Thiết kế phổ quát (universal design) là cách thiết kế để một sản phẩm hay không gian dùng được cho càng nhiều người càng tốt, ở mọi lứa tuổi và khả năng, mà không cần điều chỉnh riêng hay thiết kế đặc biệt cho một nhóm. Áp vào nhà ở, đó là ngôi nhà mà trẻ nhỏ, người trưởng thành, người già, người đang bó bột chân hay người ngồi xe lăn đều dùng được, không ai thấy mình phải dùng “lối riêng”.
Thuật ngữ này gắn với kiến trúc sư người Mỹ Ronald Mace, bản thân dùng xe lăn sau khi mắc bại liệt từ nhỏ, người đã cổ vũ cho ý tưởng từ những năm 1980. Năm 1997, một nhóm chuyên gia tại Trung tâm Thiết kế Phổ quát do ông sáng lập, thuộc Đại học North Carolina State, công bố bảy nguyên tắc vẫn được dùng làm khung tham chiếu đến nay.
Điểm cốt lõi khiến thiết kế phổ quát khác cách sửa nhà thông thường cho người già hay người khuyết tật: nó không chờ có nhu cầu mới thêm thiết bị, mà làm cho chi tiết bình thường ngay từ đầu đã dễ dùng hơn với mọi người. Một sàn liền không bậc tiện cho người kéo vali, người đẩy xe nôi, trẻ mới biết đi, người già và người ngồi xe lăn cùng lúc.
Phân biệt ba khái niệm hay bị dùng lẫn
Khi bàn chuyện nhà cho người già, người khuyết tật, ba khái niệm dưới đây hay được dùng thay nhau, nhưng thật ra khác nhau về mục tiêu và cách làm:
| Khái niệm | Mục tiêu | Cách làm điển hình | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Thiết kế tiếp cận | Đáp ứng yêu cầu tối thiểu để người khuyết tật vào và dùng được | Thêm dốc, thêm nhà vệ sinh riêng, thêm tay vịn theo quy chuẩn | Dễ tạo cảm giác “lối riêng”, thường làm sau khi công trình đã có |
| Nhà thích ứng | Thiết kế sẵn để có thể điều chỉnh nhanh khi cần | Tường gia cố chờ tay vịn, mặt bếp hạ được, ô chờ thang máy | Vẫn cần một bước điều chỉnh khi nhu cầu xuất hiện |
| Thiết kế phổ quát | Dùng được cho mọi người ngay từ đầu, không cần lối riêng | Sàn liền, cửa rộng, tay nắm gạt, thông tin dễ hiểu | Đòi hỏi nghĩ từ giai đoạn thiết kế, khó áp trọn vẹn cho nhà cũ |
Ba cách tiếp cận không loại trừ nhau. Một ngôi nhà tốt thường kết hợp: phần lớn chi tiết theo tinh thần phổ quát, một số chỗ làm sẵn để thích ứng sau, và khi có người cần hỗ trợ cụ thể thì bổ sung những thiết bị tiếp cận riêng.
Bảy nguyên tắc và ý nghĩa trong một ngôi nhà
Bảy nguyên tắc dưới đây diễn đạt lại theo bối cảnh nhà ở, kèm ví dụ cụ thể:
| Nguyên tắc | Nghĩa là | Ví dụ trong nhà |
|---|---|---|
| 1. Sử dụng công bằng | Mọi người dùng cùng một cách, không ai bị tách riêng | Một lối vào chính không bậc cho tất cả, thay vì bậc thềm cho người khoẻ và dốc phụ đi vòng cho người ngồi xe |
| 2. Linh hoạt khi sử dụng | Thích hợp với nhiều sở thích, khả năng | Phòng tầng trệt dùng làm phòng làm việc nay, phòng ngủ cho ông bà sau; vòi nước dùng được tay trái lẫn tay phải |
| 3. Đơn giản, dễ hiểu | Dùng được mà không cần hướng dẫn | Công tắc ở vị trí người ta theo phản xạ tìm, ngay cạnh cửa phía tay nắm |
| 4. Thông tin dễ nhận biết | Báo cho người dùng qua nhiều giác quan | Mép bậc có màu tương phản, chuông cửa vừa có tiếng vừa có đèn |
| 5. Chịu được sai sót | Giảm hậu quả khi lỡ tay, lỡ chân | Cửa kính an toàn, bếp tự ngắt, lan can không cho trẻ trèo qua |
| 6. Ít tốn sức | Dùng thoải mái, không cần lực lớn hay tư thế khó | Tay nắm gạt thay núm xoay, cửa trượt nhẹ, ngăn kéo thay tủ cánh sâu |
| 7. Kích thước và không gian phù hợp | Đủ chỗ tiếp cận, với tới và thao tác cho mọi tư thế | Cửa rộng, lối đi thông, chỗ quay xe, gầm trống ở chậu rửa |
Nhìn qua bảng sẽ thấy phần lớn ví dụ không đặc biệt chút nào. Đó chính là tinh thần của thiết kế phổ quát: những chi tiết tốt cho người yếu thế hầu như luôn tiện hơn cho cả người khoẻ.
