Ô thoáng, tường gạch bông gió và cửa chớp lá sách là ba lối thông gió có mặt lâu đời trong nhà Việt, và đều giải quyết cùng một bài toán: cho gió đi qua liên tục mà không phải mở toang cửa, giữ được riêng tư, chắn bớt nắng mưa và an toàn hơn một ô trống. Mỗi kiểu có chỗ đứng riêng: ô thoáng hợp ở cao, trên cửa và sát trần; gạch bông gió hợp làm mảng tường lọc sáng gió ở cầu thang, sân sau, ban công; cửa chớp hợp đặt ngoài cửa sổ, cửa đi để điều chỉnh theo giờ.
Điểm chung cần nhớ là cả ba đều cản bớt gió so với một lỗ mở trống cùng kích thước, vì phần đặc của khung, lá, hoa văn chiếm chỗ. Muốn đủ gió, diện tích ô phải lớn hơn và đặt đúng chỗ trên đường gió, có cả lối vào lẫn lối ra.
Bài đi qua cách mỗi kiểu làm việc, nên đặt ở đâu, những lỗi hay gặp, và chuyện an toàn: song sắt, thoát hiểm, mưa hắt, côn trùng.
Ô thoáng: lối thoát khí nóng ở chỗ cao
Ô thoáng là ô mở cố định, thường đặt phía trên cửa đi, cửa sổ, hoặc sát trần trên tường. Nhà phố và nhà cấp bốn xưa gần như phòng nào cũng có, thường là khung song gỗ, song sắt hoặc gạch hoa văn. Vì nằm ở cao, ô thoáng làm đúng việc của lối ra trong gió đối lưu: xả khí nóng tích dưới trần, kể cả khi cửa phòng đóng.
Ô thoáng trên cửa phòng còn nối các phòng với hành lang, cầu thang, giúp gió xuyên đi qua cả dãy phòng thay vì dừng ở cửa đóng. Đây là chi tiết nhỏ nhưng quyết định ở nhà ống, nơi các phòng xếp nối tiếp nhau.
Nhiều nhà khi sửa đã bịt kín ô thoáng vì sợ bụi, côn trùng, tiếng ồn, hoặc để lắp điều hoà. Bịt hẳn thì mất một lối thoát khí quan trọng. Cách cân bằng hơn là dùng ô thoáng có cánh lật đóng mở được, có lưới chống côn trùng, đóng khi bật điều hoà và mở khi dùng gió trời.
Ô thoáng ở tường ngoài cần mái che nhỏ hoặc lá chắn nghiêng để mưa không hắt vào, và mép dưới có độ dốc ra ngoài. Ô thoáng giữa hai phòng ngủ hoặc giữa phòng ngủ và hành lang sẽ truyền âm, nên cân nhắc khi gia đình cần yên tĩnh.
Gạch bông gió: mảng tường biết thở
Gạch bông gió, còn gọi là gạch thông gió, là khối gạch hoặc bê tông có các lỗ rỗng tạo hoa văn, xếp thành mảng tường cho gió và sáng đi qua. Ở các đô thị phía Nam, loại gạch này gắn với nhiều công trình nhà ở và trường học xây vào khoảng những năm 1960, 1970; gần đây được dùng lại nhiều với nhiều chất liệu như gạch nung, bê tông, gốm men.
Mảng gạch bông gió làm được nhiều việc cùng lúc: lọc nắng thành những vệt sáng tối, che tầm nhìn từ ngoài vào ở mức vừa phải, cho gió đi qua liên tục, và tạo hoa văn trên mặt nhà. Vì thế nó hợp với những chỗ cần thoáng mà không cần trong suốt: tường bao cầu thang, sân phơi, sân sau, tường rào, mảng che ban công, vách ngăn bếp với sân.
Điều cần biết là tỷ lệ lỗ rỗng của gạch bông gió khác nhau nhiều tùy mẫu. Mẫu hoa văn dày, lỗ nhỏ trông kín đáo hơn nhưng cho ít gió và sáng hơn. Khi chọn, nên cầm viên gạch lên soi xem phần rỗng chiếm bao nhiêu, không chỉ chọn theo hoa văn đẹp.
Về kết cấu, tường gạch bông gió thường không phải tường chịu lực. Mảng lớn cần khung hoặc giằng để ổn định, nhất là ở tầng cao và chỗ gió mạnh. Việc này cần thợ có kinh nghiệm xây loại tường này, không nên xếp gạch cao mà không có liên kết.
Cửa chớp lá sách: điều chỉnh được theo giờ
Cửa chớp là cánh cửa có các lá nghiêng xếp song song, đặt bên ngoài cửa kính hoặc thay cho cánh cửa đặc. Các lá nghiêng xuống ra phía ngoài nên hất mưa và chặn nắng chiếu từ trên xuống, nhưng vẫn để không khí đi qua khe giữa các lá. Người bên trong nhìn ra được phần nào, người bên ngoài khó nhìn vào.
