Khoảng lùi phía sau nhà ống, dù chỉ sâu một hai mét, làm được nhiều việc mà phần còn lại của ngôi nhà khó làm: phơi đồ và giặt giũ mà không phải mang ra mặt tiền hay lên sân thượng, đưa gió và ánh sáng vào phòng cuối nhà, tạo đường gió xuyên suốt từ trước ra sau, và giữ một lối thoát dự phòng khi phía trước có sự cố. Nhiều nhà lấp kín khoảng này để lấy thêm diện tích, rồi phải sống chung với phòng cuối tối và bí.
Dùng sân sau tốt nghĩa là giữ nó mở về phía trời ở mức đủ cho gió và ánh sáng, sắp xếp giặt phơi gọn trên một dải, xử lý thoát nước và mùi cẩn thận, và làm khung bảo vệ sao cho chặn được người ngoài mà vẫn mở được từ trong. Bài đi qua từng việc, cùng những điều cần để ý với nhà hàng xóm phía sau.
Vì sao khoảng lùi phía sau đáng giữ
Nhà ống thường dài và hẹp, hai bên là tường chung với nhà kế bên, chỉ có mặt trước và mặt sau để lấy sáng, lấy gió. Khi mặt sau bị lấp kín, cả căn nhà chỉ còn thở bằng mặt tiền và giếng trời nếu có. Gió cần cả cửa vào và cửa ra mới lưu thông; một căn nhà chỉ mở một đầu thì không khí bên trong gần như đứng yên dù cửa trước mở toang. Khoảng lùi sau, dù hẹp, cho gió một đường ra, nên nhà mát hơn rõ rệt vào những ngày có gió.
Khoảng lùi sau cũng là nơi đưa ánh sáng vào phòng cuối, thường là bếp, phòng ăn ở tầng trệt hay phòng ngủ ở các tầng trên. Không có nó, phòng cuối nhà ống phải bật đèn cả ngày. Cách lấy sáng, lấy gió cho nhà ống nói chung, bao gồm giếng trời và ô thoáng, được bàn kỹ ở chuyên mục ánh sáng và thông gió; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng giữ khoảng lùi sau là một trong những cách rẻ nhất.
Về pháp lý, việc có phải chừa khoảng lùi sau hay không, chừa bao nhiêu, phụ thuộc quy hoạch và quy định quản lý xây dựng của từng khu. Có nơi yêu cầu, có nơi không. Trước khi xây mới hay cơi nới lấp khoảng lùi sau, hỏi cơ quan quản lý xây dựng ở địa phương. Ngay cả khi được phép xây kín, cân nhắc lợi ích lâu dài về ánh sáng, gió và lối thoát trước khi đổi lấy vài mét vuông sàn.
Bố trí giặt phơi trên một dải hẹp
Sân sau sâu khoảng 1–2 m là chỗ hợp lý để đặt máy giặt và phơi đồ: đồ không phơi ra mặt tiền, máy giặt có thoát nước gần, và tiếng ồn khi vắt ít ảnh hưởng phòng khách. Cách bố trí thường gặp là máy giặt sát một tường biên, có mái che phía trên, mặt bằng phẳng chắc để máy không rung lắc; chỗ phơi chiếm phần còn lại, dùng giàn phơi kéo lên hạ xuống, dây phơi căng giữa hai tường hoặc giàn gấp gắn tường để khi không phơi thì gọn.
Máy giặt ngoài trời cần ba thứ: che mưa nắng trực tiếp vì nắng gắt làm giòn vỏ nhựa, nước mưa vào bảng điều khiển gây hỏng; ổ điện loại chịu ẩm, có nắp che, đặt cao khỏi chỗ nước bắn, đi trên mạch có thiết bị chống dòng rò; và đường thoát nước riêng, ống xả đặt vào phễu thu hoặc hố ga có nắp. Phần điện nên giao cho thợ điện có chuyên môn, vì đây là khu ẩm ướt, chân trần, gần nước.
Chỗ phơi cần nắng và gió. Nếu sân sau bị nhà cao phía sau che nắng gần hết ngày, phơi đồ ở đây chủ yếu nhờ gió, nên chọn giàn phơi đặt ở chỗ gió lùa và không phơi chồng đồ dày lên nhau. Với nhà nhiều người, có thể kết hợp: phơi đồ nhẹ ở sân sau, đồ dày như chăn, khăn tắm lớn mang lên sân thượng hoặc ban công có nắng. Cách dùng ban công, sân thượng để phơi được bàn ở chuyên mục riêng.
Che mưa mà không biến sân sau thành một phòng nóng
Nhiều nhà lợp kín toàn bộ sân sau bằng tôn để che mưa cho chỗ giặt phơi. Kết quả là sân sau thành một buồng kín, hơi nóng từ mái tôn hầm xuống, gió không có đường ra, và phòng cuối nhà lại tối như chưa có khoảng lùi. Che sân sau nên theo nguyên tắc che chỗ cần che, chừa khe cho khí nóng thoát.