Hiệu ứng vạch cắt vỉa hè: vì sao làm cho người yếu thế lại có lợi cho tất cả
Trong thiết kế đô thị có một khái niệm hay được nhắc tới là hiệu ứng vạch cắt vỉa hè (curb-cut effect). Những đoạn vỉa hè được hạ thấp ở chỗ sang đường ban đầu làm cho người ngồi xe lăn, nhưng hoá ra người đẩy xe nôi, người kéo vali, người giao hàng đẩy xe hàng, người đi xe đạp và người già chân yếu đều dùng chúng nhiều hơn chính nhóm được nhắm tới.
Nhà ở cũng có rất nhiều hiệu ứng tương tự. Một sàn liền không gờ giúp người già không vấp, nhưng cũng giúp lau nhà dễ hơn, kéo đồ đạc dễ hơn, robot hút bụi đi khắp nhà. Tay nắm gạt dễ cho người đau khớp, cũng dễ cho người đang bế con hay hai tay xách đồ, chỉ cần khuỷu tay ấn xuống là mở. Ánh sáng đủ và đều giúp người mắt kém, cũng giúp mọi người đỡ mỏi mắt.
Hiểu điều này giúp thay đổi cách tranh luận trong gia đình. Thay vì “sửa nhà cho bà”, nghe như một khoản chi cho một người, gia đình nên nói “làm nhà dễ dùng hơn cho cả nhà”, mà trong đó bà là người hưởng lợi nhiều nhất. Cách nói ấy cũng giúp người già không cảm thấy mình là gánh nặng.
Những chi tiết phổ quát dễ áp vào nhà Việt
Không cần xây nhà mới mới áp được thiết kế phổ quát. Dưới đây là các chi tiết có thể đưa vào ở lần sửa nhà kế tiếp, đi từ dễ tới khó:
- Tay nắm cửa dạng gạt thay cho núm tròn, ở mọi cửa trong nhà.
- Vòi nước dạng cần gạt ở bồn rửa, khu tắm, dùng được bằng mu bàn tay hay khuỷu tay.
- Công tắc bản to, đặt ở tầm vừa phải cạnh cửa, có đèn báo nhỏ để thấy trong tối.
- Màu tương phản giữa sàn và tường, giữa mặt bậc và mũi bậc, giữa cửa và tường xung quanh.
- Ngăn kéo thay cho tủ cánh sâu ở tầng dưới, để không phải cúi thò tay vào tận trong.
- Một lối vào không bậc, hoặc ít nhất bậc thềm có tay vịn và dốc phụ cùng lối.
- Sàn liền mạch giữa các phòng, không gờ cửa, không chênh cốt.
- Khu tắm đứng phẳng thay cho bồn tắm, sàn dốc nhẹ về rãnh thu.
- Ít nhất một phòng ngủ và một nhà vệ sinh ở tầng có lối vào, với nhà nhiều tầng.
Danh sách này không đòi hỏi thiết bị chuyên dụng nào. Nhiều mục chỉ là chọn loại này thay loại kia khi đằng nào cũng phải mua, nên chi phí tăng thêm thường rất nhỏ so với lợi ích lâu dài.
Bốn hiểu lầm về thiết kế phổ quát
“Nhà sẽ trông như bệnh viện.” Hình ảnh tay vịn inox, sàn nhựa xanh, cửa trượt to bản là hình ảnh của thiết kế tiếp cận làm vội, không phải của thiết kế phổ quát. Khi chi tiết được nghĩ từ đầu, chúng hoà vào nhà: tay vịn cầu thang bằng gỗ ấm tay, sàn liền mạch trông rộng và sang hơn, cửa trượt âm tường gọn hơn cửa mở.
“Chỉ dành cho người khuyết tật.” Mục tiêu là mọi người. Ai cũng trải qua những giai đoạn khả năng bị giới hạn: khi còn bé, khi mang thai, khi bong gân, khi bế con nhỏ, khi về già. Ngôi nhà phổ quát phục vụ cả vòng đời một gia đình.
“Tốn kém hơn nhiều.” Khi làm từ giai đoạn thiết kế, phần lớn chi tiết như cửa rộng hơn một chút, sàn không gờ, tay nắm gạt không đắt hơn đáng kể. Thứ tốn kém là sửa lại sau, như phá sàn bỏ gờ, đục tường mở cửa, xây thêm nhà vệ sinh tầng trệt.
“Làm một lần là xong.” Thiết kế phổ quát giảm nhu cầu sửa, nhưng mỗi người có nhu cầu riêng. Khi trong nhà có người cần hỗ trợ đặc biệt, vẫn cần điều chỉnh thêm theo tư vấn chuyên môn. Ngôi nhà phổ quát chỉ làm cho những điều chỉnh ấy dễ hơn và ít tốn hơn.