Cửa chớp có hai kiểu: lá cố định và lá xoay được. Lá xoay cho phép mở rộng khe khi muốn nhiều sáng gió, khép lại khi nắng gắt hoặc mưa lớn. Cửa chớp còn có thể mở cánh hoàn toàn khi trời đẹp. Đây là lý do cửa chớp hợp với cửa sổ hướng tây và hướng đông, nơi cần điều chỉnh theo giờ trong ngày.
Cửa chớp gỗ đẹp nhưng cần sơn dầu bảo vệ định kỳ ở ngoài trời; cửa chớp nhôm, thép sơn tĩnh điện bền hơn và ít bảo dưỡng. Cửa chớp có thể kết hợp với cửa kính phía trong: ban ngày mở kính, khép chớp để có gió mà không nắng; mùa lạnh hoặc bật điều hoà thì đóng kính.
Ở nhà phố, cửa chớp ngoài mặt tiền là một phần của hình thức ngôi nhà. Nếu thay cả hệ cửa mặt tiền, nên xem bài về mặt tiền nhà phố để đồng bộ tỷ lệ, màu sắc.
Vì sao những lối gió cũ vẫn hợp với nhà hôm nay
Ô thoáng, gạch bông gió và cửa chớp ra đời trong thời nhà ở chưa có điều hoà, khi gió trời là cách làm mát chính. Ngày nay nhiều nhà bịt chúng lại để lắp máy lạnh. Nhưng phần lớn thời gian trong năm, ở nhiều vùng của Việt Nam, có những giờ trong ngày đủ mát để không cần bật máy nếu căn nhà có lối cho gió đi.
Một căn nhà có lối gió tốt cho phép chủ nhà chọn: những giờ mát dùng gió trời, những giờ oi nóng đóng lại và bật máy. Căn nhà bịt kín thì không có lựa chọn ấy, buộc phải bật máy gần như cả ngày. Thêm nữa, những lối gió này còn là đường xả hơi ẩm, mùi nấu nướng và khí tù khi nhà vắng người nhiều ngày.
Chúng cũng là lớp đệm giữa trong và ngoài: chắn bớt nắng, mưa, tầm nhìn, nhưng không cắt đứt căn nhà với thời tiết bên ngoài. Kiến trúc nhiệt đới hiện đại vẫn dùng lại những nguyên lý này với vật liệu mới, không chỉ vì vẻ hoài cổ.
Chọn mẫu, kích thước và vị trí
Diện tích đủ lớn. Vì lá, khung, hoa văn cản bớt một phần, ô thông gió có lá sách hay hoa văn cần to hơn một ô trống để cho cùng lượng gió. Khi bàn với thợ, hỏi phần rỗng thật sự của ô chứ không chỉ kích thước khung.
Đặt trên đường gió. Lối vào ở phía gió tới hoặc ở thấp, lối ra ở phía khuất hoặc ở cao. Một mảng gạch bông gió đẹp đặt ở bức tường không có lối ra đối diện chỉ cho sáng, ít gió.
Mẫu hoa văn theo nhu cầu. Cần riêng tư nhiều thì chọn hoa văn dày hơn và đặt ở tầm mắt; cần gió nhiều thì chọn lỗ lớn và đặt ở nơi ít người nhìn vào. Nên xem mẫu thật dưới nắng để thấy bóng đổ và độ sáng.
Dễ vệ sinh. Lỗ quá nhỏ, quá sâu khó lau, nhanh bám bụi và rêu ở chỗ ẩm. Ô thoáng ở cao nên có cách tháo lưới hoặc với tới được bằng thang an toàn.
So sánh ba kiểu lối gió
Bảng đặt ba kiểu cạnh nhau theo những tiêu chí chủ nhà hay cân nhắc:
| Tiêu chí | Ô thoáng | Gạch bông gió | Cửa chớp lá sách |
|---|---|---|---|
| Vị trí hợp | Trên cửa, sát trần, giữa các phòng | Tường cầu thang, sân sau, ban công, rào | Ngoài cửa sổ, cửa đi, cửa ban công |
| Gió | Vừa, thiên về thoát khí nóng | Vừa, tùy tỷ lệ lỗ rỗng | Tốt khi mở lá, giảm khi khép |
| Ánh sáng | Ít, vì nhỏ và ở cao | Lọc sáng thành hoa văn | Điều chỉnh được |
| Mưa hắt | Cần mái che nhỏ nếu ở tường ngoài | Mưa xiên lọt vào, sàn phía trong cần chịu ướt | Hất mưa tốt khi lá nghiêng đúng |
| Riêng tư | Cao, vì ở trên tầm mắt | Vừa | Khá, nhìn ra dễ hơn nhìn vào |
| Đóng lại được | Nếu có cánh lật | Không | Có |
| Bảo dưỡng | Lau lưới, cánh | Bụi bám lỗ, rêu ở chỗ ẩm | Bản lề, lá xoay, sơn lại nếu gỗ |
Không kiểu nào thay được kiểu nào hoàn toàn. Một căn nhà ống thoáng thường dùng cả ba: cửa chớp ở mặt tiền, gạch bông gió ở cầu thang hoặc sân sau, ô thoáng trên cửa các phòng.