Một cách phổ biến là mái che một phần: chỉ che phía trên máy giặt và một nửa chỗ phơi, nửa còn lại để hở hoặc dùng lưới che nắng. Cách khác là mái che bằng tấm lấy sáng, đặt cao, và có khe hở giữa mép mái và tường hoặc giữa các tầng mái để không khí nóng thoát lên. Mái càng cao so với sàn sân sau, khí nóng càng ít dồn xuống chỗ người đứng.
Ở các tầng trên, sân sau thường là khoảng thông tầng nhìn xuống từ cửa sổ phòng ngủ, phòng làm việc. Nếu lợp mái ở cao độ tầng trệt, các cửa sổ tầng trên nhìn xuống một mái tôn nóng và ồn khi mưa. Lợp ở cao độ trên cùng thì giữ được khoảng thông tầng nhưng phải chắc chắn chống gió, có máng thu nước. Quyết định cao độ mái nên bàn với thợ có kinh nghiệm, kèm câu hỏi về kết cấu neo mái và thoát nước.
Thoát nước và mùi: chỗ hay bị xem nhẹ
Mặt sàn dốc về một điểm thu. Sàn sân sau nhận nước mưa, nước giặt, nước rửa đồ. Mặt sàn cần dốc nhẹ về một phễu thu hoặc hố ga, không dốc về phía cửa vào nhà. Nước đọng ở sân sau là nguồn rêu, trơn trượt và muỗi.
Phễu thu có lưới chắn rác và nắp kín mùi. Tóc, xơ vải, lá cây làm tắc phễu thu rất nhanh. Lưới chắn rác nhấc ra rửa được giúp giữ thông. Phễu có ngăn mùi hoặc nắp kín giúp mùi từ đường cống không bốc ngược lên, nhất là khi phễu lâu không có nước chảy qua.
Hố ga có nắp và dễ mở. Sân sau thường là chỗ đặt hố ga của cả nhà. Nắp hố ga cần kín để không bốc mùi, nhưng phải mở được khi cần thông tắc, đừng lát gạch đè kín lên. Ghi nhớ vị trí hố ga trên sơ đồ nhà cho lần sửa chữa sau.
Ống thoát nước mái không xả thẳng xuống lối đi. Ống thoát nước mưa từ mái các tầng thường đi xuống sân sau. Đưa đầu ống xả vào rãnh hoặc phễu thu, không để nước xối thẳng vào chỗ phơi đồ, máy giặt hay tường nhà hàng xóm.
Nước thải máy giặt đi đúng đường. Ống xả máy giặt không nên vắt tạm lên mép phễu, dễ tuột ra trong lúc vắt làm ngập sân. Cố định ống xả bằng kẹp hoặc nối vào phễu chuyên dùng.
An ninh mà không bịt lối thoát
Sân sau khuất mắt người đi đường nên hay được bịt kín bằng khung sắt, lưới, song bảo vệ để chống trộm. Đó là nhu cầu chính đáng. Vấn đề là nhiều khung bảo vệ được làm hàn chết, không có cửa, khiến khi phía trước có cháy, cả nhà không còn lối thoát nào khác. Nguyên tắc nên giữ: mọi khung bảo vệ ở sân sau, cửa sổ phía sau và ban công phía sau đều cần một ô mở được từ bên trong.
Ô mở đó cần có khoá hoặc chốt mà người trong nhà mở được nhanh, kể cả trong bóng tối và khói. Nếu dùng khoá có chìa, chìa phải để cố định ngay gần ô cửa, ở vị trí người trong nhà với tới nhưng người bên ngoài không thò tay vào lấy được, và cả nhà biết chỗ đó. Đừng cất chìa trong ngăn kéo tầng dưới.
Lối thoát ở sân sau chỉ có ý nghĩa nếu nó dẫn được ra đâu đó: sang mái nhà kế bên, xuống một ngõ phía sau, hay ít nhất là một chỗ đứng chờ cứu hộ thoáng khói. Kiểm tra thực tế lối này một lần, và giữ nó không bị chất đồ. Thông tin cụ thể về phương án thoát nạn cho nhà ống nên tham khảo hướng dẫn của lực lượng phòng cháy chữa cháy địa phương.
Một chút xanh và chỗ ngồi mà không thêm việc
Sân sau không chỉ là chỗ làm việc nhà. Với nhà ống ở phố đông, đây có khi là khoảng trời riêng duy nhất mà không bị người qua đường nhìn vào. Một chiếc ghế đẩu, vài chậu rau thơm, một giàn cây leo trên tường biến dải đất hẹp thành chỗ uống trà buổi sáng hay hóng gió tối. Điều kiện là những thứ thêm vào không chiếm lối đi, không cản gió, và không tạo thêm việc cho người vốn đã bận.
Sân sau thường thiếu nắng, nên ưu tiên cây chịu bóng trong chậu treo tường hoặc kệ đứng hẹp sát tường, để mặt sàn trống cho máy giặt, chỗ phơi và lối thoát. Rau thơm như húng, tía tô, lá lốt thường cần ít nhất vài giờ nắng; nếu sân sau quá râm, dời chúng lên ban công hoặc sân thượng. Chậu cây ở sân sau đặc biệt cần chú ý nước đọng ở đĩa lót, vì đây là góc khuất, ít người để ý, dễ thành chỗ muỗi đẻ.
