng. Nắp bể ngầm phải chắc, đủ nặng hoặc có khoá, không thể bị trẻ nhấc hay đẩy lệch. Xô chậu không để nước qua đêm. Bồn tắm xả hết nước ngay sau khi dùng.
Nhà vệ sinh nên có cửa đóng và chốt cao khi trẻ đang ở tuổi tò mò. Hồ cảnh trong nhà ống, dù chỉ sâu vài chục phân, cũng nên có lưới chắc chắn phủ ngay dưới mặt nước hoặc tạm lấp cạn trong những năm trẻ còn nhỏ. Không có biện pháp nào thay được việc người lớn ở trong tầm với khi trẻ ở gần nước.
Kính, góc cạnh và đồ cao dễ đổ
Nhóm nguy cơ này thường gây chấn thương khi trẻ chạy, va hoặc leo. Bảng dưới gom cách xử lý theo từng loại:
| Mối nguy | Vì sao nguy hiểm với trẻ | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Vách kính, cửa kính lớn sát sàn | Trẻ chạy không nhận ra kính, va mạnh; kính thường vỡ thành mảnh sắc | Dùng kính an toàn (cường lực hoặc kính dán), dán dải nhận biết ngang tầm mắt trẻ |
| Mặt bàn kính, kệ kính thấp | Trẻ trèo lên hoặc ngồi đè, va đầu vào cạnh | Cất đi trong vài năm, hoặc thay mặt bàn vật liệu khác |
| Tủ, kệ cao, tivi đặt trên kệ | Trẻ kéo ngăn kéo làm bậc leo, tủ lật đè lên người | Neo tủ kệ vào tường bằng phụ kiện chống lật, đặt tivi chắc chắn hoặc treo tường |
| Góc bàn, mép bậc, bệ cửa | Ngang tầm trán khi trẻ chạy hoặc ngã | Bọc góc tạm thời, bố trí đồ để lối chạy không đi sát góc |
| Đồ nặng trên bề mặt cao | Trẻ kéo khăn trải bàn, dây điện làm đồ rơi xuống | Bỏ khăn trải buông dài, không để bình nóng, đồ nặng sát mép |
Kính cường lực khi vỡ tạo thành nhiều hạt nhỏ ít sắc hơn; kính dán giữ mảnh vỡ dính trên lớp phim. Khi làm mới cửa hay vách kính trong nhà có trẻ, nên yêu cầu kính an toàn ở những vị trí người có thể va vào. Ổ cắm, dây điện và thiết bị điện là nhóm nguy cơ riêng, xem thêm ở chuyên mục tiện nghi điện.
Rà lại theo từng giai đoạn lớn của trẻ
Mỗi giai đoạn vận động mở ra một vùng nguy cơ mới trong nhà. Thay vì chuẩn bị một lần, nên rà lại khi trẻ bước sang giai đoạn kế tiếp:
| Giai đoạn | Trẻ làm được gì | Vùng cần rà thêm |
|---|---|---|
| Biết lật, biết bò | Di chuyển sát sàn, cho mọi thứ vào miệng, chui vào gầm | Sàn, gầm bàn ghế, ổ cắm sát sàn, đồ nhỏ rơi trên sàn, chân cầu thang |
| Đứng vịn, đi men | Bám đồ đạc để đứng, kéo khăn, kéo dây | Đồ đạc nhẹ dễ đổ, khăn trải bàn, dây điện, cạnh bàn thấp, cửa kính sát sàn |
| Đi vững, chạy | Đi khắp nhà, mở cửa thấp, ra cửa chính | Cửa ra đường, ban công, nhà vệ sinh, chỗ chứa nước, bậc cửa, cầu thang |
| Biết leo, biết kéo ghế | Tự tạo bậc leo từ ghế, ngăn kéo, thùng đồ | Cửa sổ, lan can, kệ cao, tủ chưa neo, chốt cửa đặt chưa đủ cao |
| Biết mở khoá, vặn nắm cửa | Bắt chước người lớn mở chốt, mở vòi nước | Chốt phụ, tủ hoá chất, vòi nước nóng, cửa sân thượng |
Ranh giới giữa các giai đoạn không cố định theo tháng tuổi; mỗi trẻ phát triển một nhịp. Dấu hiệu tốt nhất là quan sát: lần đầu thấy trẻ làm được một việc mới cũng là lúc nên rà lại các vùng ở cột cuối.