Áp vào nhà phố, nhà ống: làm được đến đâu
Nhà ống Việt Nam có những điểm khó với thiết kế phổ quát: hẹp ngang, nhiều tầng, cầu thang dốc, tầng trệt cao hơn vỉa hè để chống ngập. Không thể biến một nhà ống bốn tầng thành nhà một mặt bằng. Nhưng có thể áp nguyên tắc ở mức tầng chính: tầng có lối vào được làm phổ quát nhất, có phòng ngủ linh hoạt, nhà vệ sinh rộng hơn mức tối thiểu, sàn liền mạch, còn các tầng trên làm tốt cầu thang và các chi tiết nhỏ.
Với căn hộ chung cư, điều kiện thuận lợi hơn vì đã có thang máy và mọi thứ trên một mặt bằng. Rào cản thường là cửa nhà vệ sinh hẹp, gờ cửa nhà vệ sinh và ban công, bồn tắm chiếm chỗ. Lần cải tạo căn hộ là dịp tốt để bỏ gờ, mở rộng cửa, đổi bồn tắm thành khu tắm đứng phẳng.
Với nhà sắp xây, việc quan trọng nhất là nói rõ với người thiết kế ngay từ đầu rằng gia đình muốn ngôi nhà ở được lâu dài cho mọi thế hệ. Nhiều quyết định như cốt sàn, bề rộng cửa, vị trí nhà vệ sinh tầng trệt, độ dốc cầu thang chỉ rẻ và dễ khi còn trên bản vẽ.
Bắt đầu từ đâu với ngôi nhà đang ở
Nếu muốn đưa tinh thần thiết kế phổ quát vào nhà hiện tại, có thể đi theo trình tự:
- Liệt kê mọi người trong nhà và khách hay tới, kể cả những giai đoạn có thể xảy ra như có em bé, ông bà về ở, một người bị thương tạm thời.
- Đi một vòng nhà và đánh dấu chỗ nào chỉ dùng được thuận tiện cho người khoẻ, đứng thẳng, hai tay rảnh.
- Thay những chi tiết rẻ trước: tay nắm, vòi nước, công tắc, đèn, màu tương phản ở mép bậc.
- Gom việc lớn vào lần sửa nhà kế tiếp: bỏ gờ, mở rộng cửa, khu tắm phẳng, phòng ngủ linh hoạt ở tầng chính.
- Ghi lại các quyết định để lần sau sửa không làm ngược lại, ví dụ lát sàn mới lại tạo thêm gờ.
- Sau mỗi đợt thay đổi, hỏi lại người dùng thật, đặc biệt người già và trẻ nhỏ, xem chi tiết mới có thật sự dễ dùng hơn không, vì cảm nhận của người dùng mới là phép thử cuối cùng.
Cách làm từng bước này giúp ngôi nhà dần “trẻ lâu” cùng gia đình mà không cần một lần đầu tư lớn.
Câu hỏi thường gặp
Thiết kế phổ quát có giống thiết kế không rào cản không?
Gần nhau nhưng không hẳn giống. Thiết kế không rào cản thường tập trung bỏ các trở ngại vật lý cho người khuyết tật. Thiết kế phổ quát rộng hơn, nhắm tới mọi người, mọi lứa tuổi, và cả những khía cạnh như dễ hiểu, ít tốn sức, chịu được sai sót.
Bảy nguyên tắc có phải tiêu chuẩn bắt buộc không?
Không. Đó là khung nguyên tắc để định hướng thiết kế, không phải quy chuẩn có số đo cụ thể. Khi cần số đo, người thiết kế dựa vào tiêu chuẩn, quy chuẩn hiện hành về tiếp cận và kinh nghiệm thực tế.
Thiết kế phổ quát có áp dụng cho đồ dùng trong nhà không?
Có. Khái niệm này áp cho cả sản phẩm như dụng cụ bếp cán to, điều khiển nút lớn, đồ dùng dùng được bằng một tay. Bài này tập trung vào không gian nhà, nhưng nguyên tắc giống nhau.
Nhà có người trẻ khoẻ hết thì có cần quan tâm không?
Nên quan tâm khi xây hoặc sửa lớn, vì nhà thường được dùng vài chục năm. Trong thời gian ấy gia đình sẽ có trẻ nhỏ, cha mẹ già, có thể có người bị thương hay bệnh. Làm sẵn khi xây rẻ hơn nhiều so với sửa lại.
Tay nắm gạt có bị trẻ nhỏ mở dễ hơn núm tròn không?
Có, trẻ nhỏ mở tay nắm gạt dễ hơn. Ở những cửa cần ngăn trẻ như cửa ra đường, ban công, nên thêm chốt phụ đặt cao. Đây là ví dụ cho thấy thiết kế phổ quát vẫn cần cân nhắc theo từng vị trí.
Có thể nhờ ai tư vấn thiết kế phổ quát cho nhà riêng?
Kiến trúc sư có kinh nghiệm thiết kế nhà ở lâu dài hoặc thiết kế tiếp cận, cùng chuyên viên phục hồi chức năng nếu trong nhà đã có người cần hỗ trợ. Nên nói rõ nhu cầu ngay từ buổi làm việc đầu tiên.