Chỗ ngồi nên là đồ gấp được hoặc treo được lên tường khi không dùng, chịu được ẩm. Ánh sáng buổi tối chỉ cần một đèn tường nhỏ có chụp, chiếu xuống, đủ để đi lại và lấy đồ phơi, không rọi sang cửa sổ nhà phía sau. Cách chọn đèn ngoài trời không chói hàng xóm và cách làm một khoảng xanh ít chăm sóc có bài riêng trong cùng chuyên mục.
Sống cùng hàng xóm phía sau
Sân sau nhà ống thường nhìn thẳng sang sân sau của nhà phía sau hoặc sát tường nhà kế bên, nên những gì diễn ra ở đây ảnh hưởng trực tiếp tới hàng xóm. Ba nguồn va chạm hay gặp là nước, hơi nóng và tầm nhìn. Nước mưa từ mái che, nước nhỏ từ đồ phơi, nước xả từ máy giặt chảy sang đất nhà khác là chuyện dễ gây khó chịu; mọi nguồn nước nên dẫn về hệ thoát của nhà mình.
Dàn nóng máy lạnh hay được đặt ở sân sau vì khuất mắt. Khi đặt, cần để ý hướng thổi gió nóng: thổi thẳng vào cửa sổ, chỗ phơi đồ hay sân nhà bên là nguồn than phiền lâu dài, và dàn nóng đặt trong góc kín cũng chạy kém hiệu quả vì hút lại chính khí nóng nó thải ra. Hỏi thợ lắp đặt vị trí vừa thoáng cho máy vừa không thổi sang người khác. Ống nước xả của máy lạnh cũng cần dẫn vào chỗ thoát.
Về tầm nhìn, cửa sổ các tầng nhìn thẳng sang cửa sổ nhà phía sau có thể che bằng lam nghiêng, kính mờ ở phần dưới, hoặc một giàn cây leo. Cách nào cũng nên giữ được gió và ánh sáng, nếu không lại quay về bài toán sân sau kín. Một cuộc nói chuyện sớm với hàng xóm khi bắt đầu làm sân sau thường giải quyết được nhiều thứ hơn mọi giải pháp kỹ thuật.
Câu hỏi thường gặp
Sân sau chỉ rộng chưa tới một mét có dùng được gì không?
Vẫn có ích. Một khe hở sau nhà dù hẹp vẫn cho gió đi ra và ánh sáng vào phòng cuối. Có thể đặt giàn phơi gắn tường gấp gọn, vài chậu cây chịu bóng treo trên tường, và giữ lối đi trống làm lối thoát dự phòng. Không nên lấp kín chỉ vì cho rằng khe quá nhỏ.
Có nên lợp kín sân sau để làm bếp hoặc phòng giặt không?
Có thể làm nếu cần, nhưng cân nhắc kỹ: lợp kín thường làm phòng cuối tối, nhà mất đường gió ra, và có thể chặn lối thoát dự phòng. Nếu vẫn muốn làm, giữ một phần mở trời hoặc khe thoát khí, và luôn có một lối mở được ra phía sau. Các quy định xây dựng địa phương cũng cần được hỏi trước.
Phơi đồ ở sân sau không có nắng thì đồ có bị mùi không?
Đồ phơi nơi thiếu nắng và ít gió dễ khô chậm và có mùi ẩm. Phơi thưa, không chồng đồ, chọn chỗ gió lùa, vắt kỹ trước khi phơi giúp đáng kể. Đồ dày nên mang lên nơi có nắng. Nếu thường xuyên thiếu chỗ phơi, cân nhắc thêm chỗ phơi ở ban công hay sân thượng.
Đặt máy giặt ngoài trời có bền không?
Máy giặt đặt ngoài trời có che mưa nắng, đặt trên nền phẳng chắc, ổ điện chịu ẩm và có thiết bị chống dòng rò thường dùng ổn định. Máy phơi nắng mưa trực tiếp nhanh xuống cấp vỏ, bảng điều khiển và có nguy cơ điện. Một mái che nhỏ riêng cho máy là khoản đầu tư đáng làm.
Khung sắt bảo vệ sân sau đã hàn kín thì làm lại thế nào?
Nhờ thợ cơ khí cắt một ô và làm thành cửa có bản lề, chốt hoặc khoá mở được từ bên trong, đủ rộng để người lớn chui qua. Chìa khoá để cố định gần ô cửa ở chỗ người ngoài không với tới. Đây là việc nên làm sớm, không đợi tới lúc sửa nhà lớn.
Dàn nóng máy lạnh đặt ở sân sau có ảnh hưởng gì không?
Đặt ở sân sau giúp mặt tiền gọn, nhưng nếu sân hẹp, kín, dàn nóng hút lại khí nóng của chính nó và chạy kém hiệu quả. Cần chỗ thoáng, hướng thổi không vào cửa sổ hay chỗ phơi đồ của nhà mình và nhà bên, và ống nước xả dẫn vào chỗ thoát. Hỏi thợ lắp đặt để chọn vị trí.