Người lớn hay mắc một lỗi là chuẩn bị nhà kỹ cho giai đoạn bò, rồi quên rà lại khi trẻ biết leo. Thực tế những tai nạn nặng nhất như rơi từ cửa sổ hay tủ đổ thường rơi vào giai đoạn trẻ đã biết leo, khi bố mẹ nghĩ con đã đủ lớn để bớt trông.
Tạo một góc chơi an toàn thay vì cấm khắp nơi
Không thể biến cả căn nhà thành vùng hoàn toàn an toàn, và cũng không nên cấm trẻ mọi thứ. Cách bền vững hơn là tạo một vùng chơi chính nơi mọi thứ đã được kiểm kỹ, để trẻ được tự do khám phá trong đó, còn các khu nguy hiểm thì chặn hẳn.
Trong nhà ống, vùng chơi hợp lý thường ở tầng sinh hoạt chung, gần chỗ người lớn hay ngồi, để trông được mà không phải đứng canh liên tục. Vùng này nên xa cầu thang, xa cửa ra đường và ban công, không có cửa sổ mở được ngang tầm trèo, sàn không trơn, có chỗ cất đồ chơi ngay tại chỗ. Một tấm thảm chơi rộng, phẳng, dán chặt tạo ranh giới rõ cho trẻ và giảm va đập khi ngã.
Khi trẻ lớn hơn, vùng chơi mở rộng dần và các biện pháp chặn được tháo bớt. Đây cũng là lúc dạy trẻ những quy tắc về cầu thang, cửa sổ, nước, thay vì chỉ dựa vào khoá. Lưu ý rằng khi ông bà trông cháu, có thể không quen các chốt khoá mới; nên hướng dẫn cụ thể và đặt chốt ở chỗ người lớn tuổi cũng thao tác được dễ dàng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu cần chặn cửa sổ?
Ngay khi trẻ biết đứng vịn và leo lên đồ thấp, thường trước tuổi biết đi vững. Tốt nhất là làm trước khi trẻ đạt mốc đó, vì kỹ năng leo trèo xuất hiện đột ngột và người lớn thường chỉ phát hiện khi đã thấy trẻ đứng trên bệ cửa.
Có nên lắp khung sắt cố định kín tất cả cửa sổ không?
Khung kín giúp chống rơi nhưng chặn mất lối thoát khi có cháy, nhất là với nhà ống chỉ có một cầu thang. Nên chọn khung có ô mở được từ bên trong bằng khoá người lớn với tới, để chìa ở chỗ cả nhà biết.
Nhà thuê không được khoan tường thì neo tủ kệ thế nào?
Nên hỏi chủ nhà cho phép khoan vài lỗ nhỏ để neo chống lật, vì đây là việc an toàn. Nếu không được, chọn đồ thấp, nặng ở phần dưới, không để đồ hấp dẫn trẻ trên cao, và khoá ngăn kéo dưới để trẻ không dùng làm bậc.
Bể cá cảnh trong phòng khách có nguy hiểm không?
Có, nếu trẻ với tới mặt nước hoặc kéo đổ được bể. Đặt bể ở độ cao và vị trí trẻ không trèo tới, bể có nắp, kệ chắc chắn và neo vào tường nếu cao. Dây điện của máy lọc, máy sưởi cũng cần gom gọn.
Dùng cổng chặn hay dạy trẻ là tốt hơn?
Với trẻ dưới khoảng hai, ba tuổi, chặn vật lý là chính vì trẻ chưa đủ khả năng tự kiềm chế. Dạy quy tắc nên bắt đầu sớm và song song, sau đó tháo bớt cổng chặn dần khi trẻ đã hiểu và đi lại vững.
Ông bà trông cháu có cần nhà thêm gì không?
Cần chốt khoá và cổng chặn mà người lớn tuổi thao tác được dễ, không phải cúi thấp hay dùng lực mạnh. Vùng chơi của trẻ nên gần chỗ ông bà ngồi và có ghế dễ đứng lên, để ông bà trông cháu mà không phải đi lại nhiều.