An toàn: song sắt, thoát hiểm, côn trùng
Lối gió cũng là lối vào cho kẻ gian, côn trùng, và có khi là chỗ trẻ trèo. Vài điểm cần tính từ đầu:
- Song chắn chống trộm phải có ô mở thoát hiểm ở những vị trí có thể dùng để thoát ra khi cháy, mở được từ bên trong mà không cần chìa khoá cất xa. Nhà ống bịt kín mọi lối bằng khung sắt cố định là một rủi ro nghiêm trọng khi có cháy.
- Tường gạch bông gió thấp ở ban công, sân thượng có thể thành bậc cho trẻ trèo. Lan can và tường chắn cần đủ cao, mặt trong không có chỗ đặt chân.
- Lưới chống côn trùng cho ô thoáng và cửa chớp nên gắn trên khung tháo được để vệ sinh; lưới bám bụi làm giảm gió rõ rệt.
- Mưa hắt qua gạch bông gió làm ướt sàn phía trong; sàn cần dốc và có chỗ thoát nước, đồ điện không đặt sát.
- Chim, chuột có thể làm tổ trong ô thoáng hở ngoài trời; lưới thép mắt nhỏ giúp ngăn.
- Đồ treo ngoài cửa chớp như chậu cây phải neo chắc, nhất là ở tầng cao và mùa bão.
An toàn cháy là điểm hay bị bỏ qua nhất. Mỗi khi lắp khung chắn, hãy hỏi: nếu cầu thang đầy khói, người ở tầng này ra bằng lối nào.
Thêm lối gió cho nhà đang ở
Với nhà đã xây, có thể thêm lối gió theo thứ tự ít can thiệp nhất:
- Mở lại những ô thoáng đã bịt trên cửa phòng, thay bằng ô có cánh lật và lưới.
- Thay cửa phòng đặc bằng cửa có ô lá sách ở phần dưới hoặc phần trên, để gió đi qua khi cửa đóng.
- Lắp cửa chớp bên ngoài cửa sổ hướng tây hoặc đông, để có thể mở kính mà không lo nắng.
- Thay một mảng tường không chịu lực ở cầu thang, sân sau bằng gạch bông gió. Bước này cần thợ có kinh nghiệm xác định tường chịu lực hay không và làm khung giằng.
- Hỏi quy định với cơ quan quản lý xây dựng địa phương nếu thay đổi ảnh hưởng mặt tiền hoặc tường giáp ranh nhà bên.
- Kiểm lại đường gió sau khi làm: vào một buổi chiều, dùng khói nhang đã tắt xem không khí có đi qua lối mới không.
Lối gió mới chỉ có ích nếu nằm trên đường đi của gió, giữa một chỗ áp cao và một chỗ áp thấp hoặc giữa chỗ thấp và chỗ cao. Đặt ở góc chết thì chỉ thêm bụi.
Câu hỏi thường gặp
Gạch bông gió có làm nhà nhiều bụi hơn không?
Có, vì mảng tường luôn mở. Ở mặt đường đông xe, bụi vào nhiều hơn. Có thể đặt gạch bông gió ở mặt sau, cầu thang thay vì mặt tiền sát đường, hoặc lắp kính, lưới phía trong ở những đoạn cần kín hơn. Lau định kỳ các lỗ gạch cũng giúp hạn chế bụi tích tụ.
Ô thoáng có làm điều hoà kém lạnh không?
Ô thoáng mở trong phòng đang bật điều hoà sẽ làm khí lạnh thoát ra và khí nóng tràn vào, nên máy chạy nhiều hơn. Dùng ô thoáng có cánh lật để đóng khi bật máy, mở khi tắt máy và dùng gió trời là cách cân bằng.
Cửa chớp nhôm hay gỗ bền hơn ngoài trời?
Nhôm và thép sơn tĩnh điện thường bền hơn, ít cong vênh, ít phải sơn lại. Gỗ cho vẻ ấm và truyền thống nhưng cần chọn loại gỗ chịu thời tiết và sơn dầu bảo vệ định kỳ, nhất là mặt chịu nắng tây và mưa hắt.
Mảng gạch bông gió có chắn được mưa không?
Chắn được mưa thẳng một phần nhưng mưa xiên vẫn lọt qua lỗ. Nếu phía sau là phòng ở, cần lớp kính hoặc cửa đóng được; nếu là cầu thang, sân phơi, sàn phía trong nên dốc và thoát nước tốt.
Có nên dùng gạch bông gió cho phòng ngủ?
Ít khi nên dùng trực tiếp cho tường phòng ngủ vì không đóng được khi lạnh, mưa, ồn hoặc bật điều hoà, và ánh sáng sớm lọt vào. Thường đặt ở lớp ngoài, như mảng che ban công phía trước phòng ngủ, còn bên trong vẫn có cửa kính đóng mở được.
Ô thoáng giữa hai phòng có làm mất riêng tư không?
Ô thoáng ở cao nên không lộ tầm nhìn, nhưng âm thanh và ánh đèn đi qua được. Nhà có người ngủ sớm, người làm khuya có thể dùng ô thoáng có cánh đóng được, hoặc đặt ô thoáng nối phòng với hành lang thay vì nối hai phòng ngủ với nhau.